«تەنتەك شوقپار جينايدى» دەگەن ءسوز بار قازاقتا. وسى ءسوزدى زامان ىڭعايىنا قاراي ورنەكتەسەك, «تەنتەك ەل قارۋ جينايدى» دەپ ايتۋعا ءدال كەلەتىن ءتارىزدى. قارۋ بولعاندا دا قانداي قارۋ دەسەڭىزشى, يادرولىق قارۋ. ىسكە قوسىلا قالعان كۇندە حالىقتى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن ارسەنال. حيروسيما مەن ناگاساكي يادرولىق قارۋدىڭ تراگەدياسىن كۇللى دۇنيەگە ايگىلەپ بەردى ەمەس پە؟ يادرولىق سىناق جۇرگىزۋدىڭ زالالى مەن زاردابى قانداي بولاتىنىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى – سەمەي پوليگونى.
يادرولىق قارۋ دەمەكشى, كۇنى كەشە عانا ەلوردادا الەمنىڭ 50 ەلىنەن كەلگەن جاقسىلار مەن جايساڭدار يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ توڭىرەگىندە اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, وزىق ويلارىن ورتاعا سالدى. يادرولىق قارۋدىڭ ەشكىمگە وپا بەرمەيتىنى, ادامزات اتاۋلىنى ءبىرجولا قۇردىمعا جىبەرەتىن قارۋ ەكەندىگى تۋرالى قايتا-قايتا ايتىلدى. جالپى, وتىرىستا بولسىن, سەكتسيالاردا بولسىن ءسوز العان شەشەندەردىڭ قاي-قايسىسى دا قازاقستان پرەزيدەنتىنە العىسىن, ىستىق ىقىلاسىن ءبىلدىردى.
شەتەلدەن كەلگەن قوناقتاردىڭ العىسىن بىلدىرەتىندەي-اق ءجونى بار, ءالى قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك الماعان كەزدىڭ وزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ قۋاتى جاعىنان الەمدە ءتورتىنشى ورىن الاتىن سەمەي پوليگونىن جابۋعا جارلىق شىعاردى. وسىلايشا, قازاقستان كۇنى بۇگىنگە دەيىن يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان جالعىز مەملەكەت بولىپ وتىر. ءتىپتى, شيرەك عاسىر بۇرىن يادرولىق قارۋدى ساقتاپ قالۋدى سۇراپ, قازاق ەلىنىڭ باسشىسىنا ءوتىنىش ايتقان, مۇسىلمان الەمىنىڭ اماناتىن جەتكىزگەن ەلدەر دە تابىلىپتى. الايدا, شوقپار جيناۋدىڭ ءتۇبى جاقسىلىققا سوقتىرمايتىنىن تەرەڭ تۇسىنەتىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ الىپ ارسەنالدان تۇبەگەيلى باس تارتتى.
استانادا وتكەن القالى جيىندا قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتقانى توڭىرەگىندە دە ءجيى-ءجيى اڭگىمە قوزعالىپ, حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار ەلباسىنىڭ بەيبىتشىل باستامالارىنا قولداۋ كورسەتتى. ولاي دەيتىن ءجونى بار باس قالا قوناقتارىنىڭ. باسقاسىن ايتپاعاندا, بيىلعى جىلى ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميت اياسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىن جاريالاعان بولاتىن. ول سول مانيفەستە الەمدەگى احۋال تۋرالى, كۇشتىلەردىڭ تەكەتىرەسى توڭىرەگىندە ايتا كەلىپ, «قازىرگى كەزدەگى بىردە-ءبىر سوعىستا جەڭىمپاز بولمايدى جانە بولا المايدى, وندا ءبارى دە جەڭىلەدى» دەگەن ەدى.
ەلباسىنىڭ وسى پىكىرى تورقالاداعى جيىن بارىسىندا دا وعان قاتىسۋشىلار تاراپىنان سان مارتە قايتالاندى. وعان قوسا, «يادرولىق ارسەنالى بار مەملەكەتتەر قازاقستاننان ۇلگى الۋ ءتيىس» دەگەن ءسوز دە قايتا-قايتا ايتىلدى.
يادرولىق قارۋى بار ەلدەر جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ زاردابىن دا جاقسى بىلەدى. ايتسە دە, يادرولىق شوقپاردان باس تارتۋعا ەشقايسىسىنىڭ موينى جار بەرمەي, اسقاق كەۋدەمسوقتىعىن جەڭدىرە الماي كەلەدى. اقش, رەسەي, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, قحر سياقتى يادرولىق قارۋدىڭ قوجايىندارى ءالى كۇنگە دەيىن «قارۋ باردا, قاۋىپ جوق» دەگەن ساياساتتى ۇستانادى. ايتپەسە, الەم جۇرتىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قاتەرلى قارۋدى تاراتپاۋ يدەياسىن قولدايدى. سونىڭ ءبىر ايعاعى, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى شارتتى 188 ەل قولداسا, ودان يزرايل, پاكىستان مەن ءۇندىستان عانا تىس قالدى. 2003 جىلى سولتۇستىك كورەيا شارتتان شىعاتىنىن مالىمدەدى. بۇۇ ىقپالىمەن اۋەلى انتاركتيدا, سوسىن كاريب باسسەينى ەلدەرى, تىنىق مۇحيتى جاعالاۋىندا جاتقان ەلدەر, كەيىنىرەك وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەملەكەتتەرى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق دەپ جاريالانعان ەدى. بۇگىندە الەمنىڭ 115 مەملەكەتى وسىنداي ايماقتىڭ قاتارىنا كىرەدى. بۇۇ تاياۋ شىعىستى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق دەپ قارار قابىلداعانىمەن, ۇسىنىس ءالى جۇزەگە اسپاي وتىر. بۇۇ يادرولىق قارۋدى سىناۋدى ءبىرجولا دوعارۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساسا, ونى 181 ەل قولداپ, 150 مەملەكەت بەكىتتى. كەلىسىم كۇشىنە تولىق ەنۋى ءۇشىن اقش, قىتاي, يزرايل, يران, پاكىستان جانە سولتۇستىك كورەيا قول قويۋلارى كەرەك. يادرولىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى الەمدىك كارتينانىڭ ازىرگە كورىنىسى وسىنداي.
استانا جوعارىداعى قاۋىپسىزدىك كارتيناسىنداعى كوڭىلگە قۋانىش سىيلايتىن بوياۋلاردى كوبەيتىپ, بەيبىت راۋىشتەگى قيمىلدارعا باسىمدىق بەرەتىندەي تاعى ءبىر قادام جاسادى. تورتكۇل دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن القالى جيىنعا قاتىسۋشىلار يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ ءجونىندە ءباتۋالاستى. ەڭ باستىسى, قازاقستاننىڭ تورقالاسىنان تاراعان بەيبىتشىل باستاما جاھاننىڭ بۇرىش-بۇرىشىنا جەتىپ, بەيبىتشىلىكتى قۋاتتايتىن حالىق قولداۋىنا يە بولادى دەگەن سەنىمدەمىز.
بەدەلدى قارۋ جيناۋ ارقىلى ەمەس, بەيبىتشىل باستامالار ارقىلى بيىكتەتۋدىڭ ورنى بولەك ەكەنىن «تەنتەك ەلدەر» تۇسىنەتىن كەز كەلدى. وعان قازاقستاننىڭ ۇستانىمى دالەل.
عابيت ىسكەندەر ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»