بۇگىنگى كۇنى وتاندىق ەكونوميكانىڭ, سونىڭ ىشىندە اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەسى – اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, اۋىلداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى بۇل باعىتتا جەكە جانە ۇساق فەرمەر شارۋاشىلىقتارىن ىرىلەندىرىپ, اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىستىك كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋدى قولعا العانى قۋانتادى. وكىنىشكە قاراي, ءالى دە سول باياعى «ورتاق وگىزدەن وڭاشا بۇزاۋىم ارتىق» دەگەن ەسكى تۇسىنىكتەن ارىلا الماعان اعايىن, مۇرنىنا بۇيدا سالىپ سۇيرەسەڭ دە كووپەراتيۆتەرگە بىرىگۋگە اسىقپاي وتىر. مۇنى ءبىز ءوز تاجىريبەمىزدە انىق سەزىندىك. سوندا ماسەلە قالاي شەشىلمەك؟
جۋىردا الماتى قالاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن مەحانيكالاندىرۋ جانە ەلەكترلەندىرۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, اگرووندىرىستىك كەشەن ەكونوميكاسى جانە اۋىلدىق جەرلەردى دامىتۋ عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى, «قازاقستان اگرووداعى» اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعى, «قازاقستان فەرمەرى» قوعامدىق قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسياسىن دامىتۋدىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەرى» دەگەن تاقىرىپتا دوڭگەلەك ۇستەل بولىپ ءوتتى. وزەكتى تاقىرىپقا ارنالعان اۋقىمدى شاراعا اگرارلىق سالا عالىمدارى, حالىقارالىق جوبالار مەن باعدارلامالاردىڭ وكىلدەرى, فەرمەرلىك قوعامدىق بىرلەستىكتەر مەن ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ باسشىلارى قاتىستى.
الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانىنداعى «سۇيىندىك» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى بولات رايىمجانوۆ قازىرگى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ۇساق جانە جەكە شارۋا قوجالىقتارى مەن فەرمەر قوجالىقتارىن بىرىكتىرىپ, ىرىلەندىرۋگە باعىتتالعان شارالاردىڭ دۇرىس ەكەنىن, بىراق ول ءتيىمدى جۇرگىزىلمەي جاتقاندىعىن جەتكىزدى. «شىن ءمانىندە كووپەراتسيانىڭ ەڭ وزىق ۇلگىسى – باياعى كولحوزدار ەدى. وكىنىشكە قاراي تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا سول كولحوزدار مەن سوۆحوزداردى تاراتىپ الىپ, ەندى ولاردىڭ ورنىنا ءتيىمدى اۋىلشارۋاشىلىق ۇجىمدارىن قۇرا الماي وتىرمىز. بيلىكتىڭ تۇتقاسىن ۇستاعاندار مەن سولارعا جاقىن جۇرگەن ادامدار قۇنارلى جەر مەن تەحنيكانىڭ باسىم بولىگىن, ءتىپتى كەلە-كەلە پايعا بەرىلگەن جەرلەردى دە يەمدەنىپ الىپ, اۋىلدا اياداي جەرسىز قالعان ازاماتتار دا جەتەرلىك. سوندىقتان كووپەراتسيا ماسەلەسى اۋىلدىق جەرلەر ءۇشىن بۇگىنگى كۇنى وتە وزەكتى», – دەدى.
ال قاپشاعاي قالاسىندا جۋىردا عانا قۇرىلعان «اق وزەك» اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ باسقارما توراعاسى دۋمان مايلىحانوۆ بۇل كووپەراتيۆتى شەڭگەلدى ماسسيۆىندە نەگىزىنەن پياز وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋالار بىرىگىپ, كووپەراتيۆتەرگە ۇكىمەت تاراپىنان ۇلكەن قولداۋ كورسەتىلەدى, جەڭىلدىكتى نەسيە, دەمەۋقارجىعا قول جەتكىزەمىز, القاپتاردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدە كومەگى بولادى دەگەن ۇلكەن سەنىممەن قۇرعاندىقتارىن ايتتى. «ءىس جۇزىندە الىگە دەيىن ەشقانداي كومەك جوق, مۇنىڭ ءبارى تەك جوعارىعا «پالەنباي كووپەراتيۆ قۇردىق» دەگەن ەسەپ بەرۋ ءۇشىن عانا ۇيىمداستىرىلعان ناۋقانشىلدىق سياقتى. ويتكەنى ءبىر ءبىز ەمەس, الماتى ايماعىنداعى جاڭادان قۇرىلعان كووپەراتيۆتەردىڭ ءبارى دە وسى كۇيدى كەشۋدە», – دەپ بۇل باستامانىڭ ءالى كوپ جاعدايدا تەك باستاما كۇيىندە قالىپ وتىرعانىن اشىنا اڭگىمەلەدى.
سونداي-اق الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانىنداعى «ەرمان مير» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ەركىن كوشەرباەۆ, ىلە اۋدانىنداعى «قاجى» اشوك باسقارما توراعاسى قابىلباي الىمباەۆ, وسى اۋدانداعى «اق ءسۇت» اشوك باسقارما ءتورايىمى نەللي ساليحانوۆا, ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنان شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ۆاسيپ يسمايلوۆ جانە باسقالار باياعى كولحوز-سوۆحوزدار تاراتىلىپ, جەكەشەلەندىرىلگەن كەزدە وتباسىمىزبەن بىرگە تىرشىلىك ەتەمىز دەپ ۇلەسكە العان مالداردى قۇرتىپ العان اۋىل ءوز-وزىمەن قالىپ, جەكە جانە شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جۇمىسى ورگە باسپاي, جوعارىدان ماردىمدى قولداۋ بولماعان سوڭ ەلدىڭ كوپشىلىگى ءىشىپ-جەپ قويعانىن, جاستار جۇمىس ىزدەپ اۋىلدى تاستاپ كەتكەنىن كۇيىنە جەتكىزدى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» زاڭدى دايىنداۋ كەزىندە وزگە ەلدەردىڭ تاجىريبەسى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ەسكەرىلمەگەن. دامىعان ەلدەردى, جوسپارلى ەكونوميكا مەن نارىقتىق قاتىناستاردى ۇيلەسىمدى ۇشتاستىرا بىلگەن قحر-دى بىلاي قويعاندا, جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعى دەرلىك قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعىن كووپەراتسيالاۋدا بەلورۋسسيانىڭ تاجىريبەسىن قولدانۋ كەرەك دەگەن پىكىرلەرىن ءبىلدىردى.
ەڭ باستىسى, جەرگىلىكتى جەرلەردە مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىن جۇزەگە اسىراتىن وبلىس, اۋدان اكىمدەرى مەن اۋىلشارۋاشىلىق باسقارمالارىنىڭ باسشىلارى اۋىلدى كووپەراتسيالاۋ ماسەلەسىنە بەيجاي قاراپ, جاۋاپسىزدىق تانىتىپ وتىر.
قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عاليجان ماديەۆ ەلىمىزدە شىن ءمانىندەگى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قالىپتاسپاعانىن, ءالى كۇنگە باعانى تاۋار وندىرۋشىلەر ەمەس, ولاردان سۋ تەگىنگە ساتىپ الىپ, بىرنەشە ەسە باعاسىنا وتكىزەتىن دەلدالدار بەلگىلەپ وتىرعانىن ايتتى.
«قازاقستان اگرووداعى» اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى اليك ساعىندىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا كووپەراتسيانىڭ دامۋىن نەگىزىنەن مىناداي سەبەپتەر تەجەپ تۇر. ولار كووپەراتسيا ءماسەلەسىندە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانىڭ جەتىلمەگەندىگى; مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرۋ جانە ىنتالاندىرۋ شارالارىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى; اۋىلدىق جەرلەردەگى قۇقىقتىق مادەنيەتتىڭ تومەندىگى, كووپەراتسيانىڭ ارتىقشىلىعى جونىندە فەرمەرلەردە جەتكىلىكتى اقپاراتتىڭ جوقتىعى; فەرمەرلەردە جاڭادان ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان قۇرىلىمدارعا, م ۇلىكتى, ءوندىرىس قۇرالدارىن ءادىل پايدالانۋعا دەگەن جانە ءوزارا سەنىمسىزدىكتىڭ, جەردەن ايىرىلىپ قالۋ قاۋپىنىڭ جوعارىلىعى; كووپەراتسيانىڭ تيىمدىلىگىنە جانە جۇمىستى ناتيجەلى ۇيىمداستىرۋعا بولاتىنىنا شارۋالاردىڭ كوزىن جەتكىزەتىن كاسىبي مەنەدجەرلەردىڭ جوقتىعى.
ءبىز دە ەلباسىنىڭ باستاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا ناقتى ۇلەس قوسىپ, وزگەلەرگە دە قوزعاۋ سالارمىز دەگەن ويمەن ءتورت شارۋا قوجالىعىنىڭ باسىن قوسىپ, الماتى وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى تالعار اۋداندىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى ءلاززات كۇمىسباەۆانىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن «العا نۇرا» اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىستىك كووپەراتيۆىن قۇرىپ ەدىك. ەندى اۋىلداعى باسقا شارۋالار «بۇلارعا قانداي قولداۋ كورسەتىلەر ەكەن» دەپ بىزگە قاراپ وتىر. ەگەر ۇكىمەت تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان قولداۋدىڭ ناقتى ناتيجەسىن كورسە, كوپشىلىگىنىڭ بىزگە قوسىلماق ويلارى بار. وكىنىشكە قاراي ادىلەت باسقارماسىندا تىركەلىپ, بانكتە ەسەپ-شوتىمىزدى اشىپ, بارلىق قۇجاتتارىمىزدى رەتتەسەك تە ۇكىمەت پەن وبلىس اكىمدىگى تاراپىنان اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن قولداۋ ماقساتىندا ءبولىنگەن قارجىدان ءالى باقىر تيىن دا بەرىلگەن جوق. نەگىزگى كەدەرگى – كەپىلزاتتىڭ جوقتىعى مەن كووپەراتيۆ مۇشەلەرىنىڭ نەسيە تاريحىنىڭ تازا ەمەستىگى. ال مۇنداي جاعداي تەك بىزدە عانا ەمەستىگى انىق. ولاي بولسا, مىڭ جەردەن كووپەراتيۆكە بىرىككەنمەن, الگىندەي سەبەپتەرمەن قارجىلىق قولداۋ بولماسا, مۇنىڭ پايداسى كوك تيىن.
ەندەشە بۇل تۇيتكىلدى تارقاتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى قانداي؟ دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسقان كوپشىلىكتىڭ ورتاق ءپىكىرىنشە, مۇنىڭ ءبىر عانا ءتيىمدى جولى بار.
ەلباسىنىڭ ارنايى جارلىعىمەن ءار اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اۋماعىندا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى نەگىزىندە مىندەتتى تۇردە ءبىر اۋىل قۇراۋشى اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىستىك كووپەراتيۆى ۇيىمداستىرىلىپ (بۇعان اۋىلداعى بارلىق جەكە جانە فەرمەر شارۋاشىلىقتارى كىرۋ مىندەت ەمەس), ونى باسقارۋ جاۋاپكەرشىلىگى اۋىل اكىمىنە جۇكتەلۋى ءتيىس. مەملەكەت تاراپىنان ءبولىنىپ جاتقان مول قارجى سول كووپەراتيۆتىڭ ەسەپ-شوتىنا اۋدارىلىپ, ونىڭ قايتارىمىنا جەرگىلىكتى بيلىك وكىلى رەتىندە تاعى دا سول اكىم جاۋاپتى بولاتىن تەتىك ەنگىزگەن ءجون. وسىلاي اۋىل تۇرعىندارىنىڭ نەگىزگى بولىگى سول وزدەرى تۇراتىن جەرلەردە جۇمىسپەن, سايكەسىنشە ءتيىستى تابىسپەن قامتاماسىز ەتىلۋى كەرەك. بۇعان بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە «جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭ دا ءمۇمكىندىك بەرەتىنى ءسوزسىز. سونداي-اق اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اۋماعىنداعى بارلىق اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتتاعى جەرلەردەن, مەيلى ول جالعا بەرىلدى مە, پايدالانىلماي بوس جاتىر ما – مىندەتتى تۇردە ءتيىستى سالىق ءوندىرۋ ماسەلەسىن زاڭمەن بەكىتۋ كەرەك. ال جەر سالىعى مەن ونىڭ كاداسترلىق قۇنىن قازىرگىدەي تىم تومەن مولشەردە قالدىرماي اناعۇرلىم كوتەرۋ قاجەت. سوندا جەرگىلىكتى اكىمدەر جەردىڭ بوس جاتپاي, مەيلىنشە تولىق پايدالانىلۋىنا تەك ءبىر عانا كووپەراتيۆ ەمەس, وندىرىلگەن ءونىمدى ساقتايتىن, وڭدەيتىن, ءتيىمدى باعادا وتكىزەتىن باسقا دا كاسىپكەرلىك نىسانداردىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا مۇددەلى بولادى. جەرگىلىكتى جەردەگى بيلىكتىڭ ەشتەڭەگە جاۋاپ بەرمەيتىن جاي عانا وكىلى ەمەس, تىرشىلىكتىڭ نەگىزى سانالاتىن اۋىلداعى ءوندىرىستى ۇيىمداستىرۋعا جاۋاپتى مەنەدجەرگە اينالادى. ونىڭ ۇستىنە اكىمنىڭ جۇمىسى جەردى قالاي پايدالانىپ, اۋىلدا قانشا ءونىم وندىرىلگەنىنە, قانشا جۇمىس ورىندارى قۇرىلىپ, تۇرعىنداردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا قاراي باعالاناتىن بولسا, نۇر ۇستىنە نۇر! ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل الەۋمەتتىك تۇرعىدا كوپ ۇزاماي-اق ءوزىنىڭ وڭ ناتيجەسىن بەرەدى. ءسويتىپ كووپەراتيۆتىك قوزعالىس سەرپىندى قارقىن الىپ, سەنىمسىزدىك تانىتىپ وتىرعان شارۋالار ەندى سانالى تۇردە بىرىگۋگە ۇمتىلاتىن بولادى. تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىس دەڭگەيى كوتەرىلەدى. ساياسي تۇرعىدان دا دەموكراتيالىق دامۋ كورسەتكىشتەرىمىز كۇرت جاقسارادى. مەملەكەتتىڭ ماقساتى دا وسى ەمەس پە؟!
قۇتماعامبەت قونىسباي
الماتى وبلىسى