مىنانداي جاعداي بولدى. قىزىلورداڭىزدا. كەيىنگى ءۇش جىل بويىنا ايماق باسشىسى ماڭدايىن كۇن, تابانىن قۇم ءسۇيگەن اۋىل بالالارىنىڭ رەسەيدە ءبىلىم الۋىنا جول اشىپ, وبلىس اكىمىنىڭ گرانتىن تاعايىندادى. ارال مەن جاڭاقورعاننىڭ اراسىندا وسكەن بارلىق جاس ورەن ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربورداعى ماڭدايالدى ءبىلىم وردالارىندا وقۋعا مۇمكىندىك الدى. مىنە, وسى جەردە ءبىر ىڭعايسىز جاعداي تۋدى. الدەبىر اتا-انا قىرىمبەك كوشەرباەۆتىڭ اتىنا حات جازىپتى. وندا وبلىس اكىمى گرانتتارىنىڭ ادىلەتسىز ءبولىنىپ جاتقانى باياندالىپتى. سودان ەدەل-جەدەل تەكسەرۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى. راسىندا دا, وتە ىڭعايسىز جاعداي ەدى. وقۋعا تالاپتى, بىلىمگە قۇشتار, ىنتاسى زور, بىراق مۇمكىندىگى جوق جاستىڭ باعىن اشاتىن باعدارلامانى ورتا جولدان كەيبىر پىسىقايلار پايدالانىپ كەتىپ جاتسا, قالايشا ىڭعايسىز بولماسىن؟ وقيعا ورنىنا وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ باسشىسى مارات دەلمۇحانوۆ جىبەرىلدى. «نە انىقتالدى؟» دەڭىز. سويتسە, ەشتەڭە دە بولماعان. بالاسى وقۋعا ىلىنبەي قالعان ءبىر كىسى اشۋمەن حات جازا سالعان. ارتىنان كەشىرىم سۇراپ, اعاتتىق جاساعانىن مويىندادى. ەت قىزۋىمەن جالعان سويلەگەنىن ايتقان. ونىسىن حاتقا دا ءتۇسىرىپ بەرگەن.
بۇل ءبىز كۋا بولعان ءبىر عانا جاعداي. ءبىر حاتتىڭ ءوزى قانشاما ادامدى سارساڭعا سالىپ, قاۋىرت جۇمىستىڭ ءبارى ءبىر ساتكە دامىلداپ, سونىڭ اق-قاراسىن انىقتاۋعا ۋاقىت ىسىراپ ەتىلدى. اقىرىندا, ەشتەڭەنىڭ بۇزىلماعانى انىقتالدى. ال بۇل وبلىس اكىمدىگىنە كەلىپ جاتقان جالعىز حات ەمەس قوي. سودان قىزىعۋشىلىعىمىز وياندى: سوڭعى جارتى جىلدىقتا ايماق باسشىسىنىڭ اتىنا قانشا حات ءتۇستى, قاي سالالارعا جۇرتتىڭ كوڭىلى تولمايدى؟ وسى ويدىڭ جەتەگىندە ءجۇرىپ مىناداي دەرەكتەرگە جولىقتىق.
بيىلعى العاشقى التى ايدا قىزىلوردا قالاسى مەن جەتى اۋدان تۇرعىندارىنىڭ اتىنان جازباشا 1110 حات ءتۇسىپتى. ەڭ كوپ حات جازعان وبلىس ورتالىعى. 707 حات. قالادا حالىقتىڭ كوپ ەكەنىن ەسكەرسەك, مۇنى ءتۇسىنۋگە بولادى. ال ەڭ از حات جازعان اۋدان – قارماقشى. بار-جوعى 26 ادام عانا وبلىس اكىمدىگىنە قاراي ارمان-تىلەگىن اتتاندىرعان ەكەن. جالاعاش پەن جاڭاقورعان اۋداندارى قارماقشىدان ەكى-اق حاتقا ارتىق. قالعان اۋدانداردىڭ تىزبەگى بىلاي جالعاسادى: سىرداريا – 30, قازالى – 40, شيەلى – 54, ارال – 59 حات. سونىمەن قاتار, رەسپۋبليكانىڭ وزگە ايماقتارىنان دا حاتتار كەلەدى ەكەن. ولاردىڭ سانى – 138. سونىمەن ايماق بويىنشا ەڭ كوپ ءوتىنىش ايتاتىن نەمەسە ارىزداناتىن ءجانە از حات جازاتىن ايماقتاردى ءبىلدىك. ەندى «حالىقتى قانداي ماسەلەلەر تولعاندىرادى؟» دەگەن ساۋالدىڭ توڭىرەگىندە ساراپتاپ كورەيىك.
باستى ماسەلە – باسپانا. ءۇيلى بولىپ, كۇيىن جاقسارتۋدى ويلاعان 203 ادام ءوتىنىش ايتىپتى. قاي كەزدە, قاي ءوڭىردە دە باسپانا ماسەلەسى حالىقتىڭ نەگىزگى باس اۋرۋى عوي. اسىرەسە, قازاقتىڭ باسپاناعا كەلگەندەگى قايعىسى بولەك. قاسىم اقىننىڭ ءوزى «بەرمەسەڭ, بەرمەي-اق قوي باسپاناڭدى, سوندا دا تاستامايمىن استانامدى» دەپ جىرلاعاندا, وزگە جۇرتقا نە دەيسىڭ؟ سوندىقتان بۇل – وزەكتىلىگىن جويماعان دۇنيە. جۇمىسپەن قامتۋ مەن الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ دا حالىقتى از تولعاندىرمايدى. ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاۋىپ, ناپاقاسىن ايىرعىسى كەلەتىن ادامدار جەتكىلىكتى. سونىمەن قاتار, مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن ءتۇرلى الەۋمەتتىك كومەكتى الۋعا دا جۇرتتىڭ ىنتاسى از دەي المايمىز. بۇل تاراپتا وبلىستىق اكىمدىككە 194 حاتتىڭ تۇسكەنى ءسوزىمىزدى ايعاقتاي تۇسەتىن شىعار. قالادا تۇراتىن حالىقتىڭ كوممۋنالدىق شارۋاشىلىققا شاعىم ايتپاي تۇرمايتىنى دا اقيقات. 151 ادام وسى ماسەلەنى قوزعاپتى. جەر ماسەلەسىنە 72 ادام ءوتىنىش ءتۇسىرىپتى. قىزمەت بابىن تەرىس پيعىلدا پايدالانعانداردىڭ ۇستىنەن 61, زاڭدىلىق جانە قۇقىقتىق ءتارتىپتىڭ ساقتالماۋى تۋرالى 56 ارىز كەلگەن. ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, كاسىپكەرلىكتى قولداۋ سەكىلدى سالالارعا قاتىستى كەلگەن حاتتار شامالاس. بىراق اسا كوپ ەمەس.
دەرەكتەردى قاراپ وتىرىپ, ءبىز مىناعان تاڭقالدىق. جارايدى, قىزىلوردانىڭ ەكونوميكاسى مۇناي مەن ۋرانعا بايلانىپ تۇر. دەگەنمەن حالىقتىڭ نەگىزگى كۇن كورىسى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ەمەس پە؟ ەرتە كوكتەمنەن قوڭىر كۇزگە دەيىن بەلى بۇگىلىپ, جەردەن نەسىبەسىن ايىرىپ, تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى دەمەي ەڭبەكتەنەتىن جۇرت كوپ ەدى عوي. ەندەشە, بۇل تاراپتا نەگە ءوتىنىش از؟ التى ايدا بار-جوعى 8-اق ءوتىنىش كەلگەن ەكەن. سوعان قاراعاندا, قىزىلوردا وبلىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى بەرىلەتىن سۋبسيديالار مەن قاراجاتتار دەر كەزىندە ءبولىنىپ, جۇمىس ىركىلىسسىز ءجۇرىپ جاتىر-اۋ دەگەن وي تۇيەمىز. ايتپەسە, حالقىنىڭ باسىم بولىگى اۋىلدا تۇراتىن, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ايماقتا ءوتىنىشتىڭ سانى بۇدان كوپ بولۋى كەرەك. جالپى العاندا, 800 مىڭعا جۋىق حالقى بار وبلىستىڭ التى ايدا 1110 تۇرعىنى عانا ارىز نە ءوتىنىش جازعانىن كوپ دەي المايمىز.
حاتتاردىڭ سىرىن قىسقا قايىرعاندا وسىنداي. كەڭەستىك كەزەڭدە «ءار حاتتىڭ سىرتىندا ادام تاعدىرى تۇر» دەگەن ۇستانىم بولاتىن. ءبىز وسى حاتتارداعى ماسەلەلەردىڭ قانشالىقتى ورىندالعانىن دا بىلدىك. ءاربىر حات ءتيىستى جاۋابىن الىپ, شەشىمدەر قابىلدانعان. ەشقايسىسى قاراۋسىز نە نازاردان تىس قالماعان. بۇل دا كوڭىلگە قۋانىش سىيلادى. سونىمەن ءبىر عانا ارىزدان شىعىپ كەتكەن ازعانتاي عانا زەرتتەۋىمىز وسىمەن ءتامام.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى