بەرەكە-بىرلىكتىڭ تەمىرقازىعى

جامبىل جەرى ەجەلدەن ۇلتتىق بىرلىكتى سانادا ساقتاعان, تاتۋلىقتىڭ ورداسى بولعان ءوڭىر. وتانداستارىمىزدىڭ بەرەكە-بىرلىگىنىڭ تەمىرقازىعى بولاتىن يدەيانى ودان ءارى دامىتۋدا بار كۇش-جىگەرىن سالىپ كەلەدى. ەلدىڭ ەلدىگىن تانىتاتىن ۇلكەن سالانىڭ ءبىرى – ونەر مەن مادەنيەت. بۇگىندە جامبىل ءوڭىرىنىڭ ونەرى مەن مادەنيەتى ناعىز كەمەل, تولىسقان شاعىندا تۇر. مادەنيەت وشاقتارى كوپ­تەپ اشىلىپ, 545 مەكەمە حالىققا مادەني قىزمەت كورسەتۋدە. مىنا ءبىر كورسەتكىشكە كوز جۇگىرتىپ كورىڭىز­شى... 2000 جىلى مادەنيەت ۇيلەرى مەن كلۋبتاردىڭ سانى بار بولعانى 15-اق بولسا, بۇگىنگى كۇنى 199-عا جەتتى, ال كىتاپ­حانالار سانى 1999 جىلى 21 عانا بولسا, بۇگىنگى تاڭدا 287 كىتاپحاناعا جەتكەن. مىنە, ەل تاۋەل­سىز­دىگى­نىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىن وبلىستىڭ مادەنيەت سالاسى وسىنداي جەتىستىكتەرمەن قارسى العالى وتىر. ءبىز­دىڭ جامبىل وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى دۇيسەنالى بىقىباەۆپەن اڭگىمەمىز وسى باعىتتا ءوربىدى. – قازىرگى ۇرپاقتىڭ ماڭدايىنا بۇيىرعان باق, ەڭ قۇندى دا قاستەرلى بايلىعىمىز – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىل ىشىندە مادەنيەت سالاسى ەداۋىر جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى, – دەيدى دۇيسەنالى دىبىسالى ۇلى. – مادەنيەت سالاسىن دامىتۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قاراجات كولەمى دە جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا سوڭعى 4 جىلدا 1 795,0 ملن تەڭگەگە 111 نىسان كۇردەلى جانە اعىم­داعى جوندەۋدەن وتسە, بيىلعى جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن 242,5 ملن تەڭ­گە ءبولىنىپ, 29 نىساندا كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى ءجۇر­گىزىلۋدە. وبلىستىق قازاق دراما تەاترى­نىڭ 80 جىلدىعى قارساڭىندا كوپ جىلدان بەرى جوندەۋ كورمەگەن تەاتر عيماراتىنا 526,0 ملن تەڭگەگە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ەل يگىلىگىنە پايدالانۋعا بەرىلدى. – ارينە, مادەنيەت سالاسىنىڭ مىڭ سان تىرلىگى بار. كۇن سايىن ەڭ كەمى ءبىر ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلىپ جاتا­دى. سولاردىڭ كەيبىرىنە توقتالا كەتسەڭىز. – ۇرپاقتان ۇرپاققا اسىل مۇرا بولىپ جالعاسىپ كەلە جاتقان قۇندى قازىنامىز – ۇلتتىق ونەرىمىز بەن مادە­نيەتىمىزدى ۇلىقتاپ, ناسيحاتتاۋ جانە ودان ءارى جاڭارتۋ جولىندا كوپ­تەگەن جۇمىستار اتقارىلۋدا. اتاپ ايتار بولساق, جامبىل جاباەۆتىڭ 170 جىلدىعىنا ارنالعان «تىڭدا, دالا, جامبىلدى!» رەسپۋبليكالىق جىرشى-تەرمەشىلەر بايقاۋى, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان «ءبىر ولەڭ, ءبىر اۋەن» اتتى جەرگىلىكتى اقىن, سازگەرلەردىڭ شىعارماشىلىق كەشى, اقىن سەرىك تومانوۆتىڭ 60 جىل­دىعىنا وراي «اداسىپ جۇرگەن اقبوكەن ەدىم» اتتى رەسپۋبليكالىق جاستار ارا­سىنداعى جىر ءمۇشايراسى, « ۇلى دالا سازى» رەسپۋبليكالىق ءداستۇرلى مۋزىكا فەستيۆالى جانە جۋالى اۋدانىندا «ءان-جىرىم ساعان, تۋعان ەل!» اتتى ءىى حالىقارالىق التىنبەك قورازباەۆ اتىنداعى ءان كونكۋرسى ءوتتى. سونىمەن قاتار, م. اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويى ايا­سىندا جامبىل وبلىسىندا گاسترول­دىك ساپاردا بولدى. اتالعان ۇجىم ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىندا «سىعان سەرەناداسى» قويى­لىمىن, جامبىل وبلىستىق قازاق دراما تەاترىندا, سارىسۋ اۋدانىندا «سۇلتان بەيبارىس» تاريحي قويىلىمىن ساحنالاپ, ونەرسۇيەر قاۋىمنىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەندى. سونداي-اق, وبلىستىڭ شالعايدا ورنا­لاس­قان ەلدى مەكەندەرىنەن جاڭا تالانتتار­دى تابۋ, ولارعا قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا بارلىق اۋداندار مەن تاراز قالاسىندا «جاڭا ەسىم-2016» وبلىستىق كاستينگى ءوتتى. كاستينگكە اۋداندار مەن تاراز قالا­سى­نان 300-گە جۋىق ونەرپاز قاتىستى. ال الداعى ۋاقىتتا «جامبىلىم – ءان بەسىگىم» اتتى جەرگىلىكتى سازگەر­لەردىڭ وبلىستىق بايقاۋى, ى.دۇكەن ۇلى اتىنداعى «جەزكيىك» اتتى ءىىى رەسپۋب­ليكالىق قوبىزدا ورىنداۋشىلار كونكۋرسى, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى­نا وراي استانا قالاسىندا «قۋاتتى ءوڭىر – قۋاتتى قازاقستان» اتتى جامبىل وبلىسىنىڭ كۇندەرى, ك.ازىرباەۆ اتىن­داعى ءVىىى رەسپۋبليكالىق «شىرقا, داۋ­سىم!» انشىلەر كونكۋرسى, «تەاتر kz» وب­لىستىق فەستيۆالى, «جامبىل جاۋ­ھارى» اتتى ۆيرتۋالدى بايقاۋ جانە باس­قا دا شارالار وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. – جامبىل جەرى ونەرلى جاندارىنىڭ كوپتىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. جەرگىلىكتى ونەرپازدار, جىرشى-تەرمەشىلەردىڭ شىعارماشىلىعى قالاي ناسيحاتتالۋدا؟ – مويىنقۇم اۋدانىنىڭ تۋماسى, اقىن-سازگەر بولاتبەك ابىشەۆتىڭ شىعار­ماشىلىعىن ءوڭىر جۇرتشىلىعىنا ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا وبلىستىق دراما تەاترىندا اقىننىڭ شىعارماشىلىق كەشى ۇيىمداستىرىلدى, وسى باعىتتى ۇستانىپ جەرگىلىكتى اقىن, سازگەر, جىرشى-تەرمە­شىلەر سياقتى ونەرپازداردىڭ شىعار­ماشىلىق كەشتەرىن وتكىزۋ جالعاسىن تاباتىن بولادى. ءابدىمومىن جەلدىباەۆ پەن اياز بەت­باەۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان كۇيشى, جىرشى-تەرمەشىلەردىڭ وبلىس­تىق بايقاۋى وتكىزىلىپ كەلەدى. ءۇستىمىز­دەگى جىلى قازاقستاننىڭ ەڭبەك ءسىڭىر­گەن قايراتكەرى ب.ءالىبايدىڭ قولونەر كورمەسى مەركى اۋداندىق مۋزەيىندە جوعارى دەڭگەيدە وتكىزىلدى. كورمەگە شەبەردىڭ قۇندى 25 زەرگەرلىك بۇيىمى قويىلىپ, مۋزەي قورىنا زەرگەرلىك ءبۇيىمدار توپتاماسىن سىيعا تارتۋ ەتتى. سونداي-اق, ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى جازىلبەك قۋانىشباەۆتىڭ 120 جىلدىعىنا وراي مويىنقۇم اۋدانىندا «جەر تاريحى – ەل تاريحى» اتتى ولكەتانۋ تاريحي-قۇجاتتىق كورمە جانە دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسى ۇيىمداستىرىلدى. وبلىستا مادەنيەت سالاسىنداعى شى­عارماشىلىق وداقتارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋ جولعا قويىلعان. جامبىل وبلىسى اكىمدىگى­نىڭ قولداۋىمەن قازاقستان تەاتر قايراتكەرلەرى وداعىمەن جۇمىستار ءجۇر­گىزىلەدى. سۋرەتشىلەردى قولداۋ ماق­ساتىندا وبلىستىق كورمە زالىندا جەرگىلىكتى سۋرەتشىلەردىڭ كورمەلەرى وتكىزىلىپ تۇرادى. – ارينە, وبلىس ورتالىعىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى بولەك. ال اۋدان­دارداعى مادەنيەت وشاقتارىنىڭ جاعدايى قالاي؟ – وبلىستا «حالىقتىق», «ۇلگىلى» اتاعى بار ۇجىمداردىڭ سانى – 46, بيىل­عى كەزەكتى اتاقتارىن قورعاۋ اتتەستات­تاۋى­نا جاڭادان 14 ۇجىم­نان ۇسىنىس ءتۇس­تى, ونىڭ 8-ءى قالادان, 6-ۋى اۋدان­داردان. تاجىريبە الماسۋ ارقىلى حالىق تەاتر­لارىنىڭ ونەرلەرىن جەتىلدىرۋ, جانداندىرۋ, شىعارماشىل جاستار مەن حالىق تەاترلارىنا كوپتەپ قاتىسۋىنا ىقپال ەتۋ ماقساتىندا حالىق تەاترلارى اراسىندا وبلىستىق «تەاتر kz» فەستيۆالى جىلدا وتكىزىلىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار, بىلتىر اۋىل تۇرعىندارىنىڭ رۋحاني سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرۋدا جىل بويى اتقارىلعان جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسى شىعارىلىپ, ناتيجەسىندە وبلىس اكىمىنىڭ ارنايى جۇلدەسى جاريا­لاندى. شۋ اۋدانى ۇزدىك دەپ تانىلىپ, باس جۇلدە «گازەل» اۆتوكولىگىن يەلەندى. ال قالعان اۋداندار­ دىبىس كۇشەي­تكىش اپپاراتۋرالار الدى. بۇل باسقارما تاراپىنان مادە­نيەت جانە ونەر مەكەمەلەرى­نىڭ ماتەريالدىق-تەح­نيكالىق بازاسىن جاقسارتۋ, قولداۋ كورسەتۋ بولىپ تابىلادى. وسى ورايدا, 2015 جىلى حالىق­ارالىق تۇركسوي ۇيىمىنىڭ ۇيىم­داستىرۋىمەن داعىستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ ماحاچقالا قالاسىندا وتكەن «كاسپي – بەرەگا درۋجبى» اتتى ءىىى حا­لىق­­ارالىق فەستيۆالىنە شۋ اۋدانى­نىڭ «اسەم اۋەن» فولكلورلىق توبى قاتى­سىپ لايىقتى ماراپاتتالدى. – ال تاريحي-مادەني مۇرامىزدى ساقتاۋ, ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى قان­داي دارەجەدە؟ – «تاريحي مۇرا – باعا جەتپەس قازى­نا» دەيدى دانا حالقىمىز. كونەنىڭ كوزى, وركەنيەتىمىزدىڭ وزەگى – تاريحي جادىگەرلەرىمىز. قازىرگى تاڭدا وبلىستا 3 365 تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرت­كىشى بار. ونىڭ ىشىندە 741 تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش مەملەكەتتىك تىزىمگە الىنعان. تاريحي-مادەني نىسانداردى ساقتاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى بارىسىندا وبلىستىڭ بارلىق اۋداندارىنىڭ جانە تاراز قالاسىنىڭ ەسكەرتكىشتەر جينا­عى شىقتى. 2014 جىلى يۋنەسكو-نىڭ «بۇكىلالەمدىك مادەني مۇرا» تىزبەسى­نە جامبىل وبلىسىندا ورنالاسقان اقتوبە (بالاساعۇن), ورنەك, قۇلان, قوستوبە قالاشىقتارى جانە اقىرتاس كەشەنى ەنگىزىلدى. 2011 جىلدان باستاۋ العان «ەجەلگى تاراز» قالاشىعىن­دا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ءبىرشاما ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى. – مادەنيەت سالاسىندا دا كادر ماسەلەسى بار ما؟ – مادەنيەتتە دە كادر تاپشىلىعى بار. الايدا, ءبىلىمى بار جاس مامانداردى جۇمىسقا تارتۋ, ماماندىعى ساي ەمەس نەمەسە ورتا ءبىلىمدى, سونداي-اق, زەينەت جاسىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا جۇمىس­تار جۇرگىزىلۋدە. وبلىستاعى مادەنيەت مەكەمەلەرىنەن قاجەتتى ماماندار تۋرالى اقپارات تۇراقتى الىنىپ تۇرادى. «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى اياسىندا سوڭعى 3 جىلدا 43 جاس مامان تارتىلسا, ولاردىڭ 19-ىنا 2 163,0 مىڭ تەڭگە كوتەرمە جاردەماقى جانە 10-ىنا 26 932,0 مىڭ تەڭگە كولەمىندە  تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلگەن. ال بيىلعى جىلى 6 مامان قابىلدانىپ, ونىڭ 1-ەۋىنە 148 470 تەڭگە كوتەرمە جاردەماقى بەرىلگەن. – جالپى مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ كاسىبي دامۋى مەن قىزمەتىنە توقتالىپ وتسەڭىز. – مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ كاسىبي دامۋى مەن حالىقتىڭ مادەنيەت سالاسى قىزمەتىنىڭ ساپاسىنا قاناعاتتانۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ بارىسىندا اتقارىلعان جۇمىستارعا توقتالار بولساق, وبلىس تەاتر­لارى 34 مىڭ 724 كورەرمەنگە 256 قويىلىم ۇسىنىپ, رەپەرتۋارلارىن تولىقتىرۋ ماقساتىندا ءار ءتۇرلى جانردا 8 جاڭا قويىلىم ساحنالادى. سول سياقتى جامبىل وبلىستىق فيلارمونياسى ۇجىمى دا جىل باسىنان بەرى  وتكەن بارلىق مەرەكەلەرگە اتسالىسىپ كورەرمەن كوڭىلىنەن شىقتى. ەسەپتى كەزەڭدە اتالعان ۇجىم 139 كونتسەرت ۇيىم­داستىرىپ, ونى 65 مىڭنان استام كورەر­مەن تاماشالادى. بۇگىنگى تاڭدا وبلىستا 7 مۋزەي حالىق­قا قىزمەت كورسەتەدى. جىل باسىنان بەرى 96 مىڭعا جۋىق ەكسپوناتتى وتىز مىڭداي كەلۋشى كوردى. ءبىر مىڭنان استام ەكسكۋرسيا, ءتۇرلى تاقىرىپتاردا 230 كورمە ۇيىمداستىرىلدى. جالپى العاندا, كەلەر ۇرپاقتىڭ رۋحاني بايلىعىن دامىتىپ, ەستەتيكالىق تالعامىن جوعارىلاتۋ, ۇلتجاندىلىق­قا, ادامگەرشىلىككە پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋ ماقساتىندا اتقارىلىپ وتىرعان جۇمىستار جالعاسىن تابا بەرەدى. اڭگىمەلەسكەن  ورالحان ءداۋىت, «ەگەمەن قازاقستان» تاراز