ادامزاتتىڭ ورتاعى – جەر جارىقتىقتىڭ ءبىر بۇرىشىندا بولعان جاقسىلىق يا جاماندىق ونىڭ باسقا قياندارىنا دا جەتپەي قويمايدى ەكەن. بەيبىتسۇيگىش بىزدەي ەلگە سونىڭ جاقسىلىعى عانا كەرەك ەدى... يسلام اتىن جامىلىپ, كۇللى دۇنيەگە لاڭ سالعاندار اللانىڭ ادال مۇسىلماندارىن الەمدىك قوعامداستىق الدىندا اقتالۋعا ماجبۇرلەپ ءجۇر. ءار جەردە ءبىر بۇرق ەتىپ, جازىقسىز جانداردى ۇلارداي شۋلاتقان تەررورلىق ارەكەتتەردىڭ سەبەپتەرى قانداي, ولاردىڭ الدىن الۋعا بولا ما؟
وسى توڭىرەكتەگى ساۋالدارمەن ءبىز «نۇرلى ءبىلىم» تەرىس ءدىني اعىمداردان زارداپ شەككەندەرگە كومەك ورتالىعى» قوعامدىق بىرلەستىگى ءتورايىمىنىڭ ورىنباسارى, قاراعاندى وبلىسى اكىمىنىڭ ءدىن ماسەلەلەرى جونىندەگى شتاتتان تىس كەڭەسشىسى, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ جانىنداعى رانت مۇشەسى ر.م.سىزدىقوۆقا جولىعىپ, سۇحبات قۇرعان ەدىك.
– رۇستەم مالىك ۇلى, وسىدان ءبىراز بۇرىن اقتوبەدە بولعان جانتۇرشىگەرلىك وقيعالار قوعامدى تاعى دا قوبالجىتتى. بۇل يسلاموفوبيانى ءبىزدىڭ ەلدە دە كۇشەيتپەي مە؟
– كەيىنگى وقيعالار يسلام دىنىنە كولەڭكە تۇسىرگەنى انىق. الەمدىك اۋقىمداعى تۇجىرىمدارعا تالداۋ جاساپ كورسەك, دۇنيەجۇزىنىڭ, ونىڭ ىشىندە وتاندىق تا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى «يسلام – تەرروردىڭ ءدىنى» دەگەن سىڭايداعى بىرجاقتى پىكىرگە بەيىم تۇرادى. شىندىعىندا, يسلام – بەيبىتشىلىككە, تاتۋلىققا شاقىراتىن ءدىن. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى جاعدايدىڭ ءوزى سول: ءدىن ماسەلەلەرىنەن حابارى جوق كەي ادامدار الگىندەي جانتۇرشىگەرلىك ىستەرگە بارىپ, وزدەرىن تازا يسلامدامىز دەپ جاريالاعان ازعانتاي توپتاردىڭ ارەكەتىنەن ءداستۇرلى مۇسىلمان قاۋىمى سونداي ەكەن دەپ جاتادى. شىن مانىندە, ولار داستۇردەن الشاق سالافيا-ۆاححابيا اعىمىنىڭ وكىلدەرى. كوپكە توپىراق شاشۋعا بولمايدى. كەي ازاماتتار يسلام ءدىنىنىڭ ساقال قويۋ, حيدجاب كيۋ ءتارىزدى سىرت كەلبەتتىك سيپاتتارىن قۇپتامايدى. بىراق, دۇرىس تۇسىنىڭىزدەر, ونىڭ ءبارى ءداستۇرلى ءدىن تۋرالى ءبىلىمنىڭ ازدىعىنان جاسالاتىن تۇجىرىمدار.
– سىزدەردىكىندەي ۇيىمدار بۇكىل قازاقستان بويىنشا جۇمىس ىستەۋدە. جەر-جەردەگى يمامدار دا الدىن الۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. قوعامدى ءبۇلدىرۋشىلەرمەن كۇرەسكە نە جەتىسپەيدى؟
– بىرىنشىدەن, ەلدەگى حالىقتىڭ باسىم بولىگى دىننەن حابارسىز, ءدىني ساۋاتىن اشۋعا دەگەن قۇلقى دا جوق. ءداستۇرلى دىندەردىڭ نەگىزگى تۇجىرىمدارىن جانە ولاردىڭ تەرىس اعىمداردان ايىرماسى نەدە ەكەنىن ءاربىر ازامات ءبىلۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار, جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ كوپشىلىگىندە سونشا ءبىر تەرەڭ ءدىني ءبىلىم جوق. حالىقتىڭ ءدىن تۋرالى ساۋاتىن كوتەرە بىلسەك, ءبىز تەرىس اعىمداردىڭ اپەرباقان يدەولوگياسىنا قارسى تۇرا الار يممۋنيتەت قالىپتاستىرا الار ەدىك.
ەكىنشىدەن, كەيبىر ەلدەردىڭ وڭ تاجىريبەسىنەن ۇلگى الىپ, اتالمىش تەرىس اعىمعا زاڭ جۇزىندە تىيىم سالۋ قاجەت. ايتالىق, سوناۋ 1999 جىلدىڭ وزىندە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ داعىستان رەسپۋبليكاسىندا «داعىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا ۆاححابيتتىك جانە وزگە دە ەكسترەميستىك قىزمەتتەرگە تىيىم سالۋ تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەندى. 2009 جىلدىڭ باسىندا تاجىكستاننىڭ جوعارعى سوتى دا «سالافيا» ءدىني-فۋندامەنتاليستىك اعىمىنىڭ قىزمەتىن زاڭسىز دەپ تاۋىپ, ونىڭ ەل اۋماعىندا ارەكەت جاساۋىنا تىيىم سالۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى. وسىنداي زاڭ اكتىلەرى رف چەشەنستان رەسپۋبليكاسىندا, ءوزبەكستان مەن ينگۋشەتيادا دا بار.
– ەكسترەميستەر وزگەلەردى ءوز قاتارىنا قانداي ادىستەرمەن تارتادى جانە بولاشاق راديكالداردىڭ جاسىنا شەك قويىلا ما؟ ولار كوبىنەسە يسلامنىڭ قانداي اياتتارى مەن قاعيدالارىنا يەك ارتادى؟
– يدەولوگيالىق وڭدەۋگە الىناتىن قۇربانداردىڭ الەۋمەتتىك پورترەتى قانشا ۋاقىت وتسە دە وزگەرگەن ەمەس – ولاردىڭ ءبارى دۇرىس ءدىني ساۋاتى جوق جاستار (17-30 جاس). تەرىس اعىمنىڭ جەتەكشىلەرى راديكالدى يدەولوگيانى ولاردىڭ ساناسىنا ايداي انىق اقيقات رەتىندە قۇيا بىلەدى, سەندىرە بىلەتىندەرى سونشا, ولارمەن ەشكىم تالاسپايدى دا. بۇل قۇراننىڭ كەيبىر اياتتارىن بۇرمالاپ ءتۇسىندىرۋ جولىمەن جۇزەگە اسىرىلادى.
ءدىني تەرمينولوگيانى بۇرمالاپ ءتۇسىندىرۋ ءدىندار ادامدى اقيدا ماسەلەلەرىندە ابدەن شاتاستىرىپ, تاۋحيد, يمان, كۇپىرلىك, مازھاب, ماسيح جانە شيرك ۇعىمدارى تۋرالى تۇسىنىگىن تاس-تالقان ەتەدى. سونىمەن قاتار, ورتاعاسىرلىق مۇسىلماندىقتى قايتا جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ۋتوپيالىق ۇمتىلىسقا بەيىم تۇرادى.
– بالالارى راديكالدار شىرماۋىنا ءتۇسىپ قالماۋى ءۇشىن اتا-انالار نەگە كوڭىل ءبولگەنى ءجون؟
– بالانىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ عانا ەمەس, سىرت كەلبەتىنىڭ دە وزگەرە باستاۋىنا كوڭىل اۋدارىپ وتىرۋ قاجەت. ءدىني ماعىناداعى جاڭا سوزدەر ايتا باستاسا نازار اۋدارعان ءجون. نەگىزى, ماعىناسى جامان بولماسا دا, ءبىر سوزدەردى ءجيى قايتالاسا, اسا جاقسى ەمەس. ساقال ءوسىرىپ, شالبارىنىڭ بالاعىن شولتيتىپ, قارا كيىم كيۋگە اۋەستەنە باستاۋى مۇمكىن. ءداستۇرلى يسلام ءدىنى مەن قازاقتىڭ ۇلتتىق داعدىسىنا ساي, ءمىناجاتتان سوڭ نەمەسە اس قايىرعاندا بەت سيپاماي قويادى. «تەلەديدار كورۋ – ھارام ءىس, ياعني كۇنا, قازىرگى وقۋ ورىندارىندا وقۋعا بولمايدى, ولار كاپىردىڭ وقۋى» دەگەن سياقتى اڭگىمەلەر ايتا باستايدى. مۇنىڭ ءبارى بالانىڭ جاقىندارى ءۇشىن بەلگى بولۋى كەرەك. بۇل ونىڭ «مەن راديكال بولىپ بارامىن, ۇلتتىق, مورالدىق, ءدىني داستۇرلەر ەندى ماعان جات!» دەگەن جاڭا كوزقاراسىنىڭ ايعاقتارى. ال وسىنىڭ بارىنە سەبەپ – ونىڭ جاقىندارى دا ءداستۇرلى ءدىننىڭ نەگىزدەرىنەن بەيحابار بولۋىندا. راديكالدى ەكسترەميستىك اعىمدارعا كەرەگى دە وسى.
ابايدىڭ مۇراسىن بىلمەۋ, قازاقتىڭ العاشقى ۇستازى ىبىراي ءالتىنساريندى, ءدىني سەنىم ماسەلەسىندە ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆتى, شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىن, تاعى دا سول سەكىلدى ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارىن تانىماۋ, ءوز حالقىنىڭ ۇلتتىق ءدىني-مادەني قۇندىلىقتارىن بىلمەۋدىڭ اقىرى وسىنداي قاسىرەتكە اپارىپ ۇرىندىرادى. «بىلىمدىگە دۇنيە جارىق, ءبىلىمسىزدىڭ كۇنى كارىپ» دەگەن سول. باسقا جول جوق. قازاقتىڭ ماڭدايالدى زيالىلارى بىلگەن نەگىزگى ءدىني قاعيدالاردى ءبىلۋىمىز كەرەك, ولاي بولمايدى ەكەن, بالالارىمىز ەرتەڭ ءدىني ماڭگۇرتكە اينالادى. سوندىقتان اتا-انالار ءوز بالالارىنىڭ قانداي ءدىني اقپاراتتى قايدان جانە كىمنەن الىپ جۇرگەنىن بايقاۋى كەرەك. ولار اقپاراتتى عالامتوردان نەمەسە باسپا ءونىمى تۇرىندە الۋى مۇمكىن.
– اقتوبە وقيعاسىنان كەيىن سالافيت قوزعالىسىنا تىيىم سالۋ ماسەلەسى قىزۋ تالقىلانا باستادى. كەي ءدىنتانۋشىلار سالافيزمدى بىرنەشە دەڭگەيگە بولەدى دە, سولاردىڭ ءبىرى ورتاشا, ياكي ۇستامدى سالافيزم دەسەدى. سالافيزمگە تىيىم سالۋ ءماسەلەسىنە ءسىز قالاي قارايسىز, ول ءوزى وڭاي ما؟ جالپى, ۇستامدى سالافيزم دەگەن بولا ما؟ سالافيزم مەن ۆاححابيزم دەگەنىمىز نە ءوزى؟
– الدىمەن «ءداستۇرلى يسلام» جانە «يسلامدىق راديكاليزم» دەگەن ۇعىمداردى انىقتاپ العانىمىز دۇرىس بولار دەپ ويلايمىن. قازاقستاندىق مۇسىلماندار ءۇشىن ءداستۇرلى يسلام – وسى ەلدىڭ بايىرعى حالقى ىقىلىم زامانداردا قابىلداعان, ونىڭ ۇلتتىق سالت-ساناسىمەن, مادەنيەتىمەن, دۇنيەگە كوزقاراسىمەن ەتەنە قابىسىپ كەتكەن, ءوز ءىشى تۇگىل, وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن دە بەيبىت, ءوزارا تاتۋ ءومىر ءسۇرۋدى دارىپتەيتىن, وتانعا ادال, قانداي دا ءبىر ساياسي ماقساتقا ۇمتىلمايتىن بايسالدى ءدىن.
يسلامدىق راديكاليزم – بۇرمالانعان ءدىني ىلىممەن بۇركەنىپ, سونىمەن عانا اقتالعان بولاتىن ۇشقارى ءدىني كوزقاراستار مەن قاراما-قايشى ارەكەتتەردىڭ جيىنتىعى. قازىرگى مەملەكەتتىك قۇرىلىستى وزگەرتۋگە ۇمتىلىپ, سول ماقساتقا قاراپايىم مۇسىلمانداردىڭ ءدىني نانىم-سەنىمىن وپاسىزدىقپەن پايدالاناتىن, وزدەرىن «كاپىرلەرمەن» كۇرەسكەرمىز دەپ تانتيتىن راديكالدار – يسلامدىق راديكاليزم وكىلدەرى.
ايتا كەتۋ كەرەك, سانانى راديكالداۋ ەكى كەزەڭدە جۇرگىزىلەدى. ءبىرىنشىسى – مارگينالداۋ كەزەڭى – ءوز ءىزباسارلارىن يدەولوگيا تۇرعىسىنان ءدىني-مادەني ماڭگۇرتكە اينالدىرۋ, قۇندىلىقتار جايلى تۇسىنىگىن وزگەرتۋ, ولاردى سالافيا-ۆاححابيا اعىمىنىڭ ەكسترەميستىك سارىنداعى راديكال عالىمدارىنا تابىندىرۋ. وندا دا پارسى شىعاناعى ەلدەرىنىڭ (ساۋد ارابياسى, مىسىر جانە ت.ب.) يدەولوگيالىق ورتالىقتارىندا ارەكەت ەتۋشى عالىمداردى قولدان اسپەتتەپ, قازاقستاندىق جاستاردىڭ ءدىني ساناسىنا سىڭىرەدى. بۇل ءدىني كوشباسشىلار تەرىس اعىم وكىلدەرىن ماڭگۇرتتەندىرىپ, كەيىن راديكالعا اينالدىرادى. بۇعان قوسا, وسى ماڭگۇرتتەندىرۋ كەزەڭى جيھاد پەن راديكاليزمنىڭ نەگىزگى العىشارتى سانالادى. 2000-2010 جىلدارى «ۇستامدى» ۋاعىز ايتۋشىلاردىڭ تاربيەسىن كورگەن قازاقستاندىق جاستار ەستەرىڭىزدە مە؟ مىنە, تاپ سولار زورلىق-زومبىلىق پەن نەبىر سۇمدىق تاۋەكەلگە بەيىم بولىپ شىقتى.
راديكالداندىرۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى – بۇل تىكەلەي زورلىق-زومبىلىققا, تەررورلىق ارەكەتكە شاقىرۋ. وسىنداي اسا قاۋىپتى راديكالدىق يدەولوگيا قازاقستاندا ەتەك جايىپ كەتپەۋى ءۇشىن سالافيا-ۆاححابيا اعىمىنا عانا ەمەس, رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى بارلىق داستۇردەن تىس كۇماندى ءدىني ىلىمدەرگە زاڭ ءجۇزىندە تىيىم سالۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز.
سالافيزم-ۆاححابيزم دەگەنىمىز نە؟ بەدەلدى الەمدىك ساراپشىلاردىڭ تۇجىرىمىنا سۇيەنسەك, بۇل كادىمگى, زورلىق-زومبىلىق, ادامداردى توپاستاندىرۋ, ولاردىڭ ساناسىنا قاسيەتتى ماتىندەردەن ءۇزىپ-ج ۇلىپ الىپ, ادەيى قاتە ءتۇسىندىرۋ جولىمەن بيلىك جۇرگىزۋ ايلا-شارعىسى. وسى تورعا قاراپايىم حالىقتىڭ وڭاي ءتۇسۋىن قامتاماسىز ەتەتىندەر سالافيزم-ۆاححابيزم وكىلدەرى.
الەمدىك ساراپشىلاردىڭ انىقتاۋىنشا, ۆاححابيزم مەن سالافيزم – «ناتسيزم» جانە «گيتلەريزم» دەگەن سياقتى سينونيم سوزدەر. ناتسيزم – يدەولوگيا بولسا, گيتلەريزم – ءدال سول يدەولوگيانىڭ ونى جۇزەگە اسىرعان ادامنىڭ اتىمەن اتالعان ءتۇرى عانا. ءبىز ايتىپ وتىرعان جاعدايدا دا «سالافيزم» يدەولوگيا دا, ال «ۆاححابيزم» – سول يدەولوگيانى جۇزەگە اسىرعان مۇحامماد ابد ءال-ۆاححابتىڭ تەگى.
حالىقارالىق, ياعني ءارتۇرلى مەملەكەتتەردە ارەكەت ەتەتىن بولعاندىقتان, ول بىردە تازا ءدىني ء(دىني-مادەني-يدەولوگيالىق) بولعانسىپ, ءدىن بوستاندىعى مەن ءسوز بوستاندىعىن جامىلادى. ماسەلەن, قازاقستاندا قاتارىنا ادامدار تارتىپ, ولارعا يدەولوگيالىق ۋاعىزدار جۇرگىزىپ, اراب ءتىلىنىڭ ساباقتارىن, قايىرىمدىلىق اكتسيالارىن وتكىزەدى. ودان سوڭ جاسىرىن توپتار («سپياششيە ياچەيكي») قۇرادى نەمەسە, ءتىپتى «جاسىرىن مودجاحەدتەر» بولادى. تيىسىنشە زاڭناما بولماعاندىقتان, ولارعا بيلىك تە ەشقانداي ايىپ تاعا المايدى. بەلگىلى ءبىر ۋاقىتى كەلگەندە الگى دايىن وتىرعاندار «جاھاندىق جيھادتىڭ» انا جەردەن ءبىر, مىنا جەردەن ءبىر بۇرق ەتە قالاتىن ۇرىس قيمىلدارىنا نەمەسە ءبىر رەتتىك تەررورلىق ارەكەتىنە پايدالانىلادى.
وسى جەردە ايتا كەتۋ كەرەك, 2011-2012 جىلدارى بولعان وقيعالاردان كەيىن ءمۇفتيات زيالىلارى ءدىني تەرروريزم مەن ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋعا جاۋاپتى ورىندارعا سالافيت-ۆاححابيتتەردى ۇستامدى جانە راديكال دەپ ءبولۋ قاتە ەكەنىن, بۇلاي قاتەلەسۋدىڭ سالدارى قوعام ءۇشىن دە, مەملەكەت ءۇشىن دە قاۋىپتى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن بىرنەشە رەت ەسكەرتتى.
– راديكالعا اينالاتىندار ءداستۇرلى يسلامي ادەبيەتتى وقىمايدى, يمامداردىڭ ايتقانىن تىڭدامايدى, كەرەك دەسەڭىز, ولاردى ەلەمەيدى دە. دۇرىس كىتاپتار مەن كىتاپشالار جەتكىلىكتى شامادا شىعارىلىپ جاتىر, جالعان ءدىني اعىمداردىڭ قاۋىپتىلىگى تۋرالى ۋاعىزدار دا ايتىلۋدا. تەرىس اعىمعا كىرگەندەر وزدەرىن تەرىس جولعا تۇستىك دەپ ەسەپتەمەيدى. ماسەلە, سوندا. ولار وزدەرىنىكىن ءجون, ءادىل سانايدى. سولاردىڭ كوكىرەك كوزىن قالاي اشۋعا بولادى؟ ولار شەتەلدەردەن قاڭعىپ كەلگەن الدەكىمدەرگە ەمەس, ءوزىمىزدىڭ يمامدارعا قۇلاق اسۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– راديكالدىق تەرىس اعىمداردىڭ الەمدىك كوشباسشىلارى ءوز ءىزباسارلارىنىڭ الدىندا قالىپتاسقان رەسمي ءدىنباسىلاردى, ولاردىڭ ءىلىمىن, ادەبيەتىن, تاعى باسقاسىن قارالاۋعا ۇلكەن كۇش سالادى. رەسمي ءدىن وكىلدەرىنە قاتىستىنىڭ بارىنە – ۋاعىزدارىنا, كىتاپتارىنا, ساباقتارىنا, جيىندارىنا, ت.ب. ولاردا قاتاڭ تۇردە تىيىم سالىنعان. راديكالدىق اعىمداردىڭ جەتەكشىلەرى ءوز ءشاكىرتتەرىنە ولاردى اداسقاندار, كۇناھارلار, ءتىپتى سايتاننىڭ قۇلدارى دەپ تۇسىندىرەدى. ياعني, اقيقات جولىمەن كەلە جاتقان تەك ءبىز, راديكالدى اعىمداردىڭ كوشباسشىلارى دەسەدى.
بۇل جەردە توسىلىپ قالماۋ ءۇشىن ءدىن سالاسى وكىلدەرى ءدىني, قۇقىقتىق, تاريحي ءبىلىمىن تەرەڭدەتە ءتۇسۋى قاجەت. ويتكەنى, تەرىس اعىم كوشباسشىلارى ءداستۇرلى يسلام ءدىنىنىڭ قاعيداتتارىنا كۇمان كەلتىرىپ, داۋ شىعارعان كەز كەلگەن جاعدايدا وعان تىزگىندى بەرىپ قويمايتىنداي بولۋ كەرەك.
قازاقستان مۇسىلماندارىنا شەتەلدەردەن جاسالاتىن كەز كەلگەن ىقپال قاۋىپتى بولاتىنىن ەستەن شىعارماعان ابزال. ويتكەنى, قازاقستاندىقتار شەتەلدىك ۋاعىز ايتۋشىنىڭ ءدىني-ساياسي سارىنداعى سوزدەرىنە ەرەدى, شەتەلدىك ءدىني ورتالىقتارعا قاراپ بوي تۇزەيدى. بۇل مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەدى.
باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىندا ەكسترەميستىك جانە تەرروريستىك ارەكەتتەرى ءۇشىن وتىرعان ازاماتتار, سونداي-اق, ۇرىس قيمىلدارى ءجۇرىپ جاتقان جاقتارعا كەتكەندەر سالافيزم-ۆاححابيزم يدەولوگياسىن ۇستانۋشىلار ەكەنىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر. سولاردىڭ ىشىندە ءداستۇرلى يسلامنىڭ بىردە-ءبىر وكىلى جوق.
ەلباسى دا ءوز سوزىندە: «سوقىر فاناتيزم ءبىزدىڭ بەيبىتسۇيگىش حالقىمىزدىڭ پسيحولوگياسى مەن دىلىنە مۇلدە جات. ول قازاقستاننىڭ مۇسىلماندارى ۇستاناتىن حانافي مازھابىنا قاراما-قايشى», – دەگەن بولاتىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قايرات ءابىلدينوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى