باياعىدا مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزىمىزدە, حيميا پانىنەن سىناق تاپسىرار تۇستا قينالعاننان «حيميانىڭ قيىنى-اي, كىرمەي قويدى-اۋ ميىما-اي»
دەپ اندەتۋشى ەدىك.
تەك ساباقتا عانا ەمەس, ومىردە دە سولاي. حيميا ونەركاسىبى – ەكونوميكانىڭ كۇردەلى سالالارىنىڭ ءبىرى. ويتكەنى ول شيكىزاتتاردىڭ مول كولەمىن, دايىندىعى مىقتى ماماندار مەن جۇمىسشىلار ارمياسىن, ەڭ باستىسى, زامانعا ساي دامىعان عىلىمدى, زەرتحانالاردى, كۇردەلى تەحنيكا مەن تەحنولوگيالارى, ءوندىرىستىڭ ءارتۇرلى سالالارىمەن ءتۇرلى بايلانىستاردىڭ بولۋىن, مول سۋ مەن وتىندى جانە ينۆەستيتسيانى قاجەت ەتەدى.
وسىلاردى ىسكە قوسا بىلگەن ەلدەرگە ونىڭ بەرەتىن پايداسى دا مول. ويتكەنى ول كوپتەگەن سالالاردىڭ تۇراقتى دامۋىنا قىزمەت ەتەدى. ماسەلەن, ماشينا جاساۋ سالاسىنا پلاستماسسالار, بوياۋلار مەن لاكتار, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ءتۇرلى تىڭايتقىشتار مەن مالازىقتىق قوسپالار, كولىك سالاسىنا جانار-جاعارماي مەن كاۋچۋكتەر قاجەت. ۇشاقتار مەن عارىش تەحنيكالارىنىڭ وندىرىستەرى دە جانار-جاعارماي مەن سينتەتيكالىق زاتتارسىز العا باسا المايدى. مىنە, وسىنىڭ بارلىعىن حيميا سالاسى بەرەدى.
الەمدە حيميا ونەركاسىبىنىڭ قارقىندى تۇردە دامۋى ناتيجەسىندە سوڭعى جىلدارى مەتالداردىڭ ورنىن حيميا سالاسىنىڭ پلاستيك بۇيىمدارى باسا باستادى. بۇل زاتتاردىڭ ارتىقشىلىعى بىردەن سەزىلۋدە. ماسەلەن, تۇرعىن ۇيلەرگە جىلۋ, اۋىز سۋ, كارىز جۇيەلەرىن تارتۋ ءۇشىن قازىر تەمىردىڭ ورنىنا پوليپروپيلەن, پوليەتيلەن قۇبىرلار كەڭىنەن پايدالانىلىپ ءجۇر. سەبەبى, بۇل قۇبىرلار تەمىر سەكىلدى تاتتانبايدى ءارى ۇزاعىراق قىزمەت ەتەدى. ونىڭ ۇستىنە ولاردى ورناتۋ دا جەڭىل.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا (1991-1998 جىلدار) ەلىمىزدىڭ حيميا ونەركاسىبى ەڭ قيىن كەزەڭدى باستان كەشتى. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن بۇرىنعى رەسپۋبليكالارداعى ونەركاسىپتىك كاسىپورىندارمەن قالىپتاسقان ەكونوميكالىق بايلانىستار ءۇزىلىپ, وسىنىڭ سالدارىنان بۇرىنعى ساتۋ نارىعىنان ايىرىلىپ قالدىق. وسىدان سالانىڭ الەۋەتى السىرەپ, ماماندانعان جۇمىس كۇشتەرى مەن تاجىريبەلى مامانداردىڭ جۇمىستان كەتۋى بەلەڭ الدى. ەلىمىزدەگى حيميا سالاسىنىڭ جەتەكشى كاسىپورىندارى قاتارىنداعى جامبىلداعى فوسفور ءوندىرىسىنىڭ جۇمىسى توقىرادى. قارجى تاپشىلىعى ورىن الدى.
دەگەنمەن ۋاقىت وتە كەلە بۇل سالاعا دا جان ءبىتتى. ەلىمىزگە الەۋەتتى جاڭا ينۆەستورلار كەلە باستادى. ءسويتىپ كۇردەلى سالا حيميا ونەركاسىبىنىڭ قىزمەتى دە جۇيەگە كەلىپ, ول قارقىندى دامۋ جولىنا ءتۇستى. دامۋدىڭ جوعارى دەڭگەيى 2009-2011 جىلداردىڭ ۇلەسىنە ءتيدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە جالپى ونەركاسىپ وندىرىسىندەگى حيميا سالاسىنىڭ ۇلەسى 1,2 پايىزدى قۇراعانىمەن, وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ونىڭ ۇلەسى 3,9 پايىزعا كوتەرىلدى.
ەلىمىزدە حيميا سالاسىنىڭ دامۋىنا قولايلى العىشارتتار بار. ءبىزدىڭ ەلدە ونىڭ كەيبىر سالالارىن قارقىندى دامىتۋ ءۇشىن شيكىزات كوزدەرى بار. ماسەلەن, الەمدە حيميا سالاسىندا وندىرىلەتىن 11 ملرد توننا پايدالى قازبالاردىڭ 250 ملن. توننادان استامى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ۇلەسىنە تيەدى ەكەن. بۇل – جاقسى مۇمكىندىك.
حيميا ونەركاسىبى ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 1990 جىلدان 2015 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە اقشامەن ەسەپتەگەندە 81 ەسە ءوستى (3 ملن تەڭگەدەن 244.1 ملرد تەڭگەگە دەيىن). 2013 جىلدان باستاپ ونەركاسىپتىڭ ءوسۋ قارقىنىنىڭ باياۋلاعاندىعى بايقالادى. باياۋلاۋدىڭ سەبەبى, ءوندىرىس كولەمىنىڭ وسۋىنە نەگىز بولاتىن جاڭا قۋاتتاردىڭ ىسكە قوسىلماعاندىعى. ونىڭ ۇستىنە 2014 جىلى تەڭگە باعامىنىڭ وزگەرۋى بۇل سالانىڭ ءوسۋ قارقىنىنا كەرى اسەر ەتكەندىگى سەزىلەدى.
ەندى سوڭعى, ياعني بيىلعى جىلدىڭ دەرەكتەرىنە كەلەيىك.
ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا ەلىمىزدىڭ حيميا ونەركاسىبىندە 481 شاعىن, 14 ورتا جانە 13 ءىرى كاسىپورىن جۇمىس ىستەۋدە.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ التى ايىنداعى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر بويىنشا حيميا سالاسىنىڭ ءوندىرىس قارقىنى ازداپ باياۋلاعانىمەن, ءالى دە بولسا ءوسىم دەڭگەيى ساقتالىپ وتىر. ماسەلەن, اقشامەن ەسەپتەگەندە وتكەن جىلدىڭ قاڭتار-ماۋسىم ايلارىندا سالا بويىنشا 105.5 ملرد تەڭگەنىڭ ونىمدەرى وندىرىلسە, بۇل كورسەتكىش بيىلعى جىلدىڭ وسى مەرزىمىندە 142,8 ملرد تەڭگەنى قۇراپ وتىر. سونىڭ ىشىندە ناقتى ءونىم كولەمى بويىنشا كۇكىرت قىشقىلىنىڭ ءوندىرىسى 25,1 پايىزعا, ناتري بيحروماتى 18 پايىزعا, ازوتتى تىڭايتقىشتار ءوندىرىسى 13,6 پايىزعا وسكەن. ال ناقتى ءونىم كولەمىمەن ەسەپتەگەندەگى جالپى سالا بويىنشا ءوندىرىستىڭ ءوسىم دەڭگەيى ونشا ەمەس. بار بولعانى 0,1 پايىزدى كورسەتىپ وتىر. ارينە, الەمدەگى كوپتەگەن سالالارعا اسەر ەتىپ وتىرعان قازىرگى داعدارىس جاعدايىن ەسەپكە الاتىن بولساق, مۇنىڭ ءوزى جامان ەمەس.
سونىمەن قاتار سالا بويىنشا بۇرىن ءبىزدىڭ ەلدە وندىرىلمەگەن جاڭا ونىمدەر شىعارىلا باستادى. ماسەلەن, پاۆلودار وبلىسىندا ەلىمىزدەگى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا سوڭعى جىلدارى اشىلعان «كاۋستيك» اق-تىڭ نەگىزىندە كاۋستيكالىق سودا, حلور, تۇز قىشقىلى, ناتري گيپوحلوريتى وندىرىلەتىن بولدى. بۇل ونىمدەر بۇرىن بىزگە باسقا ەلدەردەن, انىعىراق ايتساق رەسەي, وزبەكستان, ۋكراينا جانە ت.ب. ەلدەردەن يمپورتتالاتىن.
حيميالىق ونىمدەردىڭ جاڭا تۇرلەرىن شىعارۋ جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ماقساتىندا «قازفوسفات» جشس جانە «قازازوت» جشس-دا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. وسى ءىرى كاسىپورىنداردى جاڭعىرتۋ ناتيجەسىندە سالاداعى ونىمدىلىك كورسەتكىشى 1,7 ەسەگە ءوسىپ, ەنەرگيا شىعىنى 1,4 ەسەگە قىسقاردى.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا «پاۆلودار» ارناۋلى ەكونوميكالىق ايماعىندا «اگروحيمپروگرەسس» جشس جاڭا زاۋىتتى ىسكە قوستى. بۇل زاۋىت ەفير مايلارىن, جەمىر شەگىرتكەگە قارسى ءدارى-دارمەك ونىمدەرىن, پەستيتسيدتەر جانە پلاستيك ونىمدەرىن شىعارۋدا. 118 جۇمىس ورنى اشىلعان.
سونداي-اق وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جىلىنا 350 مىڭ مەتر پوليەتيلەن قۇبىرىن شىعاراتىن جاڭا زاۋىت پايدالانۋعا بەرىلدى. زاۋىت ىشكى رىنوگىمىز ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ويتكەنى ەلىمىزدە مۇنداي قۇبىرلارعا سۇرانىس جوعارى بولىپ وتىر.
قازىرگى كۇنى الەمدە حيميا سالاسى قارقىندى دامۋدا. جىل وتكەن سايىن ءوندىرىس پەن تۇرمىسقا پايدالى جاڭا ونىمدەر يگەرىلۋدە. ماسەلەن, جۋىقتا قىتايدا پوليەتيلەن قالدىقتاردى سۇيىق وتىن تۇرىنە اينالدىرا الاتىن جاڭا ءادىستىڭ پايدا بولعاندىعى تۋرالى حابار تاراتىلدى. پوليەتيلەن – پلاستماسسانىڭ ەڭ كەڭ تاراعان ءتۇرى. الەمدە جىلىنا 100 ميلليون توننادان استام وسىنداي زات شىعارىلادى. بۇل زاتتى پايدالانىپ بولعان سوڭ جويۋ وتە قيىنعا تۇسەدى. ول ءوز قالپىندا تابيعاتتا جۇزدەگەن جىلدار بويى ساقتالا بەرەدى. بۇل زاتتاردى قايتا كادەگە جاراتۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس. ويتكەنى ونى قايتا قىزدىرعان جاعدايدا اۋاعا ۋلى زاتتار تارايدى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا قىتايلىق حيميكتەر ونى زالالسىز جولمەن سۇيىق وتىنعا اينالدىرۋدىڭ ءادىسىن تاپقان كورىنەدى. مۇنداي جاعدايدا كوپ قوقىسپەن بىرگە شاشىلىپ جاتاتىن پوليەتيلەن پاكەتتەر دە ەندىگى كەزەكتە كادەگە جاراي باستايتىندىعى انىق.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»