ماقتاارال اۋدانىندا تۋىپ-وسكەنمىن, حالقى كىشىگىرىم وبلىس حالقىنىڭ سانىمەن پارا-پار, ۇلكەن اۋدان. تۇرعىندارى شاعىن عانا سۋارمالى اۋماقتا ماقتا مەن كوكونىس, باۋ-باقشا ەگىپ, جەردى ەمىپ وسكەن ەڭبەكقور ادامدار.
اۋداننىڭ وزىندىك وزەكتى پروبلەمالارى دا كوپ. سىرداريا وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىندا, كورشىلەس وزبەكستاننان اعىپ شىعار تۇسىندا ورنالاسقاندىقتان, سۋ تاپشىلىعى ەل تىنىسىن تارىلتىپ, قۇلاشىن كەڭ جايۋىنا اسا مۇرشا بەرمەيدى. ەرتە كوكتەمدە سۋ تاپشى. وندىرىلگەن ءونىمدى تاسىمالداۋدىڭ كەدەرگىلەرى, قىمباتقا تۇسەتىنى, جولدا ساۋمالاۋ, ت.س.س. ءوز الدىنا.
بۇل قيىندىقتان باسقا ماقتاارال اۋدانىنىڭ وبلىس ورتالىعىنان شالعاي جاتقاندىعى تاعى بار. قۇرىلىسقا قاجەت زاتتار 250 شاقىرىم جەردەگى وبلىس ورتالىعىنان تاسىمالدانادى. اۋدان كولەمىندە ءتىپتى تاس پەن قۇم دا جوق. حالىق ءجيى قونىستانعاندىقتان, الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ قيىندىقتارى دا بار. دەگەنمەن, شىداعانعا شىعارعان دەيتىندەي ەڭبەكقور حالىق جەردى ۇقىپتى پايدالانىپ قينالسا دا قىنجىلماي اتا-باباسىنان ميراس بولىپ قالعان اتاقونىسىندا ەڭبەك ەتىپ جاتىر.
سارىاعاش اۋدانى حالقىنىڭ جاعدايى دا وسى شامالاس. ولار دا وسىلاي تىربىڭداپ ەڭبەكتەنىپ كەلەدى.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – ەڭبەك ەتەم دەگەنگە جۇمىس تا, باستاپقى قارجى دا تابۋعا بولادى. تەك قانا جىگەر مەن ۇمتىلىس كەرەك. انا جۇمىس اناداي, مىنا جۇمىس مىناداي دەمەي, وتباسىن اشىقتىرمايتىن, تارىقتىرمايتىن ارەكەت كەرەك. شىنىمەن ەڭبەك ەتكىسى كەلەتىندەرگە مەملەكەتتەن دە قولداۋ كورسەتەتىن باعدارلامالار كوپ.
كەزىندە اۋدان كولەمىندە جۇرتشىلىقپەن مىڭعا جۋىق كەزدەسۋ وتكىزگەنمىن. سونىڭ بىرىندە ءبىر ايەل كىسى: «ءبىز نەگە كەدەيمىز؟» دەپ سۇرادى. وسى سۇراق وسى كۇنگە دەيىن جادىمدا جاڭعىرىعىپ, ەسىمنەن كەتپەي قويدى. جاۋابىن ىزدەيمىن. سول كەزدەگى ايتقان جاۋابىم بۇگىنگە دەيىن وزگەرگەن جوق.
قازاق بۇگىن: «قاشانعى كەدەي قالپىندا جۇرمەكپىن» دەپ الدىنا ماقسات قويىپ, بارىن قارىشتاپ, كۇندەلىكتى جانە ۇزاق مەرزىمدى شىعىنداردىڭ تاماق پەن كيىمنەن باسقاسىن قويا تۇرىپ, قۇدالىق پەن تويلارداعى باسەكەگە ەرمەي, بالالارىنىڭ بىلىمگە قۇشتارلىعىن وياتىپ, تاپقان-تايانعانىن كەمەلدى ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك جاساسىن. وقۋعا شىنىمەن قۇنتى جوق بالاسىن كوپكە ەرىپ, جالعان نامىستىڭ جەتەگىندە كەتپەي, بوسقا قارجى جۇمساماي, ءبىر كاسىپكە ۇيرەتسىن. ءوزى ۇيرەتە الماسا, ءىسىن ۇستالىقپەن اتقاراتىن ادامعا شاكىرت ەتسىن. سوندا عانا كاسىپتىڭ ءبىر-ءبىر تۇتقاسىن وزگەلەرگە ۇستاتىپ قويىپ قاراپ وتىرمايمىز, ءار ءىستىڭ ءتول مامانى ءوزىمىز بولا الامىز. بۇل دەگەن ءسوز ءبىزدىڭ جايباراقاتتىعىمىزدى, ۋايىمسىزدىعىمىزدى, جەتىلۋگە ۇمتىلمايتىنىمىزدى پايدالانىپ مايلى جىلىكتىڭ باسىن ۇستاپ وتىرعاندارعا ۇلتتىق باسەكەلەستىك ارەكەتىمىز بولار ەدى. كەرىسىنشە بولسا بۇگىنگىدەي ءبىز اقشامىزدى شىعارىپ, سولاردىڭ قىزمەتىن تۇتىنۋعا نەمەسە ولاردان ەشتەڭە ۇيرەنبەي-اق, كۇنىم وتسە بولدىعا سالىپ, جاردەمشى قىزمەت ەتۋگە عانا جاراپ قالا بەرمەكپىز.
بۇلاي دەۋىمىزگە نەگىز بار. شىمكەنتتەگى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ىسىندە ءتۇرلى قىزمەتتەردى يەمدەنىپ, مەڭگەرىپ العان مونوپوليستىك جاعدايلاردى كورىپ ءجۇرمىز. كولىك جوندەۋ, اس-تاماق تىرلىكتەرىنىڭ باسىندا ءبىر ۇلت, ۇيالى تەلەفون مەن كومپيۋتەر قوندارعىلارىن ساتۋ مەن جوندەۋدە تاعى ءبىر ۇلتتىڭ ادامدارى ءجۇر.
قىزعانبايمىز. ماماندانۋ قابىلەتتەرىنە ريزا بولامىز. بيازى. ءيىلىپ تۇرادى. اتقارعان ىستەرى ساپالى, شاعىم جاساي المايسىز. جاساعان تاماقتارى ءدامدى.
ءبىز قايدامىز؟ جەر بىزدىكى, ەل بىزدىكى دەيمىز, اشىنامىز, كۇڭكىلدەيمىز, بىراق شىندىق كوزگە ۇرىپ تۇر. سەبەبى, بىزدە تاباندىلىق, جىگەر, ماماندانۋ, اقشانى ۇنەمدى جۇمساۋ مادەنيەتى جەتىسپەيدى. توي مەن قۇدالىقتى قارىزعا وتكىزىپ, يپوتەكاعا ءۇي الىپ, قىمبات كولىكتى نەسيەگە الىپ, ول اقشادان قۇتىلامىن دەپ پالەنباي جىل قارىزعا باتىپ جۇرەمىز. ەسەلەپ ەكى-ءۇش ەسە قۇن تولەپ, جەم بولىپ جۇرگەن ءوزىمىز.
مەنىڭ ومىردە العاش العان ەكونوميكالىق ساباعىم 17 جاسىمدا, تاشكەنت قالاسىندا, ينستيتۋتتىڭ ءبىرىنشى كۋرسىندا پاتەر جالداپ تۇرعان ۇيدە, العاشقى كۇندەرى باستالدى. ءۇي يەسى ايەل اۋلاسىندا دوپ ويناپ جۇرگەن ۇلىنا: «قۇر بوسقا سەلتەڭدەمە. پۇل تابۋدى ۇيرەن ودان دا», دەدى. بالا ەرتەڭىنە ايالدامادا ايرانعا سۋ قوسىپ, ىشىنە مۇز كەسەكتەرىن تاستاپ مۇزداعان شالاپ-سۋسىندى ستاكانداپ ساتىپ تۇردى.
41 جىلدىق ەڭبەك ءوتىلىمنىڭ ءبارىن تۇگەل مەملەكەتتىك قىزمەتكە ارنادىم. قاتارداعى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرگە بۇل قىزمەتتىڭ جاقسى جاعى از بولسا دا ۇدايى كەلىپ تۇراتىن جالاقى بار. اندا-ساندا ايلىعىڭ دا, مۇمكىن, قىزمەتىڭ دە ءوسىپ تۇرادى. ۇمىتپەن ءومىر سۇرەسىڭ.
تەرىس جاعى دا بار – ءومىرى جارىمايسىڭ. ايلىق العانعا دەيىنگى قارىزىڭدى قايتارۋمەن ءومىرىڭ وتەدى. ءبىر جاقسىسى – قۇل ەمەسسىڭ. جۇمىسىڭدى دۇرىس اتقارساڭ بولعانى.
«شىداعانعا شىعارعان» دەگەن بۇل جۇمىسقا قۇمار بولىپ, سونى ارمانداي بەرگەنشە, كاسىپپەن اينالىسقان ءتيىمدى. «مەن قاشانعى كەدەي بولۋعا ءتيىسپىن. مەنىڭ ماڭدايىما جازىلعان وسى عانا بولۋىنا قاشانعى توزەمىن؟» دەپ وزىمىزگە سۇراق قويالىق. سونىڭ جاۋابىن ىزدەلىك. سونىڭ ءبىر جولى – اۋەلى ساۋدامەن, كەيىن قارجى جيناپ الىپ, كاسىپپەن اينالىسۋ.
ەلباسىنىڭ: «مەن ءاربىر ازاماتتىڭ قاسىندا ءۇش كىلتتىڭ بولۋىن: پاتەردىڭ, اۆتوكولىكتىڭ, جەكە ءوفيسىنىڭ كىلتى بولۋىن قالايمىن», دەگەنى امبەباپ فورمۋلا. بۇل ءسوز ءبىزدىڭ وي-داپتەرمىزدىڭ ماڭدايشاسىندا جازىلىپ تۇرۋى ءتيىس.
مىرزاگەلدى كەمەل,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى