كورنەكتى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى, قر ۇعا اكادەميگى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سۇلتان سارتاەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دامۋىن قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتۋدە ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن ەل تۇلعالارىنىڭ ءبىرى. رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى سۇلتان سارتاي ۇلىنىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ اتا زاڭدارىن قابىلداۋداعى قاجىرلى ەڭبەگىن ايرىقشا باعالايدى. بۇگىندە توقساننىڭ تورىندە وتىرعان اكادەميك اعامىزدى مەرەكە قۇرمەتىنە وراي اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان سوڭ قىسقا مەرزىم ىشىندە, ياعني 1993 جانە 1995 جىلدارى اتا زاڭىمىز ەكى رەت قايتا قابىلداندى. مۇنداي شەشىم نەگە قابىلداندى؟
– پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇجىرىمداۋىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1993 جىلعى كونستيتۋتسياسى ىمىراشىلدىق (كومپروميستىك) كونستيتۋتسيا بولدى. سول تۇستاعى قازاقستاندىق قوعام «دەموكراتيالىق ماسايراۋ», «بوستاندىق پەن تاۋەلسىزدىكتەن ماسايراۋ» كوڭىل كۇيىن كەشتى. ول راس تا ەدى. ءارى ءتىل, قوس ازاماتتىق ماسەلەلەرى, ەتنوستىق ءمۇددەلەردى ساۋداعا سالۋ, تاعى باسقا كەلەڭسىز جايتتار قوعام دامۋىنىڭ ىرعاعىنا سەلكەۋ تۇسىرە باستاعانى دا بايقالدى.
1995 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ 18 جوبا ۇلگىسى دايىندالعانىن ايتايىن. بۇل ءبىر ەلىمىز باسىنان وتكەرىپ جاتقان وتە كۇردەلى كەزەڭ ەدى. 13-ءشى شاقىرىلعان جوعارعى كەڭەستىڭ ليگيتيمدى ەمەستىگى, ۇكىمەتتىڭ وتستاۆكاعا كەتۋى, ودان ساياسي داعدارىستى سەيىلتۋدىڭ العاشقى قادامى رەتىندە 1995 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلۋى, سول جىلعى 29 ساۋىردە پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىن ۇزارتۋ ماسەلەسى بويىنشا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمنىڭ وتكىزىلۋى الداعى كونستيتۋتسيامىزدىڭ سالماعى مەن جۇكتەلەر مىندەتتەر اۋقىمىن ايعاقتاپ بەردى.
1995 جىلدىڭ شىلدە ايىندا دايىن بولعان كونستيتۋتسيانىڭ جوباسى بۇكىلحالىقتىق تالقىعا ۇسىنىلدى. وعان رەسپۋبليكالىق 53 ۇيىم مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر قاتىسىپ, 678 ۇسىنىس پەن ەسكەرتپەلەر كەلىپ ءتۇستى. جالپى العاندا, ەلىمىزدە 34459 تالقىلاۋ ۇيىمداستىرىلىپ, 123717 ادام پىكىر ءبىلدىردى. كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا 31886 ۇسىنىس پەن ەسكەرتپەنى مۇقيات سارالادى. جاڭا كونستيتۋتسيا تەك يدەالدى قۇقىقتىق مودەل, شىندىققا ساي كەلمەيتىن دەكلاراتسيالىق قۇجات ەمەس, زاڭدى تۇردە شەشىمىن تاپقان ناقتىلى مەحانيزمدەر مەن ينستيتۋتتار رەتىندە تانىلدى. قوعامدا وسى كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزىندە بۇگىنگى تاڭدا ناقتىلى وزگەرىستەر جۇزەگە اسىرىلىپ, جەمىسىن بەرۋدە. مەنىڭ ءوز باسىم ومىرىمدە 1000-نان استام عىلىمي ماقالا جازسام, ونىڭ 100-دەن استامى ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىنىڭ اياعىنان تۇرۋىنا ارنالعان عىلىمي تۇجىرىمدامالار ەكەن.
– ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇگىنگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ ومىرشەڭدىگىنە, ونىڭ مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق قىزمەتىنە كوڭىلىڭىز تولادى عوي؟
– تولعاندا قانداي. كونستيتۋتسيالىق مىندەتتەر مەن يدەيالار, ازاماتتار جاۋاپكەرشىلىگى, ودان تۋىندايتىن قولدانىستاعى زاڭنامالار, ستراتەگيالىق جانە مەملەكەتتىك باعدارلامالار, پرەزيدەنت جولداۋلارى, الەمدىك وركەندەۋ ۇردىستەرى ارقىلى حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە اينالىپ وتىر. ءبىز, تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, شىنايى قالىپتاسقان كونستيتۋتسيالىق كەڭىستىكتە ءومىر سۇرۋدەمىز.
تاۋەلسىز قازاقستان تاريحي قىسقا مەرزىمدە – شيرەك عاسىر ىشىندە, ادامزات وكىلى تاڭعالارلىق تابىستارعا قول جەتكىزدى. ەۋرازيادا عانا ەمەس الەمدىك كوشباسشىلار ساناتىنداعى ەلىمىز الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى ۇيىمدارىنىڭ مۇشەسى عانا ەمەس, ولاردىڭ كوپ قىرلى جۇمىسىن ۇيلەستىرە بىلەتىن باسشىعا اينالدى. وسىنداي بەل-بەلەستەرىمىزدىڭ ءالى دە بيىكتەي بەرەتىنى ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى قولدانىستاعى كونستيتۋتسياسىنىڭ سالتاناتىن پاش ەتەدى.
– مەرەكە كۇنىنە ەلىمىزدىڭ قادىرلى زاڭگەر اقساقالى رەتىندە ايتار تىلەگىڭىز بار شىعار؟
– ماعان ءوزى اۋەلدەن مازا بەرمەي جۇرگەن ءبىر جايت بار. سۇراپ قالدىڭ ايتايىن. ماسەلەن, مەملەكەتتىڭ ەڭ ماڭىزدى اتريبۋتىنىڭ ءبىرى – ءتىل. ءبىزدى «اتتەگەن-اي» دەگىزەتىنى پارلامەنتىمىزدىڭ ءماجىلىسى نەگىزىنەن ورىسشا وتەدى. مۇنى كورىپ تە, بايقاپ تا ءجۇرمىز. سول پارلامەنتىمىزدىڭ قابىرعاسىندا ءبىر كەزدە «ءتىل تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسىن جاساعان ءوزىم ەدىم. سول تۇستا مەن بارلىق قازاقستاندىقتار الداعى بەس جىلدا قازاق ءتىلىن تولىقتاي ءبىلىپ شىعاتىن شىعار دەپ ويلاعان ەدىم ءارى اتالمىش زاڭدا ونى دا اتاپ تۇرىپ كورسەتكەن بولاتىنمىن. ەندى سىزگە ايتايىن, بەس جىل ەمەس, ون جىل ەمەس, 1989 جىلدان بەرى ارادا 27 جىل ءوتتى, قازاق ءتىلى ءوزىنىڭ ماردىمدى مەملەكەت ءتىلى ەكەنىن ءالى كورسەتە الماي كەلە جاتىر.
جان-جاعىمىزعا قاراپ الاڭدايتىن ۋاقىت كەتتى, قازىر ءبىز الەمنىڭ 194 مەملەكەتىنىڭ جۋان ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن العان مەملەكەتتىڭ ءبىرىمىز. ەلىمىز – تاۋەلسىز. ەلباسىمىز –تەگەۋرىندى. اتا زاڭىمىز بارشا شىرايىمەن سالتانات قۇرۋدا.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت, سۇلتان اعا. باقۋاتتى بولىڭىز!
اڭگىمەلەسكەن
تالعات ءسۇيىنباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى