قىستىڭ كوزى قىراۋدا, ساقىلداعان سارى ايازدا ەل كوشۋشى مە ەدى؟ بۇل دەگەنىمىز اتان تۇيەگە جۇك ارتىپ, امالسىز كوشكەن جۇرتتى اجالدىڭ اۋزىنا شىبىقپەن ايداعانمەن بىردەي ەمەس پە؟ مىنە, وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى قاراعاندى وبلىسى, جاڭاارقا اۋدانىنىڭ اۋماعىنداعى تۇگىسكەن دەگەن جەردەن سارىارقا دەگەن اۋدان قۇرىلىپ, ىلە-شالا ونىڭ حالقى بەتپاقدالانى بەتكە الىپ, سول كەزدەگى باسشىلىقتىڭ پارمەنىمەن جاپپاي قونىس اۋدارۋىندا وسىنداي جاۋىزدىق ساياساتتىڭ جاتقانى انىق. ونسىز دا كامپەسكەگە ۇشىراپ, قولىنداعى مالىنان ايىرىلىپ, ابدەن السىرەپ, ارەڭ كۇنىن كورىپ وتىرعان 5 بولىس تاما, 2 بولىس تاراقتى ەلىن تۇگەلدەي جامبىل وبلىسىنىڭ شۋ جاعىنا قاراي كوشىرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدانادى.
اش-جالاڭاش ەل بەتپاقدالانىڭ ساقىلداعان سارى ايازىندا ابدەن قورلىق كورىپ, سارىسۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى بولعان ساۋداكەنتكە دەيىن 700 شاقىرىم جولدا قىناداي قىرىلدى. شۇباتىلعان كوشتىڭ ءبىر ءبولىگى عانا ارەڭ جەتىپ, جول-جونەكەي قانشاما ادام, قانشاما بەيكۇنا بالا اشتىقتان ءولىپ, سۋىقتان قاتىپ قالعان. رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا, 1932 جىلدىڭ 24 قاراشاسىندا اۋليەاتا وڭىرىنە قاراي كوشكەن 2000-نان اسا وتباسىدان ساۋداكەنت اۋىلىنا امان جەتكەنى 500-دەي عانا ءتۇتىن ەكەن.
– سول اشارشىلىق جىلدارى ەل جاپپاي بوسىپ كەتكەندە, جۇرتتا قالعان ءرازيا اجەمىز دە بەسىكتەگى بالاسىن سۇيرەلەپ, اتاسى ىقىلاستىڭ قاسيەتتى قارا قوبىزىن كوتەرىپ, جاياۋ-جالپىلاپ, كوشكەن ەلدىڭ شۇبىرعان ىزىنە تۇسەدى, – دەيدى وسىناۋ تاريحتان سىر شەرتكەن اساۋباي مايلىباەۆ. – ءوزى اش, ءال-دارمەنى قۇرىعان كۇيەۋى اقىنباي «وسى قۋ اعاشتى ارقالايمىن دەپ ولەتىن بولدىم عوي», دەپ قوبىزدى لاقتىرىپ جىبەرگەندە, سەكسەۋىلگە سوعىلىپ باسى سىنىپ قالىپتى. سوندا ءرازيا اجەمىز: «ءوي, مۇنىڭ نە, اقىنباي؟ قاسيەتتى قوبىزدىڭ كيەسى اتادى عوي» دەپ, قوبىزدى جەردەن كوتەرىپ الىپ, سىنعان جەرىن شۇبەرەكپەن تاڭىپ, تاعى العا جىلجيدى. بىراق دىڭكەلەرى قۇرىپ, قارعا ادىم جەر ءجۇرۋ مۇڭ بولادى. اقىرى ەكەۋى قوبىزدى الادى دا, ءسابيىن بەسىگىمەن دالاعا تاستاپ كەتەدى. جارتى شاقىرىمداي جىلجىعان كەزدە ءرازيا اجەمىزدىڭ انالىق جۇرەگى شىداماي, ەمشەكتەگى بالاسىنا قايتا بارادى. بارسا, بەسىك ورنىندا تۇر, بىراق قاسقىر جەپ كەتكەنى بولماسا, يا, ادام الىپ كەتكەنى بەلگىسىز, بالا جوق. وسىنداي سۇمدىق وقيعالار بولعان. بۇگىندە ءرازيا اجەيدىڭ نەمەرەلەرى تاراز قالاسىنىڭ اينالاسىندا ءتىرشىلىك ەتۋدە. ال تالاي قاسىرەتتى باستان كەشكەن ىقىلاس دۇكەن ۇلىنىڭ قاسيەتتى قارا قوبىزى قازىر تاراز مۇراجايىندا تۇر.
مىنە, جاقىندا عانا جارىق كورگەن بەلگىلى اقىن عالىم جايلىبايدىڭ اشارشىلىق قۇرباندارىنا ارناپ جازعان «تاماكوشكەن» پوەماسىنىڭ كوتەرگەن جۇگى, ءمان-ماعىناسى وتە كۇردەلى ەكەنىن وسىدان-اق بايقاۋعا بولادى. اشارشىلىق جىلدارى سارىارقادان قاراتاۋعا قاراي ۇلى شۇبىرىندىعا ۇشىراعان حالىقتىڭ تاعدىر تالايىن سۋرەتتەيتىن دۇنيەنىڭ كىتاپ بولىپ شىعۋىنا جامبىل وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, بەلگىلى كاسىپكەر, سارىسۋ اۋدانىنىڭ ءتول پەرزەنتى اساۋباي مايلىباەۆ دەمەۋشىلىك جاسادى.
ايىرىلىپ انا ۇلىنان, اعا دوستان,
مىنا قوس حابار الماي انا قوستان.
قار جاۋعان قاراشادا ۇباپ-شۇباپ,
بەتكە الىپ, قاراتاۋدى
تاما بوسقان.
... قار بوراپ, قاراشادا,
كۇن ءب ۇلىندى.
سەن بىراق, ايتپايسىڭ-اۋ, شىندىعىڭدى.
باۋرىڭدا كوكتەي سولعان كوپ
تامانىڭ – كوك تاسى ءوزىڭ شىعار,
مۇڭلى, قۋلى!
– دەپ قايمانا ەلدىڭ تراگەديالىق ءحالىن جەتكىزە جىرلاعان وسىناۋ كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى ساۋداكەنت اۋىلىندا ءوتتى. جينالعان قاۋىم ارقانى مەكەن ەتكەن تاما, جاعالبايلى, الشىن جانە تاراقتى رۋلارىنىڭ قىزىل يمپەريانىڭ قولدان جاساعان قىرعىنعا ۇشىراۋى پوەما تىلىندە ءساتتى بەينەلەنگەنىن كەڭىنەن ءاڭگىمە ەتتى. ءبىر عانا رۋدىڭ نەمەسە ءبىر ءجۇزدىڭ ەمەس, ءبۇتىندەي قازاق حالقىنىڭ اشارشىلىق جىلدارىنداعى كورگەن قايعى-قاسىرەتى تۋرالى تەبىرەنە تولعادى. كىتاپ اۆتورى عالىم جايلىباي دا اشارشىلىق قۇرباندارى رۋحىنا تاعزىم ەتۋ شاراسىن ۇيىمداستىرىپ وتىرعان ا.مايلىباەۆقا جانە وسى ءبىر يماندى تىرلىكتىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ازاماتتارعا العىسىن ءبىلدىردى.
قازاقستان جازۋشىلار وداعى وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى, جازۋشى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, بەلگىلى قالامگەر جۇماباي شاشتاي ۇلى, اقىن مارالتاي رايىمبەك ۇلى, قوعام قايراتكەرى مۇحامەتقاسىم شاكەنوۆ, سارىسۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتتارى, ەڭبەك ارداگەرلەرى ورىنتاي ءدۇيسەنوۆ, تالاس التايباەۆ پوەما تۋرالى تۇششىمدى پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ, اشارشىلىقتىڭ اششى شىندىعىن اڭگىمەلەدى.
– «تاماكوشكەن» پوەماسى – جوعالعان كىتاپتىڭ جالعىز بەتى. سوندىقتان, اشارشىلىق جىلدارى ءبىر عانا رۋدىڭ باسىنان كەشكەن ازاپتى تاعدىرىن كورسەتە وتىرىپ, بارشا قازاق حالقىنىڭ وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى كورگەن زۇلماتتى سۋرەتتەدى دەپ ويلايمىن. پوەما ورىس تىلىنە دە اۋدارىلعان. ونداعى ماقسات – الداعى ۋاقىتتا وسى ءتىل ارقىلى شەتەل تىلدەرىنە اۋدارىپ, الەم وقىرماندارى نازارىنا ۇسىنۋ. وسى قانى سورعالاعان تراگەديانى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ميىنا شەگەلەنىپ قالاتىنداي ەتىپ سۋرەتتەگەن اقىن عالىم جايلىباي ىنىمە ەل اتىنان العىس ايتسام ارتىق بولماس. ءتۇپتىڭ تۇبىندە الەم حالىقتارى تۇسىندە شوشىپ وياناتىن وسى ءبىر قازاق حالقىن قىناشا قىرعان قاندى ويرانعا ارناپ, ءبىر ەسكەرتكىش ورناتپاي, ارۋاقتار نازاسى باسىلماس. قالاي دەگەنمەن, الگى ولقىلىعىمىزدىڭ ورنىن ازىرگە عالىمنىڭ «تاماكوشكەن» پوەماسى تولتىرا تۇراتىنىن تاعى دا ەستەرىڭىزگە سالعىم كەلەدى, – دەدى اساۋباي مايلىباەۆ.
«تاماكوشكەن» پوەماسى – تاريحي شىندىق. بۇل شىندىق – تاريحتىڭ جۇزىندەگى ماڭگى وشپەيتىن قارا تاڭبا. ايتىلماي جاتقان اقيقاتتى ايتىپ, اشىلماي جاتقان شىندىقتى جازعان عالىم جايلىبايدىڭ «قارا ورامال», «تاماكوشكەن» تۋىندىلارى – ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ساۋلە تۇسىرەر دۇنيەلەر ەكەنى انىق.
جيىن سوڭىنان ساۋداكەنتتە اشارشىلىق قۇرباندارىنا اس بەرىلىپ, قۇران باعىشتالدى.
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى