جاركەنت وڭىرىندەگى كونەكوز قاريالاردىڭ سوزىنە قاراعاندا سولتاناي مارالباەۆ وتە وجەت, ءىزشىل ءارى مەرگەن, ات قۇلاعىندا ويناعان شاباندوز جان بولىپتى. وعان بۇل كىسىنى جاقسى بىلەتىن جايىربەك قاريانىڭ ءوزىمىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان كەيىپكەرىمىزدىڭ ءيىنتال سىلەمدەرىندەگى كوكتەمدە ات ۇستىنەن جەرگە ءتۇسىرىپ العان قامشىسىن قارا كۇزدە تاۋىپ العانىن, ارعى بەتتەگى دومباۋىل دەگەن قالماقتىڭ كوزىنىڭ اعى مەن قاراسىنا بالاعان بايگە اتىن شاعىن كيىز ۇيدە ۇستاپ باعىپ وتىرعاندا, ونىڭ شاڭىراقتان تومەنگى بەلدەۋىنە وراي شالما سالۋ ارقىلى ارقاندى تاقىمىنا باسا جاپپانى توڭكەرىپ تاستاپ, ىشىندەگى قاڭتارۋلى جۇيرىكتى ءشۇۋ دەپ جەتەككە الىپ ەلگە اكەلۋى تۋرالى اڭگىمەلەرى دالەل بولا الادى. كەڭەس وكىمەتىن جاسى ۇلعايعان كەزى دەۋگە كەلەتىن الپىستىڭ ول جاق, بۇل جاعىندا قارسى العان ەل اعاسى 1918-1921 جىلدارى قىزىل گۆاردياشىلارمەن بىرگە جەرگىلىكتى جەردەگى ەل تىنىشتىعىن العان اق باندىلاردى تالقانداۋعا قاتىسادى. سۇيدىندەگى اتامان دۋتوۆتىڭ كوزىن جويۋ جونىندەگى وپەراتسياعا قاتىسىپ كەلگەننەن كەيىن شەكارا بويىنداعى شولعىنشى توپ – كوموترياد قۇرامىندا بولادى. ولكەتانۋشى نۇرىمباي بەكقۇليەۆتىڭ ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كىسى تۋرالى جيناعان دەرەكتەرىندە نازار اۋدارارلىق ءبىر ەپيزود بار. ول وسى وڭىردەگى كولحوز قۇرىلىسىنىڭ ارداگەرى نۇراقىن راميموۆتىڭ ەستەلىگى. كۋاگەر بىلاي دەيدى:
«1927 جىلدىڭ قارا كۇزى بولاتىن. مەن جانە اۋىل تۇرعىندارى امانجول ىدىرىسوۆ پەن مۇقاجان قورعاسباەۆ شەكاراشىلار وتريادىنىڭ قاراماعىنداعى ورمان شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ەتىپ ءجۇرگەنبىز. 7 قاراشا كۇنى ۇلى وكتيابر رەۆوليۋتسياسىنىڭ 10 جىلدىق مەرەكەسى دۇركىرەپ ءوتىپ جاتتى. وسى مەيرام قۇرمەتىنە ارنالىپ ءتۇرلى ويىندار ۇيىمداستىرىلعان-تىن. سونىڭ ءبىرى اعاش باسىنا ىلىنگەن جامبى اتۋ ەدى. وعان ەشكىم وق تيگىزە المادى. ءتۇس قايتا ونى سولتاناي مارالباەۆ قانا اتىپ تۇسىرە الدى. وسى مەرگەندىگى ءۇشىن قورعاس زاستاۆاسىنىڭ باستىعى پەمۋروۆ وعان شەكاراشىلار اتىنان ادەمى حروم ەتىك سىيلادى».
ءومىردىڭ تالاي سوقتىقپالى, سوقپاقسىز جولدارىنان وتكەن سولتاناي اقساقال وسىدان كەيىن دە ات ۇستىنەن تۇسپەپتى. سول كەزدەگى جاڭادان ۇيىمداستىرىلعان ارتەلدىك بىرلەستىكتەر جۇمىسىنا ءجاردەمدەسىپ ءجۇرىپ, 1936 جىلى ءومىردەن وزىپتى. زيراتى المالى اۋىلى ىرگەسىندەگى قورىمدا ەكەن. مۇنى بىزگە ايتقان قاريانىڭ نەمەرەسى مولوت. بايقاپ قاراساق وسى جەردە ۇستازدىق ەتىپ, ۇزاق جىلدان بەرى مەكتەپ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ كەلە جاتقان بۇل كىسىنىڭ ومىردە بولعان جوعارىداعى جاعدايلاردان باسقا دا ايتار اڭگىمەلەرى از ەمەس سياقتى. سونىڭ ءبىرى اتامان دۋتوۆتىڭ كوزىن جويۋ وپەراتسياسىنا قاتىسقان قاريانىڭ ۇلى مۇسا مەن ودان تۋعان ەركىنباي, اۋعانبايعا قاتىستى جايتتار. مۇسا ەسىمى كەزىندە جاركەنت وڭىرىنە اتى بەلگىلى ادام ش.بايباتشاەۆتىڭ «بەل-بەلەستەر» كىتابىندا كەزدەسەدى. وندا اۆتور: «1919 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسى ۋەزدىك, بولىستىق, سەلولىق جانە قالالىق رەۆكومدار قۇرىلعان كەز ەدى... سونداي جەرگىلىكتى رەۆكومنىڭ ءبىرىنىڭ پرەدسەداتەلى بولىپ م.سولتاناەۆ جولداس تاعايىندالدى», دەگەن. سول مۇسا 20-30-جىلدارى اتالمىش وڭىردە ءارتۇرلى جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارادى. وسى ۋاقىت ارالىعىنداعى وقتىن-وقتىن ءجۇرگىزىلگەن ۇلكەندى-كىشىلى جازالاۋ تولقىندارىندا بەس رەت ۇستالىپ, ولاردان اۋپىرىممەن امان قالادى. ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا ۇلكەن ۇلى ەركىنبايمەن مايدانعا بىرگە اتتانىپ, كەزەكتى ءبىر شابۋىلدا بالاسى حابار-وشارسىز كەتەدى دە اكەسى شايقاس دالاسىنان ەلگە جارىمجان بولىپ ورالادى. وسىلاي اۋىر حال كەشىپ جۇرگەندە رەپرەسسيانىڭ 1948 جىلعى سوڭعى تولقىنىندا مۇسا سولتاناەۆتىڭ ەكىنشى ۇلى اۋعانباي ۇستالىپ, تۇرمەگە جابىلادى. مۇنداي كەزدە نازالانعان اكەنىڭ قولىنان كەلەتىنى ىزدەنۋ, ارىزدانۋ, كومەك سۇراۋ دا باياعى. وسىنداي ويمەن مۇسا بالاسىنىڭ ەشقانداي كىناسى جوق ەكەنىن ايتىپ, الماتى مەن ماسكەۋگە قايتا-قايتا حات جولدايدى. سونىڭ ءبىرى اتاقتى ۇكىمەت مۇشەسى, سىرتقى ىستەر مينيسترى مولوتوۆتىڭ قولىنا تۇسەدى. ماسەلەنىڭ اۋجايىن بايقاعان ول كىسى حات شەكەسىنە: «ءىس قىسقارتىلسىن!» دەگەن بۇرىشتاما سوعادى. وسى پارمەنمەن تۇرمەدەن بوساعان اۋعانباي ەلگە كەلگەندە اكە شاڭىراعىنداعى ەكى بىردەي قۋانىشتىڭ ۇستىنەن تۇسەدى. ونىڭ العاشقىسى سوعىستا حابارسىز كەتتى دەگەن اعاسى ەركىنباي مۇساەۆتىڭ ماحاچكالاداعى باۋىرلاستار زيراتىنداعى قابىرىنىڭ تابىلۋى دا سوڭعىسى كەنجە ءىنىسىنىڭ ءومىرگە ەندى كەلىپ جاتۋى ەدى. «ەگەر مولوتوۆتىڭ مەيىرىمى بولماسا ۇلىم اۋعانباي بوستاندىققا شىقپاس ەدى. سوندىقتان وسى ۇكىمەت مۇشەسىنە دەگەن ريزاشىلىعىمنىڭ بەلگىسى رەتىندە كەنجەمنىڭ اتىن مولوت قويامىن!» – دەگەن ەكەن 1951 جىلدىڭ سول ىزعارلى كۇزىندە مۇسا سولتاناەۆ اقساقال. «مەنىڭ ەسىمىمنىڭ وسىنداي تاريحى بار», – دەپ ءسوزىن اياقتادى بىزبەن قوشتاساردا كەشەگى دالا كوكجالى سولتاناي باتىردىڭ نەمەرەسى مولوت.
5. توعىزىنشى, ءسىز كىمسىز؟
«اتاماننىڭ اقىرى» اتتى اتاقتى ءفيلمدى كىم بىلمەيدى؟! بۇل كۇندە ودان ءبارىمىز دە جاقسى حاباردارمىز عوي. مىنە, وسى كينوكارتينانىڭ ەكىنشى سەرياسىندا ءبىر ەپيزود بار. ول سۇيدىندەگى قاۋىپتى تاپسىرمانى جاندارىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ ءجۇرىپ ورىنداعان چەكيستەر قاسىمحان چادياروۆ پەن ماحمۇد قوجامياروۆتىڭ شەكارانىڭ بەرگى بەتىنە ارىپ-اشىپ ارەڭ جەتكەن ءساتى. ءىڭىر قاراڭعىلىعى تۇسە بەرە ەسكى زيراتتاعى جارتىلاي قۇلاعان كۇمبەزدى پانالاعان ولارعا قاستارىنداعى قاڭتارۋلى اتتارى بوتەن بىرەۋدىڭ كەلە جاتقانىنان حابار بەرىپ, قۇلاقتارىن قايشىلاي جەر تارپيدى. وسى ساتتە: «قاسىمحان! بۇل مەن عوي, قاراعىم», – دەگەن ءۇستىندە بىلعارى كۋرتكاسى بار جىگىت اعاسىنىڭ داۋسى ەستىلەدى. اق شاشتى, بۋرىل مۇرتتى ول كىسى قالىڭ ءشيلى وزەكتەن بەرى بەتتەيدى دە: «قالاي, امان-ەسەن جەتتىڭدەر مە؟» دەپ اتىنان تۇسەدى. ەندى اڭگىمەلەسە بەرگەندە شىعىس جاقتان جويقىن ات ءدۇبىرى ەستىلەدى. بۇل اتامانىنان ايىرىلىپ اشىنعان اق كازاكتاردىڭ قۋعىنى ەدى. ولاردى الدارقاتپاق بولعان جاڭاعى قارت كىسى قاسىمحاننىڭ باس كيىمىن وزىنە اۋىستىرىپ كيەدى دە تاسادان اتىنا قامشى باسا اتىپ شىعىپ, جازىق دالامەن اعىزا جونەلەدى. ۋلاپ-شۋلاعان كازاكتار سوعان قاراي بۇرىلىپ, قۋعىن قاۋپى سەيىلەدى. وسى مەزەتتە قوس چەكيست ەندى ەشقانداي قاۋىپ جوق دەگەندەي اتقا قونىپ, ەلگە بەت الادى.
فيلمدەگى وسى بەينەنىڭ, اتاقتى سۋرەتشى اۋباكىر ىسمايىلوۆ سومداعان وبرازدىڭ ءپروتوتيپى كىم؟ ول: «سول كەزدەگى جاركەنت ميليتسياسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى اۋباكىر ءجۇنىسوۆ», – دەر ەدىك ءبىز. ءيا, ءسوز ەتكەلى وتىرعان كەيىپكەرىمىز قاسىمحان چانىشەۆپەن ءبىر مەكەمەدە قىزمەت اتقارعان جان. ياعني, 1919-1920 جىلدارى اۋداندىق ميليتسيادا بىرەۋى باسشى دەسەك, ەكىنشىسى وعان قوسشى بولعان ادام. اتامان دۋتوۆتىڭ كوزىن جويۋ ءجونىندەگى وپەراتسيا ويلاستىرىلعاندا چك وكىلدەرى اۋباكىر جۇنىسوۆكە جاۋاپتى تاپسىرمانى ورىنداۋشى ەرەكشە توپ ءمۇشەلەرىن ارعى بەتكە امان-ەسەن وتكىزۋ, قايتار كەزدە ولاردى كۇتىپ الىپ, ىقتيمالدىلىق جاعدايىنداعى قاۋىپسىزدىك شارالارىمەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن جۇكتەگەن. ناتيجەسىندە ءسوزى سالماقتى, ءىسى تياناقتى, ومىردەن كورگەنى مول بۇل ادام تاپسىرىلعان ءىستى تاماشا ورىنداپ شىققان. بۇعان ونىڭ كەزىندە ۆچك تاراپىنان وپەراتسيانى تىكەلەي جۇزەگە اسىرۋشى توپ مۇشەلەرىمەن قاتار ماراپاتتالىپ, اتقارعان ءىسىنىڭ ءبىر ۇزىگى جوعارىدا ءسوز ەتكەن فيلمدە ارنايى ەپيزودقا ارقاۋ بولۋى انىق دالەل. اتقارعان ءىسىنىڭ ءبىر ۇزىگى دەمەكشى...
ءومىربايانىنا ۇڭىلسەك ول 1886 جىلى الماتى وبلىسىنىڭ كەگەن وڭىرىندەگى جالاڭاش اۋىلىندا ءومىرگە كەلىپتى. 14 جاسىندا جاركەنتتەگى اۋىلشارۋاشىلىق ورىس مەكتەبىنە وقۋعا ءتۇسىپ, ونى 1904 جىلى ورمانشى ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ شىعادى. ەكى جىل اكەسى نيازبەكتىڭ تۇرمىس-ءتىرشىلىگىنە كومەكتەسەدى. سودان سوڭ ەڭبەك جولىن 1906-1916 جىلدار ارالىعىندا ءتۇرلى ىستەر بويىنشا جەرگىلىكتى بيلىككە جۇگىنگەن پەتروۆ, ناگيبين, گاليتسكي, يساەۆ, دەنياكين دەگەندەردىڭ ءبىتىمگەرشىلىك سوتتارىندا اۋدارماشى بولىپ باستايدى.
مۇراعاتتانۋشى زيادا يجانوۆتىڭ 2001 جىلعى بىزگە بەرگەن ءمالىمەتى بويىنشا اۋباكىر جۇنىسوۆكە قاتىستى دەرەكتەر نەگىزىنەن الماتى وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندەگى 408-قوردىڭ 2-تىزىمدەمەسىندەگى 468-ءىس پەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندەگى 5-قوردىڭ 8-تىزىمدەمەسىندەگى 52-ىستە جانە 733-قوردىڭ 1-ءتىزىمدەمەسىندەگى 1-ىستە ساقتالعان. سونداعى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, كەيىپكەرىمىزدىڭ 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە بەلسەنە قاتىسقانىن بايقايمىز. وسى ارەكەتى ءۇشىن پاتشا ۇكىمەتى ونى 6 جىلعا سوتتايدى. بىراق قالجات پەن شارىن بولىسىنىڭ حالقى ونى كەپىلدىككە الىپ, ارتىنان ىلە-شالا مايدانداعى قارا جۇمىسقا اتتاندىرىپ جىبەرەدى. ءسويتىپ, ول رەسەيدىڭ ەكاتەرينوسلاۆ گۋبەرنياسىنداعى ۆەتكا, ناكوپنىي رۋدنيكتەرىندە دەسياتنيك بولىپ ەڭبەك ەتەدى. پاتشا تاقتان قۇلاعان 1917 جىلدان كەيىن ەلگە قايتا ورالىپ, جاركەنتتە ءتىلماش, قالالىق اتقارۋ كوميتەتىندەگى مۇسىلمان ءبولىمىنىڭ حاتشىسى, كۇزەت باستىعى, جەرگىلىكتى چك تەرگەۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقارادى. 1920 جىلى اتامان دۋتوۆتىڭ كوزىن جويۋ ءجونىندەگى وپەراتسيا جۇمىسىنا تارتىلار الدىندا اۋباكىر ءجۇنىسوۆ جاركەنت ميليتسياسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇرگەن ەدى. مەملەكەتتىك ءمانى زور وقيعا ءساتتى اياقتالعاننان كەيىن جەتىسۋ چك-سىنىڭ باستىعى ەيحمانس باسقالارمەن بىرگە ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ دە ەڭبەگىنىڭ ەسكەرۋسىز قالماۋىنا ەرەكشە كوڭىل بولەدى. ونى بۇل لاۋازىم يەسىنىڭ ۆچك-نىڭ تۇركىستان اۋماعىنداعى ۋاكىلەتتى وكىلى, ۆتسيك مۇشەسى يا.پەتەرسكە ۇسىنىس جاساعان حاتىنان انىق بايقاۋعا بولادى. وسىدان كەيىن بيلىك ورىندارى: «...توۆ. جۋنۋسوۆۋ وت 134 كا. 1921 گ. ء1/ىV. زا پرينياتيا ۋچاستيا ناد اتامانوم دۋتوۆىم» دەگەن جازۋى بار كۇمىس ساعات پەن ءۇش جەلىلى ۆينتوۆكانى سىيلىق رەتىندە بەرەدى.
ءسوز ورايىندا ايتا كەتەيىك, كەيدە ادام ءۇشىن قۇجاتتاردىڭ سويلەيتىنى بار. ءيا, ارحيۆتەگى سارعايعان قاعازدار كەيىپكەردىڭ تولىق بولماسا دا جالپى بەينەسىنەن كادىمگىدەي ماعلۇمات بەرەتىنى انىق. رەسپۋبليكالىق ورتالىق مۇراعاتتاعى اۋباكىر جۇنىسوۆكە قاتىستى قۇجاتتاردى قاراپ وتىرعاندا ءبىز مىنە, سونداي اسەردە قالدىق. ول ءبىربەتكەي, قايسار ادام بولعان. قولعا العان ىسىنە نەمكەتتى قاراماعان. بەلگىلى ءبىر ماسەلەگە قاتىستى ءوزىنىڭ كەسىمدى ءسوزىن ايتا بىلگەن. 1920 جىلدان كەيىن جەتىسۋ گۋبەرنيالىق سوتىنىڭ مۇشەسى, الماتى قالالىق ادۆوكاتتار مەكەمەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن اتقارىپ جۇرگەندەگى كەيىپكەرىمىزدىڭ ءوزى جازعان قاعازدار مەن وعان بەرىلگەن مىنەزدەمەلەر مىنە, وسىنداي تۇجىرىمدارعا نەگىز قالايدى. قىزمەت بۋىنا ماستانباعان, ونىڭ قۇلاقكەستى ق ۇلىنا اينالماعان ول بۇقپاي, بۇگەجەكتەمەي سول كەزدەگى ومىردە ورىن العان ادىلەتسىزدىكتەرگە قاسقايىپ قارسى تۇرا بىلەدى. بىردە مىناداي وقيعا بولعان. اۋباكىر ءجۇنىسوۆ جەتىسۋدىڭ ەڭ شەتكى نۇكتەسى الاكول ايماعىندا ءىسساپاردا ءجۇرگەندە تەرگەۋشى كاتكوۆ دەگەننىڭ ءۇرجار مەن ماقانشى ەلدى مەكەندەرىندەگى جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا جاساعان قياناتىن اشكەرەلەيدى. ءوزىن تالقىعا سالعان جينالىستا ۇلى ورىستىق شوۆينيزم دەرتىنە ۇرىنعان شەنەۋنىك كەۋدەمسوق, استامشىل ارەكەتىن مويىندامايدى. قيامپۇرىس مىنەزىنە باسىپ اۋباكىر ءجۇنىسوۆتى اتىپ تاستاۋعا ۇمتىلادى. سول كەزدە وتە ءابجىل قيمىلداعان ول ونىڭ قارۋىن تارتىپ الىپ, ءوزىن دە, وزگەلەردى دە ولىمنەن امان الىپ قالادى.
وسىنداي تۋراشىلدىق, باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءوزىنىڭ قانداستارىن باسىنۋ ارەكەتىنە دەگەن جانى ءتوزبەستىك ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ جاۋلارىن كوبەيتپەسە ازايتپايدى. جەر-جەردەن ءجابىر كورگەندەر ونى پانا تۇتىپ, اينالاسىنان شىقپايدى. ال بۇل سول كەزدەگى مەملەكەتتىك جازالاۋشى ورگاندار تاراپىنان اۋباكىر جۇنىسوۆكە دەگەن سەنىمسىزدىك تۋعىزادى. سوندىقتان جەرگىلىكتى وگپۋ, نكۆد, پروكۋراتۋرا ونىڭ ءار باسقان قادامىن اڭدۋدى قولعا الادى. سونىڭ سالدارىنان 1924 جىلعى بكپ (ب) قاتارىن تازالاۋ ناۋقانىندا ول پارتيادان شىعارىلادى. 1926 جىلى جوعارىدا ءبىز ءوزىمىز ايتقان سىيلىق – ۆچك ۆينتوۆكاسىن جەتىسۋ گۋبەرنياسىنىڭ وگپۋ ءبولىمى تارتىپ الادى. وسى زاڭسىزدىق جونىندە اۋباكىر ءجۇنىسوۆ قازاق اسسر-نىڭ وگپۋ باستىعى گ.كاشيرين مەن رەسپۋبليكا ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ە.ەرنازاروۆقا شاعىمدانادى. ناتيجە بولمايدى. وگپۋ قىزمەتكەرى ماركوۆيچ: «ۇيىڭدە جاتا بەر, ۆينتوۆكانى ىزدەپ جاتىرمىز, تابىلسا قايتارامىز», – دەپ شىعارىپ سالادى.
ءوستىپ جۇرگەندە 1932 جىل كەلەدى. بۇل كەزدە اۋباكىر ءجۇنىسوۆ الماتى وبلىسىنىڭ كەگەن اۋدانىنداعى №16 اۋىلدا تۇراتىن. جالا جابىلىپ, ءۇي-مۇلكى تاركىلەنەدى. ءوزىن بالا-شاعاسىمەن جەر اۋدارۋعا شەشىم شىعارىلادى. بىراق الماتىدا بۇل كىسىنى بىلەتىن ادامدار ارا ءتۇسىپ, كەڭەس وكىمەتىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ەسكەرىلىپ, امان قالادى. ال 1938 جىلى... مۇراعاتتانۋشى زيادا يجانوۆتىڭ وسىدان 15 جىل بۇرىن ءبىزدىڭ حاتىمىزعا جازعان جاۋابىنداعى دەرەكتەر بىلاي سويلەيدى.
«...الماتى قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ىدىرىس كوشكىنوۆ حالىق جاۋى دەپ ۇستالعاندا اۋباكىر ءجۇنىسوۆ ونى قورعاۋ ءۇشىن سوت توراعاسىنا بۇل ادال, تازا ادام دەپ دالەلدەۋگە تىرىسادى. بىراق سوت توراعاسى ونىڭ ءسوزىن قاپەرىنە دە المايدى. ول سوعان اشۋلانىپ, بولمەدەگى ۇستەل ءۇستىندە تۇرعان سيا ساۋىتتى الىپ ۇرماقشى بولادى. وسى جەردە بۇرىننان وشىگىپ جۇرگەندەردىڭ كوكتەن ىزدەگەنى جەردەن تابىلادى. ءسويتىپ, اۋباكىر ءجۇنىسوۆ ۇستالىپ, 4 اي بويى تىنىمسىز تەرگەۋ مەن ادام ايتقىسىز ازاپتى باستان كەشىرەدى. تاعىلعان كىنالاردى مويىنداماي, ءبارىن جوققا شىعارعانىنا قاندارى قارايعان سوت مۇشەلەرى ەسىل ەردى 1938 جىلعى 5 تامىزدا اتۋ جازاسىنا كەسەدى. وكىنىشتىسى, اسىل ازاماتتىڭ كەڭەس وكىمەتىن نىعايتۋداعى, اق باندىلارعا قارسى كۇرەستەگى ەڭبەكتەرى مەن ەلىم, جۇرتىم دەپ اتقارعان باسقا دا ىستەرى ەلەنبەدى. ءتىپتى ۆچك-نىڭ تۇركىستان رەسپۋبليكاسى بويىنشا ۋاكىلەتتى وكىلى يا.پەتەرستىڭ: «پرەدياۆيتەل سەگو ت. جۋنۋسوۆ ابۋباكير 6-گو فەۆراليا 1921 گودا سوۆەرشيل اكت, يمەيۋششي وبششەرەسپۋبليكانسكوە زناچەنيە, چەم سپاس نەسكولكو تىسياچ جيزنەي ترۋدوۆىح ماسس وت ناپادەنيا ەگو باندى, ا پوتومۋ ترەبۋەتسيا ۆىشە وزناچەننومۋ توۆاريششۋ سو ستورونى سوۆەتسكيح ۆلاستەي ۆنيماتەلنوە وتنوشەنيە ي وزناچەننىي توۆاريشش نە پودلەجيت ارەستۋ بەز ۆەدوما پولنوموچنوگو پرەدستاۆيتەلستۆا» دەپ بەرگەن 1921 جىلعى 14 ساۋىردەگى №1887 كۋالىگى دە ەسكەرىلمەدى. ەسكەرىلۋ بىلاي تۇرسىن, اۋباكىر ءجۇنىسوۆ 1938 جىلعى 14 تامىزداعى ۇكىم بويىنشا اتىلعاننان كەيىن وزدەرىن قورعاۋ ماقساتىندا الماتى وبلىسىنىڭ سوت, پروكۋراتۋرا, نكۆد ورگاندارى 4 جىل بويى ونى ءتىرى ادام ەسەبىندە بىرنەشە «ايىپتاۋ قورىتىندىلارىن» جاساپ, «قايتا تەكسەرۋگە» جىبەرگەن بولىپ, ونىڭ «قىلمىسىنا ساي» ەندى 10 جىلعا تۇرمەدە وتىرۋعا, 5 جىل سايلاۋ ەركىنەن ايىرۋعا جالعان ۇكىم شىعاردى. ءسويتىپ, گوگولدىڭ «ءولى جاندارىنداي» وتىرىك «ءولى قۇجاتتار» ماسكەۋ مەن الماتى اراسىندا ەرسىلى-قارسىلى ءۇنسىز جوڭكىدى. ەگەر ول قاعازدارعا ءتىل بىتسە: «جىبەرىپ وتىرعان ادامدارىڭ الدەقاشان اتىلىپ كەتكەن جوق پا ەدى», – دەپ ايتار ەدى-اۋ.
«مۇنىڭ ءبارى سوندا نە ءۇشىن كەرەك بولعان؟» – دەگەن سۇراق تۋادى وسى ارادا. «ماسەلە مىنادا سياقتى, – دەگەن بولاتىن مۇراعاتتانۋشى زيادا يجانوۆ جوعارىداعى حاتىندا. – اۋباكىر ءجۇنىسوۆتىڭ اتىلعاندىعى جونىندە ونىڭ وتباسىنا حابارلانبادى, جاسىرىلدى. سوندىقتان ونىڭ تاعدىرى ەل-جۇرتىنا بەلگىسىز بولدى. ەسىل ەردىڭ تۋىستارى, دوستارى جەر-جەرگە شاعىمداندى. ولار جىبەرگەن حاتتاردان تەك اسىل ازاماتتىڭ زايىبى بوپىحاننىڭ 1939 جىلعى 2 اقپاندا قازاق سسر پروكۋرورىنا: «مەنىڭ ەرىم قايدا؟ ءالى كۇنگە تەرگەۋدە مە؟ ماعان حابارلاۋىڭىزدى وتىنەمىن», – دەگەن ارىزى عانا ساقتالعان. رەسپۋبليكا پروكۋراتۋراسىندا بۇل حات 1939 جىلعى 17 اقپاندا 2760-شى نومىرمەن تىركەۋدەن وتكەن. ونىڭ شەكەسىنە: «دەلو ۆ وبلسۋدە, سووبششيت وب ەتوم جالوبششيتسە», – دەپ 15 اقپاندا قول قويعان. كوردىڭىز بە, تىركەۋدەن ەكى كۇن بۇرىن-اق باستىق قول قويعان, ءارى جارىنىڭ تاعدىرىن بىلمەي كەلگەن بوپىحاندى «ارىزقوي» ەتىپ كورسەتكەن. سول كەزدە ومىردە جوق, الدەقاشان اتىلىپ كەتكەن ارىس ازاماتتىڭ ءىسى وبلىستىق سوتتا دەپ جالعان سىلتەمە جاساعان».
...اۋباكىر ءجۇنىسوۆ 1957 جىلى 16 تامىزدا اقتالدى. ءىستى 19 جىلدان كەيىن قايتا قاراعان قازاق سسر جوعارعى سوتىنىڭ القاسى وندا قىلمىس قۇرامى بولماعاندىقتان, ءبىر كەزدەگى الماتى وبلىستىق سوتىنىڭ ۇكىمىن جويدى. 32 جاسىندا 6 بالامەن جەسىر قالعان بوپىحان انا جوعارىداعى حاباردى ەستىگەندە كوز جاسىنا يە بولا الماي ۇزاق جىلادى, دەيدى كوزكورگەندەر. ول سول ءبىر زاۋالدى كۇندەردىڭ زارى ما, جوق الدە قيانات قيامەتكە كەتپەدى دەگەن تاۋبە مە, مۇنى ەندى ەشكىم ءتۇسىندىرىپ ايتىپ بەرە المايدى. قازاقتىڭ قايسار ايەلى 40-50-جىلدارى ارىس ازاماتتىڭ ارتىندا قالعان ۇلدارى سماعۇل, ءانۋار, باتىرحان, اسەت پەن قىزدارى سوفيا, رۋزيدانى جەتەلەپ ءجۇرىپ جەتكىزىپ, ولاردان تاراعان نەمەرە-شوبەرەلەرىن كوزىمەن كورىپ, 1978 جىلى ومىردەن وزدى.
وسى ارادا ءسوز رەتىنە قاراي ءبىر اڭگىمە ايتا كەتەيىك. كەيىپكەرىمىزدىڭ جوعارىداعى اتتارى اتالعان بالالارىنىڭ ورتانشىسى باتىرحان اۋباكىر ۇلى ءجۇنىسوۆتىڭ ماماندىعى مۇعالىم ەدى. 1965-1969 جىلدارى الماتى وبلىسىنىڭ نارىنقول اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتە بىزگە ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ساباق بەردى. ۇزىن بويلى, زور دەنەلى, كوپ ءسويلەمەيتىن, ءجۇزى سۇستى كىسى-ءتىن. ۇلى وتان سوعىسىندا ارتيللەريست بولىپتى. 23 اقپان – قىزىل ارميا كۇنىندە بۇكىل كلاسىمىز بولىپ س.مارشاكتىڭ ولەڭدەر جيناعىن بەرىپ قۇتتىقتاعانىمىز ەسىمىزدە اعايىمىزدى. سوندا ۇنەمى قاتال بولىپ كورىنەتىن ول كىسىنىڭ ءجۇزى ءسال جىلىپ, چەكيست اكەسى اۋباكىر ءجۇنىسوۆ تۋرالى اڭگىمە ايتقانى بار. ال ءوزى قاتىسقان سوعىس تۋرالى: «شايقاستا پەحوتاعا (جاياۋ اسكەرگە – رەد.) وتە قيىن بولاتىن. ءبىر اتاكادا-اق ولاردىڭ قاتارى سيرەپ قالاتىن. ال ءبىزدىڭ ارتيللەريا... قۇدايعا شۇكىر, راسچەتىمىز وندايدان امان بولدى. ۆيازمادان بەرلينگە دەيىنگى 4 جىلدا 4-5-اق رەت پوپولنەنيە (تولىقتىرۋ – رەد.) الدىق», – دەگەن ءسوزى ەسىمىزدە.
6.كينو
«اتاماننىڭ اقىرى» ءفيلمى. جىلدار جىلجىپ, ۋاقىت العا وزعان سايىن مىناداي سۇراقتىڭ بوي كورسەتىپ قالارى انىق. ول: «كەڭەس چەكيستەرىنىڭ جانكەشتى ەرلىگىن كورسەتەتىن وسى كينوكارتينا قالاي ومىرگە كەلدى؟ فيلم قاشان, قاي جەرلەردە ءتۇسىرىلىپ, ونداعى باستى رولدەردە وينايتىن اكتەرلەرگە تاڭداۋ قالاي جاسالدى؟ ال سول ءبىر تاريحي وقيعا ورتاسىندا بولعان ادامدار بەينەسى شە؟ ولاردىڭ ءىس-ارەكەتى مەن قيمىلى وسى كينولەنتادا قانشالىقتى نانىمدى كورسەتىلگەن؟» – دەگەن ساۋالدار. بۇعان بىلەتىنىمىزدى ايتىپ, قادەري-حالىمىزشە جاۋاپ بەرۋگە بىزدەردىڭ قۇقىمىز بار عوي دەپ ويلايمىز. بىزدەر دەگەنىمىز – 60-70-جىلداردىڭ ۇرپاقتارى. جوعارىداعى كينو ءومىرگە كەلگەندە ستۋدەنت ەدىك. تالاسىپ-تارماسىپ «تسەليننىي» كينوتەاترىنداعى پرەمەراسىنا بارعانىمىز ەسىمىزدە. وسى فيلم تۋرالى «لەنينشىل جاستا» جارىق كورگەن رەتسەنزيا دا ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمىزدا. اۆتورى سىنشى ساعات اشىمباەۆ بولاتىن. كەيىن ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىرىپ, گازەت-جۋرنالداردا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىمىزدە «اتاماننىڭ اقىرى» ءفيلمى ءتۇسىرىلىپ جاتقان كەزدە «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ ديرەكتورى بولعان كامال اعا سمايىلوۆپەن ءبىر رەداكتسيادا قىزمەتتەس, ال سول كينولەنتادا باستى ءرولدى سومداعان اسەكەڭ, ءاسانالى ءاشىموۆپەن مەكەمەلەرىمىز ىرگەلەس بولىپ, فيلم تۋرالى تالاي اڭگىمەلەرگە قانىققان جايىمىز بار. الدىمەن كامال سەيىتجان ۇلىنىڭ ايتقاندارىنا توقتالالىق.
– ۇمىتپاسام, 1967 جىلدىڭ اياق كەزى عوي دەيمىن, – دەگەن بولاتىن ول كىسى. – كينورەجيسسەر شاكەن ايمانوۆ ەكەۋمىز ورتالىق كوميتەتكە شاقىرىلدىق. ونداعى اڭگىمەدە ەندى 3 جىلدان سوڭ قازاق كسر-ىنە 50 جىل تولاتىنى ءسوز ەتىلدى. ءسويتتى دە: «كەڭەستىك قازاقستاننىڭ وسى مەرەكەسى قارساڭىندا اعا ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ ەرلىك ءداستۇرىن پاش ەتەتىن 2-3 تاقىرىپتى ەكرانعا لايىقتاپ كورسەڭىزدەر قالاي بولار ەدى, – دەدى حاتشىلاردىڭ ءبىرى. – ماسەلەن جازۋشى د.فۋرمانوۆتىڭ «ب ۇلىنشىلىك» شىعارماسىنا ارقاۋ بولعان ۆەرنىيداعى دۇربەلەڭ مەن اقگۆاردياشىلاردىڭ جويقىن شابۋىلىنا جانقيارلىقپەن توتەپ بەرگەن ورال جۇمىسشى-شارۋا جاساقتارىنىڭ قالاداعى 100 كۇندىك قورعانىسى جانە جاركەنت چك قىزمەتكەرلەرى جۇزەگە اسىرعان اتامان دۋتوۆقا قارسى وپەراتسيا. بۇل وقيعالاردىڭ ءبارى 1919-1921 جىلدارى وسى قازاقستاندا وتكەن جوق پا؟!»
سودان, ياعني, ورتالىق كوميتەتتەگى اڭگىمەدەن سوڭ, «قازاقفيلم» باسشىلىعى جوعارىداعى تاقىرىپتاردى ءجيى-ءجيى ءسوز ەتىپ, جوبا-جوسپارلار جاساۋدى ويلاستىرا باستاعان. ءسويتىپ جۇرگەندە... ءيا, 1968 جىلدىڭ 5 اقپانى كۇنى «پراۆدا» گازەتىندە «مەنى تاڭ اتا اتىڭدار!» دەگەن ءوزى دە, تاقىرىبى دا وزگەشەلەۋ ماقالا شىقتى. وندا سودان 3-4 اي بۇرىن ءوزىمىزدىڭ ورتالىق كوميتەتتە اڭگىمە بولعان تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى – شەكارانىڭ ارعى بەتىندەگى اتامان دۋتوۆتىڭ كوزىن جويۋ وقيعاسى باياندالىپتى. ماقالاعا ءسال-ءپال توقتالساق, جاركەنت قالاسىنداعى چك باستىعى ءسۋۆوريننىڭ (ماقالادا وسىلاي – رەد.) اتىنان ايتىلعان اڭگىمەدە ونىڭ ارىپتەسى قاسىمحان چانىشەۆ قىتايداعى ءسۇيدىن قامالىنا جاسىرىن جىبەرىلەدى. بىراق ونىڭ قايتىپ ورالاتىنىنا ەشكىم سەنبەيدى. سوندا ءسۋۆوريننىڭ (قاسىمحان چانىشەۆتىڭ قالاي جانە نەگە كەتكەنىن ءوزى عانا بىلەدى, باسقالارعا سول ساتتە تۇسىندىرۋگە, سىر شاشۋعا بولمايدى) ايتقان بار ءسوزى: «مەن ول كەلەدى, تاپسىرمانى ورىنداپ ورالادى دەپ سەنەمىن», بولادى. «ەگەر كەلمەسە شە؟» دەگەن سۇراققا ونىڭ امالسىزدان بەرەر جاۋابى: «وندا مەنى تاڭ اتا اتىڭدار!» – دەگەن ءسوز.
ءبىزدىڭ ىزدەگەنىمىز, وسى عوي. بۇرىن ەمىس-ەمىس ەستىپ جۇرگەن وقيعانى ەندى ءبىرتۇتاس كۇيدە كوردىك. بار بولعان جاعداي ءوزىنىڭ ىشكى سىرىمەن, جۇمباعىمەن كوز الدىمىزعا كەلە قالدى. سودان ءبىر-ءبىرىمىزبەن حابارلاسقان ءبارىمىز: «وسىنىڭ نەگىزىندە ستسەناري جازىپ شىعۋعا بولادى», – دەگەن ويعا توقتادىق. مەن سول كۇنى اۋىرىپ ۇيدە جاتقانمىن. سوعان قاراماستان ماسكەۋگە تەلەفون سوعىپ, ءسوزىمدى ەكى ەتپەيتىن ەسكى تانىسىم اندرون كونچالوۆسكيگە قولقا سالدىم. «پراۆداداعى» ماقالانى ول دا وقىپتى. ويلانۋعا مۇرسات سۇرادى. ءۇش كۇننەن كەيىن: «ءسىزدى ءماسكەۋگە كەلەدى دەپ ەستىدىم. سوندا جولىعىپ, اڭگىمەلەسسەك. ۇسىنعان تاقىرىبىڭىز وتە قىزىقتى. اقىلداسايىق» – دەدى.
اقپان ايىنىڭ ورتاسىندا شاكەن ايمانوۆتىڭ جاڭا عانا بىتىرگەن «تاقيالى پەرىشتە» اتتى كينوكومەدياسىن بۇكىلوداقتىق كينەماتوگرافيا كوميتەتىنە كورسەتىپ, تاپسىرۋىمىز كەرەك بولاتىن. بەلگىلەنگەن كۇنى سول شارۋامەن شاكەڭ, مەن جانە ستۋديانىڭ باس رەداكتورى اكىم تارازي ماسكەۋگە ءجۇرىپ كەتتىك. «روسسيا» قوناق ۇيىنە ورنالاسقان سوڭ ءارىپتەستەرىمىزدى شاقىردىق. وندا «اتاماننىڭ اقىرى» ءفيلمىنىڭ بولاشاق نوبايى تۋرالى جاقسى پىكىر الماسۋ بولدى. ستسەناريدى تەز جازىپ ءبىتىرۋ ءۇشىن اندرون كونچالوۆسكي قاسىنا ەدۋارد ءتروپينيندى قوسىپ الماق نيەتىن ءبىلدىردى. ال شاكەن ايمانوۆ وسى تاقىرىپقا بايلانىستى اڭگىمە باستالعاننان-اق بولاشاق فيلم وي-يدەياسىنىڭ باسىندا بولدى دەسەم ول ەش ارتىق ايتقاندىعىم ەمەس. «الداركوسە», «اتامەكەن» جانە «تاقيالى پەرىشتە» تۋىندىلارىنان كەيىن اعامىز ءارى جۇرت قىزىعا, قۇمارتا كورەتىن, ءارى ماعىنا-مازمۇنى سالماقتى, كەلەلى دە كۇردەلى دۇنيە جاساسام دەپ ءجۇرەتىن. شاكەن كەنجەتاي ۇلىنىڭ ءجىتى كوزى قوناق ۇيدە اڭگىمەلەسىپ وتىرعان ماسكەۋلىك ارىپتەستەر ماتەريالىنان سونداي فيلم شىعاتىنىن بىردەن كوردى. «ستسەناري ويداعىداي جازىلىپ, كوڭىلدەگىدەي بولىپ ۇناسا, مەن ونى ءوزىم قويىپ شىعامىن», – دەدى ول كىسى نىق بايلاممەن.
...اقىرى سولاي بولدى دا. ءسوزىنە دە, ىسىنە دە بەرىك اۆتورلار ستسەناريدى مەزگىلىندە جازىپ ءبىتىرگەننەن كەيىن «اتاماننىڭ اقىرى» ءفيلمىن ءتۇسىرۋ بىردەن باستالىپ كەتتى. ءسويتىپ, شاكەڭ بارلىق جۇمىستى اسقان شابىت ۇستىندە ءجۇرگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قيىن دەيتىن ەپيزودتاردىڭ ءوزى شامداعاي قيمىلمەن شاپشاڭ ءتۇسىرىلىپ جاتتى. كينو الاڭىندا كۇردەلى ماسەلەلەر تۋىپ جاتسا, ولاردىڭ ءبارىن اعامىز ءوز موينىنا الىپ, ءوزى شەشىپ رەتتەپ وتىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇل كينوتۋىندىنىڭ تەز ءتۇسىرىلىپ بىتكەنى ەسىمدە.
كامال سمايىلوۆ ايتقان اڭگىمە مىنە, وسىنداي. ونى ءبىز 1990 جىلى اعامىزدىڭ ءوز اۋزىنان ەستىپ, جازىپ العان ەدىك. وندا ول كىسى «اقيقات» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى-تىن. 1992 جىلى اتالمىش باسىلىمنان اۋىسىپ, «حالىق كەڭەسى» گازەتىنە بارعانبىز. سوندا 1994-1996 جىلدارى قازىبەك بي كوشەسىندەگى 40-ۇيدە اسەكەڭ, ءاسانالى ءاشىموۆ باسقاراتىن «ەلىم-اي» كينوستۋدياسىمەن كورشى بولىپ وتىردىق. جۇمىس اياقتالىپ قالدى-اۋ دەگەن كەشكى مەزگىلدە شاحمات تاقتاسىن كوتەرىپ اعامىز كەلەدى ورتامىزعا. ويناۋى – سۇراپىل. بىرەۋىمىز قارسى تۇرا المايمىز. ءبارىمىزدى قيراتىپ ۇتادى ول كىسى. شاحماتتىڭ سوڭى جايماشۋاق اڭگىمەگە ۇلاساتىنى بار. سونداي كەزدە اسەكەڭنەن سۇرايتىنىمىز «قىز جىبەك» پەن «اتاماننىڭ اقىرى» جانە «جاۋشى» فيلمدەرىندەگى ەپيزودتار, بەلگىسىز-بەيمالىم جايتتار عوي باياعى. بالسىنبەيدى. اسىقپاي ايتىپ بەرەدى.
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
(جالعاسى بار)
سۋرەتتە: وپەراتسياعا قاتىسقان ميليتسيا قىزمەتكەرى ءا.ءجۇنىسوۆ