قازاقستانداعى زاڭ ۇستەمدىگىنىڭ كورسەتكىشى قانداي دارەجەدە؟ جالپى, زاڭ ۇستەمدىگىنىڭ كورسەتكىشى دەگەندە, ونى قانداي رەيتينگكە سۇيەنىپ شىعارا الامىز؟ ال بارىنەن ماڭىزدىسى ءبىزدىڭ ەلدە زاڭ ۇستەمدىگى سالتانات قۇرادى دەپ ايتا الامىز با؟ ارينە, بۇل ارادا ءبارى جاقسى دەپ ءبىر اۋىز سوزبەن تۇيىندەي سالۋعا بولاتىن شىعار. الايدا, ول ءسوزدىڭ شىن مانىندە شىنايى ەكەندىگىنە يلانارلىقتاي قانداي دالەلدەر بار؟ مىنە, وسى ماسەلەلەر بويىنشا ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنىپ, ءمان-جايدى سارالاپ كورەيىك.
جالپى, ءبىز ارقايسىمىز كونستيتۋتسيامىز بويىنشا ادام مەن ازاماتتار قۇقى قورعالاتىندىعىنا تولىق سەنىمدىمىز. سولاي بولۋعا تيىستىلىگىنە ساي سەنەتىنىمىز راس بولسا دا, وعان قوسا بىرقاتار كۇمان كەلتىرۋشىلەر بار ەكەنىن جوققا شىعارا المايمىز. ونىڭ ءبارى تەرىس تۇسىنىكتەر مەن قيسىنسىز اڭگىمەلەر اسەرى بولسا كەرەك. ال ءوز ەلىمىزدەگى ساراپشىلار مەن ازاماتتاردىڭ ادام قۇقىنىڭ قورعالۋ دەڭگەيىنە بەرگەن باعالارىن بىلاي قويا تۇرعاندا, شەتەلدىك تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ بايقاۋىنا جەتە نازار اۋدارعان ءجون-اۋ دەيمىز. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ەلىمىز زاڭ ۇستەمدىگىنىڭ الەمدىك رەيتينگىندە جوعارى كورسەتكىشكە يە بولدى. بۇل – حالىقارالىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم جىل سايىن شىعاراتىن رەيتينگ. سولاردىڭ باعالاۋى بويىنشا ءبىز قازىر 102 ەلدىڭ اراسىنان 65-ورىنعا يەك ارتىپ وتىرمىز.
ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل كورسەتكىش جىلدان-جىلعا جاقسارىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2014 جىلى قازاقستان 71- ورىندا ەدى. ال جوبانىڭ ماقساتى – جۇرتشىلىقتىڭ زاڭ ۇستەمدىلىگىنىڭ ماڭىزى مەن مەملەكەتتىك رەفورمالاردى ىنتالاندىرۋ تۋرالى حاباردار بولۋ دەڭگەيىن ارتتىرىپ قانا قويماي, سەگىز باستى كورسەتكىشكە نەگىزدەلگەن. وعان: بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ قۇزىرەتىن شەكتەۋ, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ بولماۋى, ءتارتىپ جانە قاۋىپسىزدىك, ادام قۇقىن قورعاۋ, بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ اشىقتىعى, زاڭداردى ساقتاۋ, ازاماتتىق جانە قىلمىستىق سوت تورەلىگىنىڭ ادىلدىگى كىرەدى. بۇل ورايدا ءبىز سوت جۇيەسى سالاسىنداعى جەتىستىكتەرگە سوقپاي وتە المايمىز. ءارى ءسوزىمىز جاساندى بولماس ءۇشىن بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ 2015-2016 جىلدارداعى ەسەبىنىڭ كورسەتكىشتەرىنە دەن قويالىق. 2014-2015 جىلعى يندەكستەر كورسەتكىشتەرىن 2015-2016 جىلعى سوڭعى ەسەپپەن سالىستىرۋ قازاقستاننىڭ جالپى كورسەتكىشتەرىنىڭ جاقسارعانىن انىقتاپ بەردى, ياعني 2015 جىلى جالپى رەيتينگ بويىنشا ءبىزدىڭ ەل 50-ورىندا بولسا, بيىل 42-ورىنعا كوتەرىلدى.
تاۋەلسىز ساراپشىلار ەشكىمگە تاۋەلدى بولمايدى. ولار باردى بار, جوقتى جوق دەيدى. اق پەن قارانى ەشۋاقىتتا شاتاستىرمايدى. بۇل – باستى قاعيدا. وسى ورايدا سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋراسىندا ايتقاندا, قازاقستان 2014-2015 جىلدارى الەم ەلدەرى بويىنشا 86-ورىندا تۇرسا, ەندى 72-ورىندى يەلەندى.
ارينە, مۇنداي جەتىستىكتەر وزدىگىنەن كەلىپ جاتقان جوق. ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىگىن جەڭىلدەتۋ قاجەت بولدى. ويتكەنى, ارالىق ساتىلار كوپ بولعان سايىن سوت ىستەرىن جۇرگىزۋدى قاساقانا سوزۋ مەن قۇقىقتى شەكتەن تىس پايدالانۋعا مۇمكىندىكتەر ارتا بەرەدى. مۇنداي قاعازباستىلىق پەن سەرگەلدەڭ ازاماتتارعا قاجەت ەمەس. سوندىقتان سوت جۇيەسىندەگى باسقا دا جاڭالىقتارعا ساي, ەڭ الدىمەن, سوت ساتىلارى وزگەرتىلدى. سوندا نە وزگەردى دەيسىز عوي؟ بەس ساتىلى سوت جۇيەسىنەن ءۇش ساتىلى سوت تورەلىگى جۇيەسىنە كوشۋ جۇزەگە اسىرىلدى. بۇرىن قالاي ەدى: ءبىرىنشى ساتى – اۋداندىق سوتتار, ەكىنشى ساتى – اپەللياتسيالىق, ءۇشىنشى ساتى – كاسساتسيالىق (وبلىستىق سوتتار), ودان قاداعالاۋ ساتىسى, سوسىن تاعى قايتا قاداعالاۋ (جوعارعى سوت) ساتىسى بولاتىن. كاسساتسيالىق ساتى بۇرىن تومەنگى سوتتاردىڭ زاڭ كۇشىنە ەنبەگەن شەشىمدەرىن قايتا قاراۋمەن اينالىساتىن. ال ەندى, ول بۇگىندە تەك قاداعالاۋ مىندەتىن اتقارادى, ياعني زاڭدى كۇشىنە ەنگەن شەشىمدەردى قايتا قارايدى. بۇل امالدار دا اسپاننان الىنىپ وتىرعان جوق. مۇنداي تاجىريبە يتاليادا, يسپانيادا, فرانتسيادا جانە ت.ب. ەلدەردە بار. مىنە, ءناتيجەسىندە جوعارعى سوت ءوزىنىڭ ءتول مىندەتى – سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ قىزمەتىمەن تولىقتاي اينالىساتىن بولدى. سول سياقتى اپەللياتسيانىڭ دا ءرولى كۇشەيدى. كۇردەلى ىستەردى سۋديالار ەندى القالىق قۇرامدا قارايدى. بۇل حالىقتىڭ تالابىنا ساي كەلەدى.
وسىنداي وڭ ىستەردىڭ ارقاسىندا, ەڭ باستىسى, سۋديالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيتىلدى. بۇل, الدىمەن, ادىلدىككە قولجەتكىزۋ ءۇشىن سوتقا جۇگىنەتىن ادامدارعا كەرەك. ويتكەنى, تاراپتار ءىس ءجۇرگىزۋ كەزىندە سۋديالاردىڭ بىلىكتىلىگى مەن تارتىبىنە ءمان بەرەتىنى ءسوزسىز. سوتقا جۇگىنەتىن ءار تاراپتىڭ قورعاۋشىلارىنان باسقا, سول جابىرلەنۋشى مەن جاۋاپكەردىڭ وزدەرى-اق زاڭدى شاعۋداي شاعىپ, دايىندالىپ كەلەدى. دەمەك, سۋديانىڭ بىلىكتىلىگىنە اسا ءمان بەرىلەدى. وسىعان وراي سۋديالاردىڭ ەسەپ بەرۋ ءتارتىبىن ارتتىرۋ ماقساتىندا سوت ءجيۋريى قۇرامىندا بىلىكتىلىك جانە ءتارتىپتىك باعىتتاعى ەكى دەربەس كوميسسيا قۇرىلدى. تارقاتىپ ايتقاندا, بىلىكتىلىك كوميسسياسى سۋديالاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن باعالايدى جانە ولاردىڭ سۋديالىققا لايىقتى بىلىكتىلىگىنە سايكەستىگىنە مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. ال سوت ءجيۋريى بولسا جاڭادان تاعايىندالعان سۋدياعا ءبىر جىلدان كەيىن, جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سۋديالارعا ءاربىر 5 جىل سايىن, سونداي-اق جوعارى ساتىداعى سوتتاعى لاۋازىمعا ارنالعان بايقاۋعا قاتىسقان جاعدايدا باعالاۋ جۇرگىزەدى.
بۇلاردان باسقا تارتىپتىك كوميسسيا سۋديالارعا قاتىستى ءىستەردى قارايدى. ال سۋديالاردىڭ جاڭا ادەپ كودەكسىن ازىرلەۋ نەگىزىندە كەز كەلگەن ادام سۋديالاردىڭ ارەكەتىنە قاتىستى ەلىمىزدىڭ جوعارعى سوتى جانىنان ارنايى قۇرىلعان سوت جيۋريىنە شاعىمدانۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. سوندا نە وزگەرەدى دەيسىز عوي. تاعى قايتالاپ ايتامىز, ەڭ الدىمەن سۋديالاردىڭ جاڭا ادەپ كودەكسىندە بەلگىلەنەتىن تالاپتارعا ساي جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سۋديالارعا تالاپتار كۇشەيەدى. وسىلايشا سۋديالاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن تەكسەرۋدىڭ تىكەلەي قۇرالدارىن ەنگىزۋ, مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىندە قولدانىلاتىن مەريتوكراتيا قاعيداتىن ساقتاۋ جۇزەگە اسادى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»