كەشە استانادا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلۋىنا 25 جىل تولۋىنا ارنالعان «يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىسىپ,
ءسوز سويلەدى
قۇرمەتتى كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار!
حانىمدار مەن مىرزالار!
قوناقجاي جانە بەيبىتسۇيگىش قازاقستان جەرىنە قوش كەلدىڭىزدەر!
29 تامىز – بارشا ادامزات تاريحىنداعى ايتۋلى كۇن.
25 جىل بۇرىن, ءدال وسى كۇنى مەنىڭ جارلىعىممەن جەر بەتىندەگى ەڭ ۇلكەن يادرولىق سىناق الاڭدارىنىڭ ءبىرى – سەمەي پوليگونى جابىلدى.
40 جىل بويى 500-گە جۋىق يادرولىق جارىلىس جاسالعان پوليگوننىڭ ءۇنى ءبىرجولا ءوشتى.
وسىلايشا, حالقىمىز تاۋەلسىزدىك تاڭى اتار ساتتە بەيبىتشىلىك جولىن تاڭدايتىنىن بارشا الەمگە پاش ەتتى.
بۇل قازاقستاننىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىك كوشىن باستاعان تەڭدەسسىز قادامدارىنىڭ باستاۋى بولدى.
بيىل ءبىزدىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيلى بەلەسىن اتاپ وتۋدە.
قازاقستان شيرەك عاسىردان بەرى تۇتاس جەر بەتى بەيبىتشىلىككە ءبولەنۋى ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىن سالىپ كەلەدى.
ءبىز قۋاتى جونىنەن الەمدە ءتورتىنشى ورىنعا يە يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمىزبەن باس تارتتىق.
الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جولىندا كوپتەگەن تىڭ باستامالار كوتەردىك.
قازاقستاننىڭ بۇل باعىتتاعى سان جىلدىق ەرىك-جىگەرى مەن ۇسىنعان «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسىندە كورىنىس تاپتى.
ءبىزدىڭ بەيبىت باستامالارىمىزدىڭ ءبارى دە الەم قاۋىمداستىعىنىڭ جاپپاي قولداۋىنا يە بولۋدا.
سونىڭ ناتيجەسىندە, قازاقستان جاھاندىق يادرولىق قارۋسىز الەم قوزعالىسىنىڭ كوشباسشىسىنا اينالدى.
ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزبەن بۇگىندە جەر ءجۇزى 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى رەتىندە اتاپ وتەدى.
بۇل قازاقستاننىڭ بەيبىت باستامالارى جەر بەتىندەگى بارشا ەلدەردىڭ مۇددەلەرىنە ساي كەلەتىنىن كورسەتەدى.
بۇگىنگى فورۋم دا ءبارىمىزدى ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىرىپ, جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتا تۇسۋگە سۇبەلى ۇلەس قوساتىنىنا سەنىمدىمىن.
1991 جىلى 29 تامىزدا ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە, بۇكىل الەم ءۇشىن دە تاريحي ماڭىزعا يە وقيعا بولدى.
ءبىزدىڭ جەرىمىز بەن حالقىمىزدى 40 جىلعا جۋىق قاسىرەت شەكتىرگەن ءميليتاريزمنىڭ ەڭ زۇلمات سىناعى شيرەك عاسىر بۇرىن زاڭدىق تۇرعىدان توقتاتىلدى.
وسى وقيعانىڭ قارساڭىنداعى بىرنەشە ونجىلدىق بويىندا الەم اتوم قارۋىن قىسقارتۋ, ونى سىناۋعا موراتوري جاريالاۋ ۇدەرىستەرى ارقىلى يادرولىق قاۋىپ دەڭگەيىن ازايتۋعا تىرىستى.
ءبىز الەمدەگى ەڭ ۇلكەن سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىق قابىلداۋ ارقىلى قازاقستاندا «گورديەۆ ءتۇيىنىن» ءبىرىنشى بولىپ ۇزدىك.
ءبىزدىڭ شەشىمىمىزدەن كەيىن يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ پوليگوندارى ءۇنسىز قالدى, بىراق ولاردىڭ ەشقايسىسى ءالى جابىلعان جوق.
قازاقستان – وسىنداي قادامعا بارعان ءبىرىنشى ەل.
حالقىمىزدىڭ قالاۋى وسىنداي بولدى.
بۇل وقيعانىڭ بۇكىل پلانەتا ءۇشىن ۇلىق ءمانى دە وسىندا جاتىر.
سوندىقتان ءبىز وسى كونفەرەنتسياعا جوعارى مارتەبەلى شەتەلدىك قوناقتاردىڭ قاتىسۋىن قا-
زاقستاننىڭ جاھاندىق انتييادرولىق قوزعالىستاعى قىزمەتىن (ۇلەسىن) حالىقارالىق مويىنداۋ اكتى رەتىندە قاراستىرامىز.
مەن ءبىزدىڭ كونفەرەنتسيا يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ, اتوم قارۋىن تاراتپاۋ, ادامداردى يادرولىق ەسسىزدىك قاۋپىنەن ارىلتۋ ءۇردىسىن جانداندىرۋ ىسىنە ماڭىزدى ۇلەس قوساتىنىنا سەنىمدىمىن.
قۇرمەتتى حانىمدار مەن مىرزالار!
اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ اشىلۋى حح عاسىرداعى عىلىمنىڭ ەڭ ايتۋلى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى ەدى.
بىراق ونى اسكەري ماقساتتا پايدالانۋ ادامزات تاريحىنداعى ەڭ قاۋىپتى جانە ەڭ ۇلكەن اداسۋشىلىق بولدى.
اتوم قارۋىن قولداناتىن سوعىستا جەڭۋ انشەيىن ەلەس ەكەنىن ۇلى عالىمدار, اسكەري ستراتەگتەر مەن ساياساتكەرلەر يادرولىق ءداۋىردىڭ قارساڭىندا-اق دالەلدەدى. بۇل سوعىستا ءبارى جەڭىلەدى.
جالپىعا ورتاق جەڭىلىستىڭ قۇنى – الەمدى قۇرتۋ بولماق.
يادرولىق اپوكاليپسيستىڭ ۇدايى ءتونىپ تۇراتىن قىلىشىنىڭ استىنداعى ومىرگە بوي ۇيرەتۋ اسەرى الدەن-اق ۇرپاقتان ۇرپاققا گەنەتيكالىق تۇرعىدان بەرىلە باستادى.
ادامزات وسى ءبىر قاتەرلى قۇرساۋدى ۇزە الا ما؟
سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلۋىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويى – «تاجال قارۋىن» قىسقارتۋ جانە تولىق تىيىم سالۋ ءجونىندەگى كۇرەستىڭ جاڭا كەزەڭىن باستاۋ ءۇشىن جاقسى سەبەپ.
پلانەتانىڭ ءوزىن ءوزى يادرولىق جويۋ قاتەرىن تولىق ەڭسەرۋگە ۇمتىلىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ بىرەگەي تاجىريبەسى الەمدىك تاريحتاعى بىردەن-ءبىر ءارى قايتالانباعان قادام بولىپ قالىپ وتىر.
سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى شەشىم ءبىز ءالى بۇرىنعى كسرو-نىڭ ءبىر بولشەگى بولىپ وتىرعان كەزدە قابىلداندى.
وداقتىق اسكەري-كوماندالىق ماشينانىڭ قۋاتتى قارسىلىعىن ەڭسەرۋگە تۋرا كەلدى.
سول كەزدە, كسرو كۇيرەگەننەن كەيىن, ءبىز قۋاتى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى زىمىراندىق-يادرولىق ارسەنالعا يەلىك ەتىپ قالدىق.
ءبىزدىڭ تەرريتوريامىزدا 104 قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق سس-18 («ساتانا») زىمىراندارى ورنالاستى.
ولارعا 1400 يادرولىق وقتۇمسىق ورناتىلعان بولاتىن.
ءبىزدىڭ اەرودرومدارىمىزدا 370 قاناتتى يادرولىق زىمىراندارى بار 40 ستراتەگيالىق بومبالاۋشى تۋ-95 مس ۇشاقتارى بولدى.
بۇل فرانتسيانىڭ, ۇلىبريتانيانىڭ جانە قىتايدىڭ يادرولىق كۇشتەرىن قوسا العانداعى الەۋەتتەن ارتىق بولاتىن.
سەمەي پوليگونىندا يادرولىق قارۋدى وندىرۋگە جانە جەتىلدىرۋگە دايىن تۇرعان قۋاتتى عىلىمي-زەرتتەۋ ينفراقۇرىلىمى قالدى.
بۇعان قوسا, قازاقستان تابيعي ۋراننىڭ الەمدىك قورىنىڭ ءتورتتەن ءبىرىن يەلەنە وتىرىپ, ونى بايىتۋدىڭ تولىق تسيكلىنا, يادرولىق وتىن, رەاكتورلار مەن قوندىرعىلار وندىرىسىنە يەلىك ەتتى.
ەلدىڭ اۋماعىندا يادرولىق وتىنمەن جۇمىس ىستەيتىن 5 قوندىرعى بولدى, سونىڭ ىشىندە اقتاۋ قالاسىنداعى اتوم رەاكتورى دا بار.
وسىنداي قۋاتتى الەۋەتتەن باس تارتۋ ءۇشىن كۇشتى ساياسي ەرىك-جىگەر كەرەك ەدى.
اشىعىن ايتايىن, ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ءبىر بولىگى يادرولىق ءمارتەبەنى ساقتاۋدى جاقتادى.
وسى ءبىر جالعان ارباۋعا يلىكپەۋ ءۇشىن زور كۇش-جىگەر قاجەت بولدى.
يادرولىق قارۋدان جانە يادرولىق دەرجاۆا مارتەبەسىنەن باس تارتۋ ءبىزدىڭ سانالى, شىنايى تاڭداۋىمىز, قازاقستاننىڭ بۇكىل حالقى قولداعان ەرىكتى اكت بولدى.
وسى تاريحي شەشىمنىڭ گۋمانيتارلىق ولشەمى دە ايتارلىقتاي ماڭىزدى ەدى.
قازاقستان اۋماعىندا ءىس جۇزىندە 40 جىل بويى جۇرگىزىلگەن ۇزدىكسىز يادرولىق قارۋ سىناعى جەرىمىزگە جانە ۇلتىمىزدىڭ دەنساۋلىعىنا الاپات زيانىن تيگىزدى.
بارلىعى 456 يادرولىق جانە تەرمويادرولىق زارياد سىنالدى, سونىڭ ىشىندە 116-سى اۋادا جاسالدى.
اۋدانى 300 مىڭ شارشى شاقىرىم پوليگوننىڭ اينالاسىندا شامامەن ءبىر جارىم ميلليون ادام تۇراتىن!
ال كەڭەستىك اسكەري باسشىلىقتىڭ قازاقستاننىڭ اۋماعىندا پوليگون ورنالاستىرۋعا قاتىستى قۇجاتتىق نەگىزدەمەسىندە وسى جەرلەردىڭ «ەلسىزدىگى» تۋرالى جالعان سوزدەر بار.
پوليگون عانا ەمەس, وعان جاپسارلاس اۋماقتار دا ينتەنسيۆتى راديواكتيۆتى لاستانۋعا ۇشىرادى.
بۇل سول توڭىرەكتە تۇراتىن ادامداردىڭ, سونداي-اق بارشا ءتىرى تابيعاتتىڭ ساۋلەلىك پاتولوگياعا ۇشىراۋىنا اكەلدى.
مامانداردىڭ باعالاۋىنشا, ساۋلەلىك زاقىمدانۋعا ۇشىراعان ازاماتتاردىڭ جالپى سانى 500 مىڭ ادامعا دەيىن جەتەدى.
ءالى بىرنەشە قازاقستاندىق ۇرپاق ءوز دەنساۋلىعىنان سول قاتەرلى سىناقتاردىڭ سالدارىن سەزىنەتىن بولادى.
الەمدەگى باسقا بىردە-ءبىر ەل قازاقستان مەن قازاقستاندىقتار سياقتى يادرولىق سىناقتان زارداپ شەكپەگەن شىعار, ءسىرا.
ءبىزدىڭ يادرولىق قارۋدان ازات الەمگە بۇگىنگى ۇمتىلىسىمىز –جالپىۇلتتىق ماڭگىلىك ەل يدەياسىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداسى.
قۇرمەتتى كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار!
قازاقستان ۇلگىسىندە شيرەك عاسىر ىشىندە ءبىز يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋدىڭ ءتيىمدى مودەلىن قالىپتاستىردىق.
وسى مودەلدى ءبىز الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىنە پايدالانۋدى ۇسىنامىز.
ول مىناداي ارقاۋلىق نەگىزدەردى قۇرايدى.
ءبىرىنشى – بۇل سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ, يادرولىق قارۋعا يەلىك ەتۋدەن باس تارتۋ مەن ونى ءوز اۋماعىندا ورنالاستىرۋعا كەز كەلگەن ۋاقىتتا تىيىم سالۋ تۋرالى كەڭ اۋقىمدى جالپىۇلتتىق كونسەنسۋس نەگىزىندە ەركىن قابىلدانعان شەشىم.
ەكىنشى. ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزگە يادرولىق پوليگونسىز يەلىك ەتتىك!
ءبىز تاۋەلسىز ەلىمىزدى قۇردىق جانە بەكىتتىك, ونىڭ جوعارى حالىقارالىق بەدەلىنە يادرولىق قارۋسىز-اق قول جەتكىزدىك!
2006 جىلى ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى سەمەي شارتىنا قول قويىلدى.
وعان بارلىق قاتىسۋشىلار – قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان مەن وزبەكستان – 2015 جىلى ارنايى حاتتامامەن رەسىمدەلگەن يادرولىق كلۋبتىڭ بەس دەرجاۆاسىنان قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن الدى.
وسىلايشا, 1994 جىلى يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ بۋداپەشت مەموراندۋمىنا قول قويۋىن ەسەپكە الا كەلگەندە, ەلىمىز قاۋىپسىزدىكتىڭ قوسارلانعان كەپىلدەمەسىنە يە بولىپ وتىر.
ءۇشىنشى. قازاقستان يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى بارلىق ىرگەلى حالىقارالىق شارتتاردىڭ قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلادى.
ءتورتىنشى. حالىقارالىق كەلىسىمدەر نەگىزىندە, ترانسپارەنتتى رەجىمدە, ءبىز يادرولىق قارۋى جوق ەل مارتەبەسىن الۋ بويىنشا پراكتيكالىق ءىس-قيمىلدىڭ تولىق تسيكلىن جۇزەگە اسىردىق.
بەسىنشى. دەنۋكلەاريزاتسيانىڭ قازاقستاندىق مودەلى ەلىمىزدىڭ رەسەيمەن, اقش-پەن جانە باسقا دا بىرقاتار ەلدەرمەن, سونداي-اق, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن كەڭ كولەمدى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىعىنا ارقا سۇيەيدى.
اقش سەناتورلارى سەميۋەل نانن مەن ريچارد لۋگاردىڭ باستاماسى بويىنشا قابىلدانىپ, جۇزەگە اسىرىلعان «قاۋىپ-قاتەردى بىرلەسىپ ازايتۋ» باعدارلاماسى وراسان زور ءرول اتقاردى.
ونىڭ شەڭبەرىندە قازاقستاندا اسكەري اتومنىڭ بارلىق نىساندارىن جويۋ بويىنشا جۇرگىزىلەتىن جۇمىستار تولىقتاي قارجىلاندىرىلدى.
2012 جىلى اقش, رەسەي جانە قازاقستان پرەزيدەنتتەرىنىڭ بۇرىنعى سەمەي پوليگونىندا ءۇشجاقتى ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرۋ تۋرالى بىرلەسكەن مالىمدەمەسى قابىلداندى.
ءبىز حالىقتى جانە سەمەي ءوڭىرىنىڭ زارداپ شەككەن جەرلەرىن وڭالتۋ بويىنشا بىرقاتار قارار قابىلداعان بۇۇ كومەگىن ارقاشان سەزىنىپ كەلدىك.
قازاقستاندىقتار بىرقاتار دونور-ەلدەر – جاپونيا مەن ەۋروپالىق وداق مەملەكەتتەرىنىڭ بۇرىنعى پوليگون اۋماعىندا ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ, رادياتسيادان زارداپ شەككەن ادامدارعا مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ بويىنشا ۇلەسىن ەرەكشە باعالايدى.
ءبىز الەمدىك قوعامداستىقتىڭ رادياتسيالىق لاستانۋ سالدارىن جويۋ بويىنشا جۇمىستارعا كومەگى كۇشەيە تۇسەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
التىنشى. ەلىمىز, يادرولىق مارتەبەسىنەن باس تارتا وتىرىپ, يادرولىق ەنەرگەتيكا مەن يادرولىق وتىن ءوندىرىسىن قوسا العاندا, بەيبىت اتومدى دامىتۋ مۇمكىندىگىن ساقتاپ قالدى.
ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق پەن «قازاتومونەركاسىپ» ۇلتتىق اتوم كومپانياسى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەۋدە.
ءبىز تومەن بايىتىلعان يادرولىق وتىن حالىقارالىق بانكىنىڭ دەپوزيتاريى اتاندىق.
بۇل فاكت قازاقستان قاۋىپسىزدىگىنىڭ جوعارى دەڭگەيى مەن ءبىزدىڭ جوعارى حالىقارالىق بەدەلىمىزدى ايعاقتايدى.
جەتىنشى. بۇگىنگى الەمدە قازاقستان جاھاندىق انتيادرولىق قوزعالىستا كوشباسشىلىق شەبىن ساقتاپ كەلەدى.
ءبىزدىڭ باستامامىز بويىنشا ءمانى بارلىق ادامداردى يادرولىق قارۋعا جاپپاي تىيىم سالۋ جولىنداعى كۇرەسكە جۇمىلدىرۋ بولىپ تابىلاتىن اتوم جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا.
الەمدىك قوعامداستىق بولاشاقتا قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ جولىنا قادام باسۋداعى تاجىريبەسىنىڭ وسى جەتى ىرگەلى نەگىزىن لايىقتى باعالايتىنىنا جانە پايدالاناتىنىنا سەنىمدىمىن.
حانىمدار مەن مىرزالار!
ءححى عاسىردا الەمدى جاھاندىق يادرولىق سوعىس قاتەرىنەن ارىلتۋدىڭ پاراساتتى بالاماسى جوق.
جەر وركەنيەتىنىڭ دامۋى, عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ جاڭا كەزەڭىنە تىم تاقاپ كەلگەن ءتورتىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە جويۋ مىندەتىن ادامزاتتىڭ امان قالۋى ماسەلەسىنە اينالدىرىپ وتىر.
قازىرگى كەزدە الەمدىك يادرولىق جانجال الدىنداعى جالپىعا ورتاق قاۋىپ سەزىمى ءىشىنارا ۇيقىعا كەتكەندەي.
كەيبىرەۋلەر الدىڭعى ونجىلدىقتاردا قالىپتاسقان حالىقارالىق ۋاعدالاستىقتار جۇيەسىنە ءۇمىت ارتادى.
بىراق شىندىق مىناداي, قابىلدانعان شارتتار يادرولىق كلۋب دەرجاۆالارىنىڭ حح عاسىردىڭ ەڭ سوڭىندا كەڭەيۋىنە كەدەرگى كەلتىرە المادى.
حالىقارالىق قۇقىقتا, وكىنىشكە قاراي, اتومدى اسكەري قولدانۋعا تىيىم سالاتىن رەجىمدى اينالىپ وتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن كوپتەگەن ەكىۇشتىلىقتار بار.
پلانەتانى يادرولىق سۋيتسيد قاتەرىنەن ازات ەتۋدىڭ جولى جەڭىل بولمايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ول تۇبەگەيلى مەنتالدى وزگەرىستەردى, جاڭا كوپجاقتى ساياسي شەشىمدەردى, حالىقارالىق قاتىناستاردا سەنىمنىڭ جوعارى دەڭگەيىن تالاپ ەتەدى.
مۇقيات دايىندالىپ جاسالعان باعدارلاما مەن بۇكىل الەمدىك قوعامداستىق ءىس-قيمىلىنىڭ ۇيلەسىمدى الگوريتمدەرى قاجەت ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
بىرىنشىدەن, ءححى عاسىردا ادامزات دامۋدىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتىڭ اجال قۇشتىرار سىن-قاتەرلەرى ءتىپتى دە پلانەتادا جيناقتالعان يادرولىق قارۋدىڭ سانى ەمەس, ونىڭ بار بولۋ فاكتىسىنىڭ ءوزى بولىپ تابىلاتىن نۇكتەسىنە جەتىپ وتىر.
ونىڭ حالىقارالىق تەرروريستەر قولىنا ءتۇسۋ ىقتيمالدىعى الدەنەشە ەسە قاۋىپتىرەك.
جانە بۇل الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىنىڭ تاراتپاۋ ۇدەرىسىنە جاپپاي قاتىسۋى ءۇشىن ايتارلىقتاي ارگۋمەنت بولىپ تابىلادى.
ەكىنشىدەن, يادرولىق تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ ۇدەرىستەرىندەگى تابىس نەمەسە ساتسىزدىك الەمدىك قوعامداستىقتىڭ مەليتاريستىك ءانوحرانيزمدى ەڭسەرە ءبىلۋ قابىلەتىنە تىكەلەي تاۋەلدى.
بولۋىنىڭ ءوزى ارانداتۋشىلىق پەن ماعىناسىزدىق تۋىنداتاتىن اسكەري بلوكتاردى وتكەننىڭ ەنشىسىندە قالدىرعان ءجون.
ءوزىمنىڭ جالپىالەمدىك سوعىسقا قارسى شارالار تۋرالى كوزقاراسىمدى مەن الەمدى بىرتە-بىرتە دەميليتاريازاتسيالاۋ ءۇشىن نەگىز بولا الاتىن «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىمدە مازمۇنداپ بەردىم.
مەن پلانەتانى يادرولىق ءوزىن ءوزى جويۋ قاتەرىن شەشىمدى تۇردە تومەندەتۋ مۇمكىندىگىن وسىدان كورەمىن.
ۇشىنشىدەن, اسكەري قۋاتتاردىڭ وسىنداي تۇرلەرىنە دە-فاكتو يە بارلىق مەملەكەتتەردىڭ قاتىسۋىمەن يادرولىق ارسەنالدى قىسقارتۋ ۇدەرىسىن كوپجاقتى قىلۋ قاجەت.
وعان قازىرگى تاڭدا «تابالدىرىقتاعى» توپقا جاتاتىن مەملەكەتتەردىڭ يادرولىق مارتەبەلەرىن تولىق زاڭداستىرۋ العىشارت قالاۋى ءتيىس.
بارلىق يادرولىق دەرجاۆالار يادرولىق قارۋ-جاراقتى قىسقارتۋ تۋرالى شارت قالىپتاستىرۋ بويىنشا كەلىسسوزدەرگە كىرىسۋى كەرەك.
تورتىنشىدەن, ءححى عاسىردا يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ حالىقارالىق قۇقىقتىق بازاسى ءوز نەگىزىن نىعايتتى.
قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن بۇۇ باس اسسامبلەياسى 2015 جىلدىڭ 7 جەلتوقسانىندا, ادامزات تاريحىندا العاش رەت, يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا قابىلدادى.
قازىردە يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جونىندەگى بارلىق حالىقارالىق قۇقىقتاردى كوديفيكاتسيالاۋدىڭ ماڭىزى زور.
يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ اتوم قارۋىنا يە بولۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان, سونداي-اق, يادروسىز ءمارتەبەسىنە يە مەملەكەتتەرگە كەپىلدىكتەرىنىڭ زاڭدىق تۇرعىدا ءمىندەتتەيتىن جۇيەسىن دامىتۋ قاجەت.
يادرولىق قارۋعا يە بولۋعا جانە تاراتۋعا قارسى قاتاڭ شارالار قولدانۋدىڭ ناقتى جۇمىس ىستەيتىن مەحانيزمىن قالىپتاستىرۋ كەرەك.
مۇنداي كوپجاقتى كەلىسىمدەردى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قارارلارىمەن بەكىتكەن ورىندى.
قازاقستان بۇۇ-نىڭ يادرولىق قارۋعا تولىق جانە جاپپاي تىيىم سالۋىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءىس-قيمىلدار جاساۋدا.
بەسىنشىدەن, بىزگە ءىرى دەرجاۆالارمەن جانە كۇشتەردىڭ جاڭا ورتالىقتارىمەن اراداعى قارىم-قاتىناستاردى رەتتەيتىن جاڭا مەحانيزم قاجەت.
ونىڭ سىرتىندا داۋ-جانجالداردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جاڭا حالىقارالىق ۇيىمدار قۇرۋ نەمەسە قازىرگى بار ينستيتۋتتاردى رەفورمالاۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن.
ءىرى دەرجاۆالار اراسىنا قاتىستى داعدارىستاردى باسقارۋ جۇيەسىن قۇرۋ كەرەك.
سونداي-اق, قارۋ-جاراقتىڭ قاراپايىم تۇرلەرى مەن جاڭا ءاسكەري تەحنولوگيالاردى تاراتۋعا باقىلاۋدى كۇشەيتۋدىڭ دە ماڭىزى زور.
مەن بۇكىل ۇكىمەتتەردى يادرولىق قاۋىپسىزدىك نەگىزىن قۇرايتىن حالىقارالىق شارتتار مەن ينستيتۋتتاردى ودان ءارى نىعايتۋ بويىنشا جاڭا مىندەتتەمەلەر قابىلداۋعا شاقىرامىن.
مەن, سونداي-اق, بۇگىندە ءوز ەلدەرى مەن حالىقتارىنىڭ وكىلى بولىپ تابىلاتىن بارلىق پارلامەنتشىلەردى دە وسى ىسكە بەلسەندى اتسالىسۋعا شاقىرامىن.
قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جاڭا مۇشەسى رەتىندەگى قىزمەتى حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جونىندەگى وسى جانە وزگە دە شارالارعا ارنالاتىن بولادى.
بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى مۇشە, يادرولىق قارۋدىڭ ەڭ ۇلكەن ارسەنالىنا يە مەملەكەتتەرگە بۇكىل الەم الدىندا ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى.
ءبىز ءدال سول مەملەكەتتەر وسى جۇمىسقا باسشىلىق جاساپ, ۇلگى كورسەتۋى ءتيىس دەپ سانايمىز.
التىنشىدان, يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋگە, يادرولىق قارۋلاردى سىناۋعا جانە جەتىلدىرۋگە قارسى كەڭ اۋقىمدى قوعامدىق قوزعالىس يادرولىق قاتەردەن ارىلۋ ىسىنە جاڭا سەرپىن بەرۋى ءتيىس.
قىمباتتى دوستار!
ءححى عاسىردا ادامزاتتىڭ يادرولىق قارۋدان ازات الەمگە قاراي لايىقتى جول تابۋعا كۇش-قۋاتىنىڭ جەتەتىنىنە سەنىمىم مول.
سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلۋىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىن سالتاناتتى جاعدايدا اتاپ وتە وتىرىپ, ءبىز الەمدى يادرولىق ءوزىن ءوزى جويىپ جىبەرۋ قاتەرىنىڭ ەشقايدا جوعالىپ كەتپەگەنىن تاعى دا سەزىنۋگە شاقىرامىز.
الەمدىك قوعامداستىقتىڭ بايىپتى ۇجىمدىق ءىس-قيمىلدار ەنەرگياسىنا ۇلعايتىلعان ەرىك-جىگەرى مەن وي-ساناسىنىڭ ءبىزدىڭ پلانەتامىزدىڭ يادرولىق اپات شىڭىراۋىنا قاراي قادام باسۋىنا جول بەرمەيتىنىنە سەنەمىن.
بۇگىندە ونى ەڭ ءبىر كۇيرەتكىش قارۋدان ازات ەتە وتىرىپ, الەمدى نەعۇرلىم قاۋىپسىز ەتۋگە ءالى دە مۇمكىندىك بار.
بۇگىن وسى مىنبەردەن ايتىلاتىن ۇندەۋلەر مەن ۇسىنىستاردىڭ ساياساتكەرلەر مەن عالىمداردىڭ, بۇكىل ىزگى نيەتتى ادامداردىڭ قۇلاقتارىنا جەتەرىنە سەنىمىم مول.
* * *
ەڭ الدىمەن, قازاقستان مەن ونىڭ حالقىنىڭ اتىنا ايتىلعان جىلى سوزدەرى ءۇشىن بۇكىل كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا شىنايى ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى.
يادروسىز الەمگە قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان سىندارلى يدەيالار مەن ۇسىنىستار ءۇشىن العىس ايتامىن.
ولار كونفەرەنتسيانىڭ قورىتىندى قۇجاتتارىن دايىنداۋدا ەسكەرىلەدى جانە حالىقارالىق ۇيىمدارعا جىبەرىلەتىن بولادى.
ءبىزدىڭ كونفەرەنتسيانىڭ ءدال بۇگىن – 29 تامىزدا ءوتۋىنىڭ دە سيمۆولدىق ءمانى بار. بەس جىل بۇرىن, 2011 جىلى حالىقارالىق يادروسىز الەم ءۇشىن فورۋمىندا يادروسىز الەم ءۇشىن استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى.
بۇگىندە ەڭ ءبىر بەلگىلى قايراتكەرلەر شوعىرىنىڭ قاتىسۋى ءبىزدىڭ فورۋم پروبلەماسىنىڭ مەيلىنشە كوكەيكەستى جانە ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى.
ادامزاتتىڭ وزىق بولىگىنىڭ يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋعا جانە جويۋعا دەگەن ۇجىمدىق ەرىك-جىگەرىنىڭ كورىنىسى دە وسى بولىپ تابىلادى.
قازىردە بىرىڭعاي ۇندەۋلەرمەن عانا شەكتەلمەي, پلانەتامىزدى يادروسىز بولاشاققا قاراي ناقتى ىستەرمەن العا باستىرۋدىڭ ماڭىزى ايرىقشا زور.
ول جەر تۇرعىندارىنىڭ بولاشاق ۇرپاعىنىڭ باقىتى مەن وركەندەۋى ءۇشىن, بۇكىل ەلدەر مەن حالىقتاردىڭ مۇددەسى ءۇشىن قاجەت.
يادرولىق قارۋ تۋرالى ورتاق كونۆەنتسيانىڭ تالدانۋى جانە قابىلدانۋى بۇل باعىتتاعى ناقتى قادامداردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. سىزدەر قولداۋ كورسەتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
ول يادرولىق قارۋدى ورناتۋعا تىيىم سالىپ, ونىڭ ىشىندە وعان يە ەلدەر ءۇشىن دە, ونى جويۋدىڭ ناقتى مەرزىمدەرىن بەلگىلەۋى ءتيىس.
سونىمەن بىرگە, ءبىز يادرولىق قارۋعا زاڭنان تىسقارىلىق مارتەبەسىن بەرەتىن وزگە دە زاڭدىق تۇرعىدا مىندەتتەيتىن قۇجاتتاردىڭ قابىلدانۋىن جوققا شىعارمايمىز.
جاھاندىق يادرولىق قارۋسىزدانۋعا قوسقان ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ۇلەسىنە جانە مەنىڭ جەكە ءوزىمنىڭ قاراپايىم ۇلەسىمە بەرىلگەن جوعارى باعالار ءۇشىن تاعى دا تەرەڭ ريزاشىلىق سەزىمىن بىلدىرگىم كەلەدى.
سونداي-اق, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جاھاندىق بەيبىتشىلىك جانە قاۋىپسىزدىك سىيلىعىن تاعايىنداۋ تۋرالى باستاما ءۇشىن العىسىمدى بىلدىرەمىن. بۇتىندەي العاندا, مەن بۇل باستامانى قولدايمىن. ءسىرا, ونى يادرولىق قارۋسىزدانۋ سىيلىعى دەپ اتاۋ نەعۇرلىم دۇرىس بولاتىن سياقتى, ونىڭ اتاۋىن ءالى دە ويلانۋ قاجەت. ءبىز ويلاسامىز جانە وسىنداي سىيلىق تاعايىنداۋ جونىندە شەشىم قابىلدايتىن بولامىز.
قاراشادا قازاقستاننىڭ استاناسىندا مەنىڭ باستاماممەن استانا بەيبىتشىلىك ءسامميتى شاقىرىلاتىنىن حابارلاعىم كەلەدى.
وعان مەملەكەتتەردىڭ, ۇكىمەتتەردىڭ باسشىلارى, بەلگىلى ساياسات جانە قوعام قايراتكەرلەرى, كوپتەگەن ەلدەردىڭ عالىمدارى مەن بيزنەسمەندەرى قاتىساتىن بولادى. جاڭاعىداي سىيلىقتى تاعايىنداۋ جانە ونى العاشقى لاۋرەاتقا تاپسىرۋ تۋرالى ءدال وسى سامميتتە اڭگىمە قوزعاۋعا بولار ەدى.
كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ بارىنە تاعى دا العىس ايتامىن.
سىزدەرگە ءوز قىزمەتتەرىڭىزدە زور تابىستار تىلەيمىن.
نازار قويىپ تىڭداعاندارىڭىز ءۇشىن راحمەت!