استانا تۇرعىنى ەرجان يساقۇلوۆتىڭ باقشاسىنا جەمىس اعاشتارىن ءوسىرىپ, جەمىسىن جەپ جۇرگەنىنە بىرنەشە جىل بولعان. اۋا رايى وڭتۇستىكپەن سالىستىرعاندا الدەقايدا قاتال ارقا جەرىندە الما ءوسىرۋ وڭاي ەمەستىگى تۇسىنىكتى. ول ءۇشىن باعباندىقتان حابارىڭ بولۋى عانا ازدىق ەتەدى. ارقانىڭ ايازىنا ۇسىرمەي, داۋىل-بورانىنا سىندىرماي, بۇرشىگىن بۇرشاعىنا ۇرعىزباي ءوسىرۋ ۇلكەن ەڭبەكتى كەرەك ەتەدى.
ايتايىن دەپ وتىرعانىمىز, بيىل ە.يساقۇلوۆتىڭ اعاشتارى «توسىن» مىنەز شىعاردى. «توسىن» مىنەز دەيتىنىمىز, الما اعاشى ادەتتە كوكتەمدە ءبىر مارتە گۇلدەۋشى ەدى عوي. ال ەرجان يساقۇلوۆتىڭ اعاشتارى بيىل جاز ورتاسىنان اۋعان شاقتا – المالارى ءپىسىپ قالعان ۋاقىتتا, ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, 19 تامىز كۇنى بارلىعى ءبىر مەزەتتە ەكىنشى رەت گۇلدەپتى. بۇل وقيعا تۋرالى ەلىمىزدەگى رەسپۋبليكالىق تەلەارنالار, باسقا دا باق-تار حابارلاعانى بەلگىلى. «ەگەمەن قازاقستان» دا سولاردىڭ قاتارىندا بولعان ەدى. س.سەيفۋللين اتىنداعى اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عالىمدارى دا ەرجان بەكباۋ ۇلىنىڭ اعاشتارىن ارنايى بارىپ كورگەن.
ءبىز قازاق جەمىس جانە ءجۇزىم شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا حابارلاسىپ, اعاشتاردىڭ جازدا گۇلدەگەنىنىڭ سەبەبىن سۇراعان ەدىك. بۇل ينستيتۋت عالىمدارى دا ەرجان يساقۇلوۆتىڭ باقشاسىنداعى جايت تۋرالى بىلەتىن بولىپ شىقتى. ينستيتۋتتىڭ زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى س.قاراباەۆا ارنايى بارىپ, الما اعاشتارىنىڭ كۇردەلى مەتەورولوگيالىق احۋالعا قاراماستان, ەكىنشى مارتە گۇلدەگەنىنە كوز جەتكىزىپتى.
– الما اعاشىنىڭ جاز ورتاسىندا ەكىنشى رەت گۇل اشۋىنا جەرگىلىكتى اۋا رايى ىقپال ەتكەن. مۇنداي قۇبىلىس تابيعاتتا كەزدەسىپ تۇرادى. اۋا رايىندا بولعان وزگەرىستەر اعاشتارعا دا اسەر ەتپەي قويمايدى. الماتىدا دا كەيبىر اعاشتار گۇلدەگەن بولاتىن. ال ەرجان بەكباۋ ۇلى وسىرگەن اعاشتاردىڭ قانداي سۇرىپقا جاتاتىنىن انىقتاۋعا, ساپاسىن, توزىمدىلىگىن, باسقا دا قاسيەتتەرىن بيولوگيا جانە بيوتەحنولوگيالار عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى انىقتاۋى مۇمكىن. وسى ينستيتۋتتىڭ عىلىمي زەرتحاناسىنىڭ مۇمكىندىگى وعان تولىق جەتكىلىكتى, – دەدى قازاق جەمىس جانە ءجۇزىم شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى گۇلشاريا قايىروۆا.
قوستاناي وبلىسىندا قارابالىق اۋىلشارۋاشىلىق تاجىريبەلىك ستانساسى بار. ول ءوڭىردىڭ دە تابيعاتىنىڭ قاتالدىعى استانادان كەم تۇسپەيتىنى بەلگىلى. وسى مەكەمەنىڭ تاجىريبە الاڭىندا ءتۇرلى جەمىس اعاشتارىن جەرسىندىرۋگە باعىتتالعان جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. دەگەنمەن, وڭتۇستىك ايماقتاردان اكەلىنگەن اعاشتار قوستانايدى ءالى جەرسىنە قويماعان. ەرجان يساقۇلوۆتىڭ باقشاسىنداعىداي جەمىس توگىلىپ تۇرعان جوق. سول ءۇشىن ول جاققا رەسەيدەن, باسقا سولتۇستىك وڭىرلەردەن اكەلىنگەن اعاشتاردى وسىرەدى ەكەن.
ال ەرجان يساقۇلوۆتىڭ تابيعاتى جىلى وڭىرلەردى عانا جەرسىنەتىن جەمىس اعاشتارىن استانادا وسىرە باستاعانىنا ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولعان. 2000-جىلداردىڭ باسىندا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى بويىنشا ەلوردانىڭ توڭىرەگىنە 75 مىڭ گەكتار جەرگە ورمان اعاشتارى وتىرعىزىلعانى بەلگىلى. قازىر ول جەرلەردىڭ اۋقىمى الدەقايدا ۇلعايىپ, اعاشتارىنىڭ بيىكتىگى بىرنەشە مەتردەن اسىپ, قويان, تۇلكى, قارساعى بار, قىرعاۋىلدارى كوبەيگەن ورمانعا اينالعان. سول 2000 جىلداردىڭ باسىندا ەرجان اعا دا وزىنە تيەسىلى جەر تەلىمىندە ءۇي سالىپ, ءۇيىنىڭ اينالاسىنا اعاش وتىرعىزىپتى. ءسويتىپ, قايىڭ, تەرەك, جەرگىلىكتى جابايى الما اعاشتارىن ەگىپ, كۇتىپ-باپتاۋدى ادەتكە اينالدىرعان. بىرنەشە جىل ىشىندە الما اعاشى 3-4 مەترگە دەيىن وسكەن. 2004-2005 جىلدارى ە.يساقۇلوۆ ءوزىنىڭ تۋعان جەرى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تولەبي اۋدانى قاسقاسۋ اۋىلىنان الما كوشەتتەرىن اكەلىپ, ونى جەرگىلىكتى المامەن بۋدانداستىرادى. كۇتىمى جاقسى بولدى ما, الدە جەرگىلىكتى توپىراق جاقتى ما, ايتەۋىر, بۋدانداستىرىلعان اعاش ءبىر جىلدا 1,5-2 مەترگە دەيىن بوي كوتەرەدى. بىرەسە جەل سىندىرىپ, بىرەسە كەمىرگىشتەر كەمىرىپ كەتە بەرگەنىمەن, اقىرى سول اعاشتار جەمىس بەرە باستايدى.
باعباننىڭ بىلگىرلىگى مە, ارقا جەرىنىڭ توپىراعىنىڭ قۇنارى مەن تابيعاتى جاقتى ما, ايتەۋىر ە.يساقۇلوۆتىڭ باقشاسىندا قاتال تابيعاتقا قاراماي جەمىس بەرەتىن الما اعاشتارى ءوسىپ تۇر. قىسى سۋىق, جازى ىستىق, بوران مەن داۋىلعا توتەپ بەرەتىن الما اعاشتارىنىڭ ماۋەسى توگىلىپ, ءتىپتى, جاز ورتاسىنان اۋعاندا دا گۇل اشتى. «ەڭبەگىنە قاراي ونبەگى» دەگەندى ءدال وسى جايتقا قاتىستى ايتساق, ارتىقتىق ەتپەيتىنى انىق. باۋ-باقشاسىن گۇلدەندىرگەن باعبان تاياۋ بولاشاقتا استانانىڭ كوشەلەرىندە, ساياباقتارىندا الما باقتارى جايقالىپ تۇرعانىن قالايدى. ول ويىنىڭ جۇزەگە اساتىنىنا دا نىق سەنىمدى.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»