قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىمەن ەكىنشى رەت الەمدىك ەڭ ۇلكەن ەكونوميكالاردىڭ يەسى بولىپ وتىرعان ەلدەر باسشىلارىنىڭ سامميتىنە قوناق رەتىندە شاقىرىلۋى تەگىن ەمەس. ەگەر رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين ونى تمد شەڭبەرىندەگى وداقتاسى رەتىندە شاقىردى دەسەك, قىتاي باسشىسى سي ءتسزينپيننىڭ دە سول جولدى ۇستانۋىندا ۇلكەن ءمان بار. ءبىزدىڭشە قىتاي باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ الەمدىك احۋالعا الاڭداۋمەن قاتار, تىرەلگەن تۇيىقتان شىعۋعا جول تابۋ مۇمكىندىگى بار قۇلاشتى ساياساتكەر ەكەندىگىن مويىنداپ وتىر. سونىمەن قاتار, بۇل – قازاقستانعا كورسەتىلگەن زور قۇرمەت, بەرىك دوستىقتى بىلدىرەدى دەپ ويلايمىن.
«ۇلكەن جيىرمالىق» ازيا ەلدەرى قارجىلاي داعدارىستىڭ قۇرساۋىندا قالىپ, باتىستىڭ دامىعان ەلدەرى قانداي شارا قولدانارىن بىلمەي جاتقان 90-جىلداردىڭ سوڭىندا پايدا بولعانى بارشامىزعا بەلگىلى. سول كەزدە «ۇلكەن سەگىزدىكتىڭ» قارجى مينيسترلەرى الەمدىك ەكونوميكاعا جاۋاپتى دەيتىن ەلدەردىڭ قاتارىن كەڭەيتۋ تۋرالى ءوزارا ۇتىمدى يدەيا ۇسىنىپ, وعان وزگە مەملەكەتتەردى قوسۋدى ماقسات ەتتى. ونىڭ ۇستىنە دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ءۇندىستان مەن قىتايسىز الەمدىك ەكونوميكا پروبلەمالارى شەشىلمەيتىندىگىنە كوزدەرى جەتتى.
دەگەنمەن, 1999 جىلدىڭ جەلتوقسانىنداعى بەرلين كونفەرەنتسياسىنان كەيىن G20 ۇمىتىلىپ كەتتى. 2008 جىلعى داعدارىسقا دەيىن الەمدە سامميت وتكىزىلگەن جوق. تەك جىل سايىن قارجى مينيسترلەرى مەن ورتالىق بانكتەردىڭ باسشىلارى دەڭگەيىندە كەزدەسۋلەر ءوتكىزىلىپ كەلدى. الايدا, الەمدىك قارجى داعدارىستارىنا ءار ەلدىڭ ءبىرىنشى باسشىلارى دەڭگەيىندە ءمان بەرىلىپ, تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلۋى كەرەك ەكەنى مويىندالدى.
2008 جىلعى سامميتتەن كەيىن سول كەزدەگى فرانتسيا پرەزيدەنتى نيكوليا ساركوزي «ءبىز جاڭا الەمگە ەنەمىز» دەگەن مالىمدەمە جاساعان ەدى. ونىڭ سوزىنشە, «قارجى نارىعىنداعى نەگىزگى پرينتسيپ بويىنشا جانە نارىقتاعى ارەكەتتى باقىلاۋ بويىنشا تاريحي كەلىسىمدەرگە» قول جەتكىزىلۋگە بارىنشا تىرىسۋ كەرەك-ءتىن.
الەمدىك ساراپشىلار ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ءماز ەمەس ەكەنىن پايىمداي كەلە, 2016 جىلى الەمدىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىمى 3,1%-دى, 2017 جىلى 3,4%-دى قۇراۋى مۇمكىن دەگەن بولجاۋلار ايتۋدا. سوندىقتان الەمدىك ەكونوميكا ءوسىمىن جىلدامداتۋ ءۇشىن ءار مەملەكەت وزدەرىندە ناقتى رەفورمالار ەنگىزۋى قاجەت. ول رەفورمالار ساۋدا اينالىمىن نىعايتىپ, جاڭا كاسىپورىنداردىڭ نارىققا شىعۋىنا قاتىستى كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋعا باعىتتالۋى ءتيىس.
قىتايدىڭ قازىرگى دامۋ قارقىنى جانە ونداعى جەتىستىكتەر سوناۋ دەن سياوپين رەفورماسىنان كەيىن سوتسياليزم مەن كاپيتاليزمنىڭ «بۋدانداسۋى» نەگىزىندە ءجۇرىپ جاتقاندىعى بارشاعا ءمالىم. ءوز ەلىنىڭ قۋاتىن كۇشەيتۋ ءۇشىن ءتيىمدى سىرتقى اتموسفەرا مەن قاۋىپسىزدىك ورتا كەرەك ەكەندىگىن تۇسىنگەن قىتاي ۇكىمەتى حالىقارالىق ارەنادا تىنباي جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىر. ءوزىنىڭ ىرگەسىندەگى قازاقستاننىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ جاڭا ساياسي باعدارىن جاريالاپ, ەكونوميكالىق دامۋدا جوعارى دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى بەلگىلەپ, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا تولىققاندى مۇشە بولىپ كىرگەنىن ول كوردى جانە ونىڭ دامۋدىڭ داڭعىل جولىندا ەكەنىنەن حاباردار. بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى ىسكە اسىراتىن «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىن دا جاساپ, ونى ءبىرتىندەپ ىسكە اسىرىپ جاتقانىمىزدى دا الىپ كورشىمىز بايقاپ وتىر.
ونىڭ ءۇستىنە, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ الەمدىك تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتى, بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ جولىنداعى باستامالارىنىڭ دامىعان ەلدەردە مويىندالىپ, بۇۇ شەڭبەرىندە دە اتالىپ ءوتىپ جاتقاندىعى – الدىنداعى الىس بيىكتەردى باعدارلاپ, ونى ەڭسەرۋ جولدارىن تىنباي زەرتتەپ وتىراتىن ەل ءۇشىن اسا ماڭىزدى دەرەكتەر. مىنە, سوندىقتان دا قازاقستانمەن ساناسۋ, وعان قۇرمەت كورسەتۋ وزىنە ءتيىمدى ەكەنىن بىلگەن قىتاي باسشىلىعى ن.نازارباەۆقا ەرەكشە قۇرمەت تانىتتى. وسىنىڭ ءبارى ەلباسىمىزدىڭ تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ وڭ ناتيجەسىن كورسەتەدى.
ءسويتىپ, بۇل سامميت ەلىمىزدىڭ ابىرويىن اسقاقتاتقان سامميت بولدى.
اباي تاسبولاتوۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى