داۋلەت قايىربەكوۆ كوپ جىل ىشكى ىستەر سالاسىندا قىزمەت ەتتى, سوڭعى ونشاقتى جىلدان بەرى ول ديقان. بۇل كاسىپپەن قىرعىزستاننىڭ وش وبلىسىنان كەلگەن نەمات ەسىمدى وزبەكپەن تانىسقان سوڭ اينالىسا باستادى. نەمات الماتى وبلىسى, تالعار اۋدانىندا جالعا جەر الىپ كوكونىس وسىرەتىن. داۋلەت تە وعان كورشىلەس ايماقتان جەر جالدادى. قازىر ول 30 گەكتار جەرگە كوكونىس ەگەدى. «بۇل كاسىپتى جاقسى كوردىم, ونىڭ قىر-سىرىن قازىر نەماتتان كەم بىلمەيمىن, بىراق ەڭبەگىم ءالى اقتالمادى, قازاقستاندا ديقاندىق ەتىپ مول پايداعا كەنەلۋ وتە قيىن», دەيدى ول.
وش وزبەكتەرى – الماتىدا
جىلدا شامامەن شىلدەنىڭ سوڭىنا قاراي الماتىعا كىرەتىن ۇلكەن جولداردىڭ بويىندا قاۋىن-قاربىز, كوكونىس ساتاتىن ۇلكەندى-كىشىلى ۋاقىتشا بازارلار پايدا بولادى. قالانىڭ شىعىس جاعىنداعى گۇلدالا اۋىلىندا «سۇلتان» بازارىنىڭ جانىنان وسىنداي ساۋدا ورنى جاڭا سالىنا باستاپتى. ءبىر-بىرىنە جاپسارلاي سالعان, جان-جاعى, توبەسىنە ارزان ماتەريال تارتىلعان, كولەمى شامامەن 3ح3 مەترلىك جاپپالار. ولاردىڭ الدىندا ەسكى اعاش ماتەريالداردان جاسالعان ساۋدا سورەلەرى. سورەلەردە كورپەلەر جينالىپ تۇر. بازار ءالى اشىلماعان.
شەتكى جاپپادا ءبىر شال, جاس جىگىت جانە كىشكەنتاي بالا وتىر, ماڭايدا باسقا ەشكىم كورىنبەيدى. شال ەسكى تاقتايلاردان ورىندىق جاساۋدا, جاس جىگىت اق ءتۇستى قاپتاردى پىشاقپەن ايىرىپ جاتىر. بالا توپىراقتىڭ ۇستىندە قىزىل ويىنشىق ماشينامەن ويناپ وتىر. رۇقسات سۇراپ جاندارىنا وتىرعان سوڭ بازاردىڭ قاشان اشىلاتىنىن سۇرادىم. قالىڭ, ۇزىن ساقالدى كىسى شال دەيتىن شال دا ەمەس, ءارى كەتسە ەلۋلەر شاماسىنداعى كىسى ەكەن. ساقالدى بىراق, مۇرتى قىرىلعانى ەرىكسىز نازارىمدى اۋداردى.
اتى راپىقجان, قاپ ءتىلىپ وتىرعان جىگىت كۇيەۋ بالاسى ءۇمىت, 3-4 جاسار مۇحامەد – جيەنى. قىرعىزستاننان كەلگەن وزبەكتەر بولىپ شىقتى (قۇلجا تراسساسى بويىنداعى جابايى بازارلاردا قاراشا ايىنا دەيىن كوكونىس ساۋداسىمەن اينالىساتىن ادامداردىڭ وش وزبەكتەرى ەكەنىن بىلتىر وسى ۋاقىتتا بىلگەم). تىگىسىنەن ايىرعان قاپتار جاپپانىڭ اشىق جەرىنە كەرىلىپ, كەرەگە قىزمەتىن اتقارماق. وسى جولدىڭ بويىمەن ەلۋ شاقىرىمداي جەردەگى مالوۆودنوە جاقتا جەر جالداپ, ديقاندىق ەتەتىن جەرلەستەرى بار. مىنا كىسىلەر كوكونىستى سولاردان الىپ, وسىندا اكەلىپ ساتقالى وتىر. «سۇلتان» بازارىنىڭ الدىنداعى ساۋداگەرلەر دە بۇرىنىراق كەلىپ ورنالاسىپ العان قانداستارى. كوبى مىنا بازاردان دا ورىن الىپ قويدى. «قىزاناقتىڭ كەلىسىن قازىر 70 تەڭگەدەن الىپ, 100 تەڭگەدەن ساتامىز» دەيدى ءۇمىت. وش وبلىسىنداعى بۇلار تۇراتىن وزگەن قالاسىنىڭ ەر-ازاماتى قازىر تۇگەلدەي دەرلىك رەسەي مەن قازاقستاندا ءجۇر. نەگىزگى تىرلىكتەرى – كوكونىس ساۋداسى. «سىزدەردە ەشتەڭە ەكپەي بوس تاستاساڭ, جەردى وكىمەت الىپ قويادى ەكەن. سوندىقتان بىزگە راحمەت ايتۋلارىڭىز كەرەك», دەيدى راپىقجان.
رەسمي مالىمەتتەر بويىنشا, قىرعىزستاندا ەكونوميكالىق بەلسەندى تۇرعىندار ىشىندەگى جۇمىسسىزدىق – 2,2% نەمەسە 201 مىڭ ادام. وزگەن – قىرعىزستانداعى ەڭ كونە قالالاردىڭ ءبىرى. تۇرعىندار سانى 52 000, ونىڭ 90%-دان استامى – ەتنيكالىق وزبەكتەر. ەل استاناسى بىشكەكپەن اراداعى اۆتوكولىك جولىنىڭ ۇزىندىعى 700 كم.
قازاق باقشا سالۋدى بىلە مە؟
كورشى جاپپادان شىققان ءبىر جاس كەلىنشەك كورپە كوتەرىپ قايتا كىردى. جانىندا ءبىر كىشكەنتاي ءسابي ەرىپ ءجۇر. ونىڭ كۇيەۋى مەن وتباسى «سۇلتان» بازاردىڭ الدىندا ساۋدا جاساپ وتىر. وتباسىلارىمەن كوشىپ كەلگەن بۇل ساۋداگەر وزبەكتەردىڭ الداعى 3-4 ايدا تۇراتىن ءۇيى وسى جاپپالار بولماق.
«گۇلدالا» اۋىلىنان ءارى قاراي شىققاندا ءبىر-ەكى شاقىرىم جەردە كوكونىس لاپكەسى تۇر. بۇل جەردە گۇلميرا ەسىمدى ورتا جاستاعى كەلىنشەك ساۋدا جاسايدى. جولدىڭ جوعارى جاعىنداعى 30 گەكتار جەردى كۇيەۋى داۋلەت جانە كوللەدجدە وقيتىن ۇلى ۇشەۋى بىرنەشە جىلدان بەرى جالعا الىپ وتىر. گۇلميرا قىزاناقتاردى سۇرىپتاۋ ۇستىندە. ءبىر جاشىككە بوساڭقىراعان قىزاناقتار سالىنىپ, 50 تەڭگە دەپ باعا قويىلعان. ۇلى كليەنتتەرگە جۇك ماشيناسىنان قاربىز تاڭداپ بەرۋدە. «بيىل كۋرستاستارىمەن جوسپارلاعان ساپارى بار ەدى. بىزگە كومەكتەسەم دەپ قالىپ قويدى. تۇندە بۇرىش سۋاردى. سۋ دەگەنىڭىز قازىر مۇزداي سۋىق, ءتۇن دە سۋىق. قول-اياعىنان ءوتىپ كەتتى عوي, جانىم اشىعاننان جىلاعىم كەلدى», دەيدى شەشەسى. قازىر ساۋدانىڭ جاڭا قىزا باستاعان كەزى, الۋشىلار ءجيى توقتايدى. كولىك كەلىپ توقتاعان سايىن قويۋ شاڭ كوتەرىلەدى.
داۋلەت پەن گۇلميرا كارتوپ, قىزاناق, بۇرىش, قيار, كەي جىلدارى قاربىز ەگەدى. جەردى جالداۋ اقىسى گەكتارىنا 50 مىڭ تەڭگەدەن باستالادى. قۇنارىنا, سۋعا جاقىندىعىنا قاراي باعا دا جوعارى بولادى. ءونىم جيناۋعا ادامداردى كۇنىنە 3000 تەڭگە تولەپ جالدايدى. ەرتەڭ ءدۇيسەنبى بازارلار ىستەمەيتىندىكتەن بۇگىن ءونىم جينالمايدى.
دəۋلەت ەگىس باسىنان جاڭا كەلگەن. ءبىر قاربىزدى اكەلىپ جارىپ, ورتاعا قويىپ قوناقجايلىق كورسەتتى. ونشاقتى جىل بۇرىن ماڭايداعى اۋىلداردى ارالاپ كوكونىس ساتۋدى باستاپتى. نەمات ەسىمدى قىرعىز وزبەگىمەن وسىلاي تانىسادى. سوسىن ءوزى ەگىپ كورمەككە بەل بۋادى. كوشەتتەردى الگى نەماتتان الادى. «تاڭعى بەستە ونىمەن ەگىس باسىنا بىرگە بارىپ, تۇندە ۇيىنە قايتقانعا دەيىن جانىنان شىقپادىم. العاشىندا بەرگەن كوشەتىن ەكتىم, كەيىن «ءوزىڭ وتىرعىزىپ جاتقان كوشەتتەرىڭنەن بەر» دەپ تۇرىپ الدىم. سول كوشەتتەر جاقسى ءونىم بەردى. ءوستىپ ءجۇرىپ ديقاندىقتىڭ قۇپياسىن ۇيرەندىم», دەيدى ول. ىشكى ىستەر سالاسىندا قىزمەت ەتكەن ول قازىرگى كاسىبىن ءالى دە ءمىن كورەدى. قانشا وتىنسەم دە سۋرەتكە تۇسۋگە كوندىرە المادىم. «بىلتىر قاسىمىزعا بىرەۋلەر كەلىپ ورنالاستى. تراسسامەن كىشكەنە جۇرسەڭ كورەسىڭ, – دەدى داۋلەت شىعىس جاقتى نۇسقاپ. – ء"وز باقشامىزدىڭ ءونىمى" دەپ ايعايلاتىپ جارناما ءىلىپ قويدى. قايداعى ءوز باقشاسى, بىزدەن اپارىپ ساتادى جانە بىزدەن قىمبات ساتادى. بىراق ەلدىڭ كوبى بىزدەن ەمەس سولاردان الادى. ويتكەنى, قازاق باقشا ەگۋدى بىلمەيدى دەگەن وي جۇرتتىڭ ميىنا ءسىڭىپ قالعان».
دəۋلەت بيىل جازدا جاۋىن-شاشىننىڭ تىم كوپتىگى ەگىستىككە اجەپتاۋىر زيان تيگىزگەنىن ايتادى. شارۋانى كوزبەن كورۋ ءۇشىن ەگىن القابىنا باردىق.
ەگىس باسىندا
ءرولى وڭ جاقتا ورنالاسقان ەسكى تويوتا كولىگى ەگىس ورتاسىنداعى توپىراق جولدىڭ شاڭىن بۇرقىراتىپ كەلەدى. داۋلەت بيىل جەرىنىڭ نەگىزگى بولىگىنە كارتوپ, قىزاناق, پياز جانە بۇرىش ەكتى. سونىڭ ىشىندە جاقسى كوكتەپ تۇرعانى بۇرىش قانا. كارتوبىنىڭ ساباقتارى قۋراپ جاتىر. «ەكى رەت دارىلەپ كولورادو قوڭىزىن قۇرتىپ وتىراتىنبىز. بيىل شاشقان ءدارىمىزدى ارتىنشا جاۋعان جاۋىن شايىپ كەتە بەردى. مىنە, ەندى توپىراعى شىعىپ جاتىر. جىلدا گەكتارىنان ورتاشا 16 توننا كارتوپ الۋشى ەدىم. بيىل ءتورت توننادان اسپادى. ونىڭ ءوزى ۇساق», دەيدى داۋلەت.
جىلدا ەكى رەت شابىلاتىن ءارامشوپ بيىل 6 مارتە وتالعان. قىزاناقتىڭ جايى دا ءماز ەمەس. تولاسسىز جاڭبىردان كوبى ءشىرىدى. بىرنەشە كۇننەن بەرى كۇن اشىق بولىپ تۇرعاننىڭ ارقاسىندا قايتادان ءتۇيىن سالىپ, باس كوتەرگەن قىزاناقتىڭ ەندىگى جاۋى – كادىمگى قارا قارعا. جەمەسە دە ءبىر-ءبىر شوقىپ كەتە بەرەدى. قارعا شوقىعان قىزاناق ىشىنە اۋا كىرەدى دە بىردەن سولا باستايدى.
ودان ءارى قاراي ءجۇرىپ پياز القابىنا باردىق. پيازدار جارتىلاي جەردىڭ بەتىنە شىعىپ جاتىر, ساباقتارى تۇگەلگە جۋىق سارعايعان. ديقاننىڭ ايتۋىنشا, بۇعان كىنالى قىشقىل جاڭبىر.
ەگىس القابىندا جاپ-جاسىل بوپ جايقالىپ كوز سۇيسىنتەتىن بۇرىش القابى دەۋگە بولادى. داۋلەتتىڭ ەككەنى «گوللاندتىق» دەپ اتالاتىن تۇقىم ەكەن. «ءار ءتۇبى 26 باس بۇرىش بەرەتىن سۇرىپ دەپ ەدى, 7-8-دەن ارتىق سالماي تۇر. سەبەبى, جاۋىن كوپ, جاۋىن كوپ بولعان سوڭ ءتۇن سالقىن. سونىڭ كەسىرىنەن بۇرىش قىزارماي جاتىر. بۇرىشتىڭ ءبارى جاپ-جاسىل بولسا, باعاسى ناشار بولادى.
دəۋلەت وسى ۋاقىتقا دەيىن ديقانعا كەرەك تەحنيكانىڭ ءبارىن سايلاپ بولىپتى. بىراق مانا ايتقانىمىزداي, ونىڭ كوكونىس ەگەتىن ءوز جەرى جوق. يگەرىلمەي جاتقان جەرلەردى مەملەكەت وزىنە قايتارىپ, ناعىز شارۋا ادامىنا بەرۋگە ۇمتىلىپ وتىرعانىن بىلەدى. سونداي جەرلەردەن 20 گەكتارداي الۋدى ارماندايدى. بىراق ول ءۇشىن كادىمگىدەي جۇگىرۋ كەرەك, قاعاز جيناپ, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ تابالدىرىعىن توزدىرۋ كەرەك. ءداۋلەت مۇندايدان ازار دا بەزەر بولادى.
«بۇرىن ەگىستىك جەرلەرگە تارتىلعان تاسارىقتار بولعان. كەيىن ونىڭ ءبارى جوعالدى. جاڭا جول سالادى, بىراق ونىڭ استىنا سۋ وتەتىن ارىق قالدىرمايدى. سونىڭ كەسىرىنەن قانشاما جەرگە سۋ بارماي, قانشاما القاپ يگەرۋسىز جاتىر. ونىڭ بارىنە سۋ جەتىپ تۇرسا, جالداعان جەرگە تولەيتىن اقى دا ازايار ەدى. تىڭايعان جەردەن تاڭداپ ءجۇرىپ ەگىن سالاتىن ەدىك. وسى تالعار اۋدانىندا تاسارىقتاردى جوندەۋگە بالەن ميلليون تەڭگە ءبولىندى دەپ ەستيمىز. بىراق ول تاسارىقتى كورگەن ەشكىم جوق», دەيدى داۋلەت مىڭجاسار ۇلى.
ديقان مەن بالاسى ەكەۋىنىڭ الدەبىر جەردەن الدەبىر تەحنيكا اكەلۋ كەرەكتىگى تۋرالى اڭگىمەسىنەن جۇمىستارىنا كەدەرگى جاساپ وتىرعانىمدى تۇسىنە باستادىم. «ەندى ءبىر ايدان كەيىن ءبىزدىڭ مىنا سورەلەر تولىپ تۇرادى. سول كەزدە كەلسەڭ بولار ەدى», دەدى داۋلەت قوشتاساردا سۋرەتكە ءتۇسىرىپ جاتقانىما قاراپ.
داۋلەتتىڭ ديقاندىقتى كاسىپ ەتۋىنە نەمات سەبەپكەر بولدى. الماتى ماڭىندا جەرمەن اينالىساتىن جانە ولاردىڭ ءونىمىن ءۇش-ءتورت اي جاتىپ ساتاتىن, بۇگىن قازاقستانعا ابدەن ۇيرەنگەن وش وزبەكتەرىن ايتام دا. ولار دا نەماتتى ساعالاپ كەلە-كەلە وسىلاي كوبەيدى مە ەكەن. قۇلجا جولىنىڭ بويىندا سالىنىپ جاتقان جابايى بازارلارعا قاراپ كەلە جاتىپ وسىنداي وي كەلدى.
ەرجان ءابدىرامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى