بۇل باعالى مەتالدىڭ قىمباتتاۋ سىرى نەدە؟
بيىلعى جىلى قارجى نارىعىنداعى ءارتۇرلى قولايسىزدىقتارعا (ۇلتتىق ۆاليۋتالاردىڭ قۇنسىزدانۋى, ۇلىبريتانيانىڭ ەۋروپالىق وداقتان شىعۋىنا بايلانىستى ەۋرو مەن فۋنت ستەرلينگتىڭ السىرەۋى, تاعى باسقا جايتتار) وراي التىن, كۇمىس جانە باسقا دا قۇندى مەتالدار باعاسىنىڭ كوتەرىلە تۇسكەنى بايقالادى. سونىڭ ىشىندە كۇمىستىڭ باعاسىنىڭ ايتارلىقتاي وسكەندىگى سەزىلەدى. ماسەلەن, ساراپشىلار مەن قارجى ماماندارىنىڭ ەسەپتەۋىنشە, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ وزىندە ونىڭ باعاسى 49 پايىزعا كوتەرىلىپ ۇلگىرگەن. كۇمىس باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى قازىرگى كۇنى التىن جانە باسقا دا باعالى مەتالدارعا قاراعاندا, ەداۋىر دەڭگەيدە جوعارى بولىپ وتىر. نەگە؟ وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ, ينتەرنەتتەگى بىرقاتار ماماندار پىكىرلەرىنە سۇيەنگەن سىلتەمەلەرمەن تانىسىپ شىقتىق.
تابيعاتتا تازا قالپىندا كەزدەسەتىندىكتەن بۇل مەتالل ءتۇرى كونە زامانداردان بەرى ادامزاتتىڭ يگىلىگىنە جاراپ, التىنمەن قاتار بايلىق كوزى, اقشا ورنىنا جۇرەتىن ايىرباس قۇرالى رەتىندە قاراستىرىلىپ كەلەدى. ول اسىرەسە, اشەكەي زاتتار مەن زەرگەرلىك بۇيىمدار وندىرىسىندە كەڭىنەن پايدالانىلادى. سونىمەن قاتار, كۇمىستىڭ ادام دەنساۋلىعىنا تيگىزەتىن جاعىمدى اسەرلەرى تۋرالى اڭگىمەلەر دە از ايتىلمايدى.
قازىرگى ۋاقىتتا كۇمىس كوپ جاعدايدا قورعاسىن, مىس, التىن كەن ورىندارىن يگەرگەن كەزدە سولارمەن قاتار الىناتىن باعالى مەتالل تۇرىندە وندىرىلەدى. الەمدە كۇمىس ءوندىرۋ ىسىمەن اينالىساتىن وتىزشاقتى ەل بولسا, سونىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ قازاقستان.
مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنشە, كۇمىستىڭ جىلدىق ءوندىرىسى شامامەن العاندا 671 ميلليون ۋنتسيانى نەمەسە 18,9 مىڭ توننانى قۇرايدى. سوڭعى ون جىلدىڭ ىشىندە كۇمىسكە دەگەن سۇرانىس كولەمى وسى ۇسىنىس كولەمىنەن ارتا باستاعان. سونىڭ ىشىندە بيىلعى سۇرانىستىڭ ءجونى بولەك بولىپ وتىرعان سەكىلدى.
ماسەلەن, Bloomberg اگەنتتىگىنىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, 22 تامىز كۇنى كۇمىسكە ينۆەستيتسيا جاسايتىن قور بيرجالارىنىڭ اكتيۆتەرى رەكوردتىق كورسەتكىشتەن اسىپ تۇسكەن. ءبىر كۇننىڭ ىشىندە 160,5 توننا كۇمىس ساتىپ الىنعان. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي قورلاردىڭ اكتيۆتەرى جىل باسىنان بەرى 1,1 مىڭ تونناعا ارتا تۇسسە, سونىڭ 300 تونناسى سوڭعى ءبىر اپتانىڭ ۇلەسىنە تيگەن.
كەيبىر ساراپشىلاردىڭ بولجاۋىنشا, كۇمىسكە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋى مۇنىمەن دە توقتالماۋى ءمۇمكىن. بىراق وكىنىشكە قاراي, كۇمىس ءوندىرىسىنىڭ وسى سۇرانىستى وتەۋى شەكتەۋلى قالپىندا قالىپ وتىرعان سەكىلدى. ماسەلەن, شيكىزات تاۋارلارى رىنوگىنا زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن CPM Group كونسالتينگتىك كومپانياسىنىڭ سوڭعى دەرەكتەرى كورسەتىپ وتىرعانىنداي, 2016 جىلى كۇمىس ءوندىرىسىنىڭ دەڭگەيى 2,4 پايىزعا تومەندەي تۇسپەك. بۇل – سوڭعى 10 جىلدان بەرگى ءبىرىنشى قۇلدىراۋ. اتالعان كومپانيانىڭ ساراپشىلارى سونىمەن قاتار 2016 جىلى باعالى مەتالدارعا دەگەن ونەركاسىپتىڭ سۇرانىسى 1,6 پايىزعا ارتاتىندىعىن ايتىپ وتىر. بۇل جاعدايدىڭ ءوزى كۇمىس باعاسىنىڭ ءالى دە كوتەرىلۋ مۇمكىندىگىنىڭ بار ەكەندىگىن بىلدىرەدى.
ادەتتە, باعالى مەتالدار رىنوگىندا التىن مەن كۇمىستىڭ اتتارى قاتار اتالاتىندىعى بەلگىلى. ءبىر ەسەپتەن العاندا, مۇنىڭ تاريحي ءمانى بار. ويتكەنى, التىن مەن كۇمىس – ەجەلگى زاماننان بەرى كەلە جاتقان ايىرباس قۇرالى. الەمدە, ادامزات العاش رەت ايىرباستىڭ باستى قۇرالى رەتىندە اقشانى ويلاپ تاپقاننان بەرى قانشاما ۆاليۋتا ءتۇرى وزگەردى. ەجەلگى پەرعاۋىندار زامانىنان بەرى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە قانشاما اقشا ءتۇرى ويلاپ تابىلدى جانە ءىزسىز جوعالىپ, ادامزات قاجەتتىلىگىنەن شىعىپ قالدى. ال التىن مەن كۇمىستىڭ ايىرباس قۇرالى رەتىندەگى قۇندىلىعى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ كەلەدى.
ادامزات قازىرگى كۇنى اقشا ورنىنا جۇرە الاتىن نەشە ءتۇرلى قۇرالداردى ويلاپ تاپتى دەسەك تە, ەجەلگى زاماننان كەلە جاتقان سول ءبىر تاريحي جاعداي تاعى دا قايتالاناتىن ىسپەتتى. ءويتكەنى, ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ كۇردەلى قارجى نارىعىندا پايدا بولىپ وتىرعان جاڭا تولقۋلارعا, شىن مانىنە كەلگەن كەزدە ماتەريالدىق يگىلىك كوزىنە اينالا المايتىندىقتان, ول قۇرالداردىڭ جاۋاپ بەرە المايتىندىعى ايقىن. التىننىڭ زاتى – التىن, اقشانىڭ زاتى – قاعاز.
ماسەلەن, قازىرگى كۇنى تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ ءتول ۆاليۋتالارى نەگە تەگىستەي قۇنسىزدانۋ ءۇستىندە؟! ال ەۋرو مەن فۋنت ستەرلينگتىڭ جاعدايىنا از دا بولسا جوعارىدا توقتالىپ وتتىك. بۇلاردى بىلاي قويىپ, قازىرگى قارجى الەمىندە ەركىن بيلىك قۇرىپ جۇرگەن دوللاردىڭ وزىنە دە سەنىمسىزدىك دەڭگەيى جىلدان جىلعا ارتا ءتۇسۋدە. ويتكەنى, ادامدار بۇل باستى ۆاليۋتانىڭ كۋرستىق قۇنى مەن شىعارىلۋ مولشەرى ەشبىر ماتەريالدىق يگىلىك كوزىمەن قۋاتتالمايتىندىعىن كورىپ وتىر. مىنە, وسىنداي شاقتا قازىرگى قارجى نارىعىنداعى سوڭعى وقيعالار قارجى ويىنشىلارى مەن قاراپايىم تۇتىنۋشىلاردىڭ ەسىنە تاعى دا التىن مەن كۇمىستىڭ ءتۇسكەندىگىن كورسەتىپ بەردى.
ادامدار ادەتتە اۋەلگى كەزەكتە التىندى, سودان كەيىن بارىپ كۇمىستى اتايدى. مۇنىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى: التىن كۇمىسكە قاراعاندا, ءالدەقايدا قىمبات. ونىڭ ۇستىنە التىن كۇننىڭ, كۇمىس ايدىڭ سيمۆولى رەتىندە باعالانادى. ءوز بايلىعىن ساقتاعىسى كەلگەن ادام ءبىرىنشى كەزەكتە التىن جينايتىندىعى تاريحتان بەلگىلى. بىراق سويتە تۇرا قازىرگى ۋاقىتتا كۇمىستىڭ باعاسى باسقا باعالى مەتالدار, سونىڭ ىشىندە التىنعا قاراعاندا, باسىمدىقپەن ءوسىپ كەلە جاتقانى ايقىن بايقالادى.
ماسەلەن, جىل باسىنان بەرى التىن باعاسى 26 پايىزعا, پلاتينا باعاسى 23 پايىزعا, پاللادي باعاسى 24 پايىزعا وسكەندە, كۇمىس باعاسى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, 46 پايىزعا دەيىن شارىقتاپ بارىپ, سوڭعى ساۋدا كەزىندە قايتادان 37 پايىزعا دەيىن تۇسكەن. شىلدەنىڭ باسىنداعى ساۋدا كەزىندە كۇمىستىڭ 1 ۋنتسياسى 21 دوللاردان ساۋدالانسا, تامىزدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ول 18,92 دوللارعا دەيىن تومەندەگەن. بىراق باسقا باعالى مەتالدارعا, سونىڭ ىشىندە التىنعا قاراعاندا, كۇمىس باعاسىنىڭ كوتەرىلۋ دەڭگەيى ءبارىبىر ەداۋىر جوعارى بولىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە ماماندار كۇمىس باعاسىنىڭ جاڭا رەكوردتاردى باعىندىرۋ الەۋەتى جوعارى ەكەندىگى ءجونىندە جارىسا جازۋدا. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟
سويتسەك, بۇل جاعداي كۇمىستىڭ مەتالل رەتىندەگى قاسيەتىنە بايلانىستى ەكەن. التىنعا قاراعاندا, كۇمىستىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ول ونەركاسىپ وندىرىسىندە قولدانىلاتىن ماڭىزدى مەتالل تۇرىنە جاتادى. ونىڭ ۇستىنە, كۇمىسكە دەگەن سۇرانىستىڭ تۇراقتى تۇردە ارتۋىنا نەگىز بولاتىنداي جاڭا ءبىر فاكتور جارقىراپ العا شىققان. كۇمىس جاڭا تەحنولوگيالىق ءونىم – كۇن باتارەيالارىن شىعارۋ ءوندىرىسىندە كەڭىنەن قولدانىلاتىن بولعان.
قازىرگى كۇنى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنىڭ كومىر مەن مۇنايدان جانە گازدان تارايتىن كومىرقىشقىل گازدارىنىڭ اۋاعا تاراۋىن شەكتەۋ ماسەلەسىنە باتىل كىرىسكەندىگى بەلگىلى. وسى رەتتە ەكولوگيالىق قاۋىپسىز قۋات كوزى رەتىندە كۇن ەنەرگياسىن ءوندىرىپ, پايدالانۋ باعىتىندا قارقىندى قادامدار جاسالىنۋدا. ءارينە, كۇن ەنەرگياسىن پايدالانۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە كۇن باتارەيالارىنىڭ قاجەت ەكەنى ءتۇسىنىكتى. مىنە, وسى كۇن باتارەيالارىنداعى فوتوەلەكترلى پانەلدەرگە ەنەرگيانى شوعىرلاندىراتىن كرەمنيدىڭ كريستالدىق كلەتكالارىنىڭ 90 پايىزعا جۋىعى كۇمىس پاستالاردى قولدانا وتىرىپ جاسالىناتىن بولىپ شىقتى. دەمەك, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كۇمىسكە دە كۇن تۋدى. ءويتكەنى, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ جەدەل دامۋىنا بايلانىستى كۇن ەنەرگياسىن وندىرىستىك جانە تۇرمىستىق ماقساتتارعا پايدالانۋ ءىسى الداعى ۋاقىتتا بارعان سايىن كەڭ قانات جايۋى مۇمكىن. بۇل ىسكە ادامزاتتىڭ كومىر مەن مۇنايدى پايدالانۋدان بارعان سايىن باس تارتىپ, جەل مەن كۇن ەنەرگياسىن يگەرۋگە كوشە باستاۋى ودان سايىن تۇرتكى بولاتىندىعى ءسوزسىز. ماسەلەن, جۋىقتا اقش-تىڭ ەنەرگەتيكالىق اقپاراتتار باسقارماسى كۇن ەنەرگياسىنىڭ جىل وتكەن سايىن كەڭىنەن تارالىپ كەلە جاتقاندىعىن اتاپ كورسەتە كەلە, ونى ءوندىرۋ كولەمى ءار جىل سايىن كەم دەگەندە 8,3 پايىزعا ارتاتىندىعى تۋرالى اقپارات تاراتتى. ونىڭ ۇستىنە, ساراپشىلار 2016 جىلى وندىرىلگەن كۇمىستىڭ شامامەن العاندا 70 ميلليون ۋنتسياسى كۇن باتارەيالارى ءوندىرىسىنە جۇمسالاتىنىن ايتىپ وتىر. بۇل – بىلتىرعى جىلعى كورسەتكىشتەن 23 پايىزعا ارتىق.
دەمەك, كەلەسى جىلى ۋاقىت وتكەن سايىن ءوسىپ كەلە جاتقان وسىناۋ ونەركاسىپتىك سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە كۇمىس ءوندىرىسىنىڭ كولەمى ارتۋى ءتيىس. ويتپەگەن جاعدايدا كۇمىس باعاسىنىڭ شارىقتاۋى ودان ءارى جالعاسا بەرمەك.
ءبىز وسى ماقالامىزدا كۇمىس باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى تۋرالى نەعۇرلىم بايىپتى بايلامدارعا عانا سۇيەنۋگە تىرىستىق. ايتپەسە, بۇل جايىندا نەعۇرلىم توتەنشە بولجامدار جاساۋشىلار دا بار. ماسەلەن, مۋلمان حۋبەرت اتتى ساراپشى كۇمىس باعاسىنىڭ شارىقتاۋى الداعى ۋاقىتتارى تىپتەن ەكپىندى بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن جازىپتى. «كۇمىس باعاسىنىڭ ءوسۋى مەن قازىرگى اقشا-نەسيە جۇيەسىنىڭ كۇيرەۋى ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى. ويتكەنى, بۇل جۇيەنىڭ تابيعاتى كۇمىس باعاسىن قۇلدىراتۋعا نەگىزدەلگەن بولاتىن. دەمەك, قازىرگى اقشا-نەسيە جۇيەسى قۇردىمعا كەتۋگە جاقىنداعان سايىن كۇمىس باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى كۇتىلگەندەگىدەن دە تىم تەز ءوربۋى ءمۇمكىن. ماسەلەن, ونىڭ باعاسى ءبىر كۇننىڭ ىشىندە 10, 20, 100 دوللارعا دەيىن شارىقتاپ شىعا كەلۋى مۇمكىن. سول كەزدە ءسىز قولىڭىزداعى قاعاز اقشاعا ونى ساتىپ الا المايتىن بولاسىز», دەيدى.
وسىعان كەرسىنشە, كۇمىس باعاسى ءوزىنىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتتى, ەندى ول وسى شامادا توقتاپ, مۇنان ءارى قايتا قۇلدىرايتىن بولادى دەگەن بولجامدار دا بار. قايسىسى شىندىققا اينالماق؟ ونى, ارينە, ۋاقىت كورسەتەدى.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»