ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋگە ۇلەس قوستى
اقش 1945 جىلى حيروسيما مەن ناگاساكيگە اتوم بومبالارىن تاستاعان سوڭ تامىزدىڭ 15-ءى كۇنى جاپونيا سوعىستى توقتاتاتىنىن مالىمدەدى. ەرتەسى قىتاي, وڭتۇستىك ساحالين جانە كورەياداعى ميلليوننان اسا جاپون سولداتى يمپەراتوردىڭ بۇيرىعى بويىنشا قارسىلاستارعا بەرىلدى. حالىقارالىق كەلىسىمگە سايكەس, قارۋىن تاستاعان جاپوندار وتانىنا قايتارىلۋى ءتيىس بولاتىن. كەڭەس وداعى بۇل تالاپتى ورىنداۋعا اسىقپادى. 500 مىڭعا جۋىق جاپون كسرو تەرريتورياسىنداعى لاگەرلەرگە جىبەرىلدى. كەڭەس وكىمەتى تۇتقىنداردى سوعىستان قيراعان ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا پايدالانۋ قاجەت دەپ تاپتى. 1945 جىلى قازاقستانعا 58 900 تۇتقىن كەلدى. نەگىزىنەن قاراعاندى, جەزقازعان, شىعىس قازاقستان, جامبىل جانە الماتى وبلىستارىنا تاراتىلدى. كەي دەرەكتەر بويىنشا ولاردىڭ شامامەن التى مىڭى 1945 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا الماتىعا اكەلىنگەن. قازاقستانداعى جاپون تۇتقىندارى جايلى مالىمەتتەر از. الايدا, ولار ارتىنا ايتۋعا تۇرارلىق ءىز قالدىردى. الماتىدا جاپوندار عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءۇيىن, قابانباي باتىر-ناۋرىزباي باتىر كوشەلەرى قيىلىسىندا تۇرعان ۇقك عيماراتىن, كيروۆ اتىنداعى ماشينا جاساۋ زاۋىتىن سالدى. بۇدان باسقا ولار سەيسميكالىق تۇرعىدان وتە مىقتى ەكى قاباتتى ۇيلەر تۇرعىزدى. شامامەن 1,5 جىلدان كەيىن جاپونداردى وتانىنا جونەلتۋ باستالدى. 1949 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي بارلىعى كەتتى. دەگەنمەن, ءار قالادا ءوز ەركىمەن قالىپ قويعان بىرەن-ساران جاپون بولدى. الماتىداعى 3-4 جىلدىڭ ىشىندە جۇزدەگەن جاپون باقيلىق بولدى. جۇمىستىڭ اۋىرلىعى, تاماقتىڭ ناشارلىعى, قىستا كۇننىڭ سۋىقتىعى جانە اۋرۋ-سىرقاۋ دەگەندەي. كوبى تۋبەركۋلەزدەن. 90-جىلداردىڭ باسىندا الماتى تۇرعىنى پولكوۆنيك اسقانبەك الدانازاروۆ جاپوندار جەرلەنگەن جەرلەردى انىقتاۋمەن اينالىسا باستادى. قازاقستاندا جاپوندار جەرلەنگەن 41 زيرات تابىلدى.38 سامۋراي
قالا زيراتتارىنداعى جاپوندار جاتقان جەرلەردى كۇتۋمەن الماتىنىڭ سالتتىق قىزمەت كورسەتۋ كومبيناتى اينالىسادى. جاپونيادان تاعزىم ەتۋ ءۇشىن كەلگەن رەسمي ادامداردى زيرات باسىنا اپاراتىن دا وسى مەكەمە. جولدى كومبينات ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى مارات يسمايلوۆ باستاپ كەلە جاتىر. ول كىسى الماتىعا جەرلەنگەن جاپوندار جونىنەن ءبىراز نارسە بىلەدى ەكەن. 90-جىلدارى جاپوندار ءبىراز سۇيەكتى قازىپ, ءداستۇر بويىنشا ورتەپ, ك ۇلىن اكەتىپتى. «نەگە ءبارىن قازىپ الماعان؟» دەپ سۇرادىم. «38 جاپون الماتىنىڭ سۋ ىركۋىش قۇرىلىسىن (ۆودوزابورنىە سوورۋجەنيا) سالعان, – دەدى مارات يسمايلوۆ. – سەگىز ايدا بىتىرسە ەلدەرىنە قايتارۋعا ۋادە بەرىلەدى. ايتىلعان ۋاقىتتا جۇمىس بىتەدى, بىراق ۋادە ورىندالمايدى. ىزا بولعان جاپوندار وزدەرىنە قانجار سالىپ ولتىرگەن. حاراكيري ءراسىمىن جاساۋعا ارنالعان قانجار ولاردىڭ وفيتسەرلەرىندە بولعان. الدىمەن سول 38 سولداتتىڭ سۇيەگىن قازىپ اكەتتى». 2003 جىلى «كاراۆان» گازەتىنە سۇحبات بەرگەن اسقانبەك الدانازاروۆ لاگەردەگى جاپون سولداتتارى بۇرىنعىشا وفيتسەرلەرىنە باعىنعانىن جانە وفيتسەرلەردىڭ قانجار ۇستاعانىن ايتادى. سونىمەن قاتار, ول سۇحباتتا جاپونداردىڭ بولەك جەرلەنگەن 38 سۇيەكتىڭ 36-سىن قازىپ العانى, تالدىڭ استىندا قالعان ەكى سۇيەككە تيىسپەگەنى تۋرالى دەرەك بار. ورتەمەس بۇرىن جاپوندار ءار سۇيەكتى مەملەكەتتىك تۋعا وراپ العان. كورىپ تۇرعان جەرگىلىكتى ادامدار تۇتقىنعا ءتۇسكەن سولداتتاردىڭ ولىگىنە دەگەن مۇنداي قۇرمەتكە قاتتى تاڭدانعان. 145 جاپون سولداتى جاتقان جەر ورتالىق زيراتتىڭ شىعىس جاعىندا ەكەن. رايىمبەك كوشەسىنەن تومەن بۇرىلعان كولىك ءبىر عانا ماشينا سىياتىن تار كوشەمەن ءجۇردى. وڭ جاعىمىزدا تۇرعىن ۇيلەر, سول جاقتا زيراتتىڭ دۋالى. كولىكتەر 2-3 ادام سىياتىن تەمىر تورلى قاقپانىڭ الدىنا توقتادى. وسىندا ءۇش جاپون كۇتىپ تۇردى. قاقپادان كىرگەندە جيىرما قادامداي جەردە قوڭىر گرانيت مەموريال تاس تۇر. ونىڭ ەكى جاعىندا ءۇش-ءتورت قاتار بەيىتتەر. باسقا بەيىتتەرمەن اراسى تەمىر تورلى شارباقپەن قورشالعان جانە بۇل جەردىڭ ءشوبى شابىلعان. وتسۋدزي مىرزانىڭ ءبىرىنشى كەلۋى ەكەن. شىراق جاعىپ, گۇل قويدى. تاعزىم ءراسىمىن اياقتاعان سوڭ ءمارتەبەلى مەيمان جانىنداعى كىسىلەرمەن اڭگىمەلەسە باستادى. ەلشىلىكتىڭ ءۇشىنشى حاتشىسى تسۋنوكاكە ماريكو قازاقشاعا اۋدارىپ تۇر. زيراتتىڭ تومەنگى شەكاراسىنىڭ ار جاعىندا بولەك قورشالعان, ءشوبى بيىكتەپ ءوسىپ كەتكەن زيرات بار ەكەن. وتسۋدزي قولىمەن كورسەتىپ, ونىڭ كىمدىكى ەكەنىن سۇرادى. «وندا نەمىس تۇتقىندارى جاتىر, – دەدى مارات يسمايلوۆ. – بۇرىن ءشوپ باسىپ كەتپەۋىن قاداعالاپ وتىراتىنبىز. كەيىن گەرمانيا وكىمەتىنىڭ وكىلدەرى باسقا كۇتۋشى كومپانيا جالدايتىندارىن ايتىپ, ول جاققا كىرمەۋدى ءوتىندى. بىراق كۇتىپ جاتقان ەشكىمدى بايقامادىق». جاپوندار كۇلدى. «توعىز جىلدان كەيىن وسى قايعىلى وقيعالاردىڭ باستالعانىنا 80 جىل تولادى. سول ۋاقىتقا دەيىن وسىندا جاتقان جاپون سولداتتارىنىڭ سۇيەگىن تۇگەل قازىپ الىپ, ءداستۇر بويىنشا جاپونيادا جەرلەگىمىز كەلەدى. ءبىزدىڭ دىندە وتانىنا جەرلەنبەگەن جاپون جۇماققا بارا المايدى. كەي جەردە سۇيەكتەردىڭ اراسىنان جاپونداردى تابۋ وتە قيىن. پارىزىمىزدى اياعىنا دەيىن اتقارۋعا باستى كەدەرگى وسى بولىپ وتىر. جاپوندار جەرلەنگەن زيراتتاردى قورعاۋىنا الىپ, كۇتىپ كەلە جاتقان قازاق وكىمەتىنە ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرگىم كەلەدى», دەدى حيدەحيسا وتسۋدزي مىرزا.قازاقتا قالعان جالعىز جاپون
قازاقستانداعى جاپون تۇتقىندارىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى قاراعاندىدا بولدى. ايگىلى قارلاگتى زەرتتەۋشى پروفەسسور نۇرلان دۋلاتبەكوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «قاراعاندى وبلىسىنداعى جاپون اسكەري تۇتقىندارى» اتتى ەڭبەك ءۇش تىلدە جارىق كوردى. 2013 جىلى كىتاپ اۆتورلارى جاپونيانىڭ حوسەي ۋنيۆەرسيتەتىندە 1945-1949 جىلدارى قازاقستان لاگەرلەرىندە بولعان جاپوندارمەن كەزدەستى. «كەڭەس وداعى 500 مىڭنان اسا جاپوندى تۇتقىنداعان, بۇگىندە ولاردىڭ شامامەن 10 پايىزى ءتىرى. قازىر 90 جاستىڭ ارعى-بەرگى جاعىنداعى كىسىلەر. ءبىراز ەستەلىكتەر ايتتى», دەيدى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ. ءبىر جاپون قىزىلوردا وبلىسىنداعى تورەتامدا بولعان ەكەن. بىردە ابدەن اشىققان بىرنەشە جاپون كوكتەم ۋاعىندا جاڭا ءوسىپ شىققان ءشوپتى ج ۇلىپ الىپ جەي باستايدى. مۇنى كورگەن سول ماڭايدىڭ قازاقتارى جاندارى اشىپ ءسۇت بەرەدى. «سوندا ءبىرىنشى رەت تۇيەنىڭ ءسۇتىن ىشتىك. قورەك بولعانى ءوز الدىنا, ءىشى ءوتىپ اۋىرىپ جۇرگەن كەيبىرىمىز سول ءسۇتتىڭ ارقاسىندا جازىلدىق. سوعىستان كەيىن وزدەرى تارىعىپ وتىرسا دا قازاقتار بىزگە كومەكتەستى», دەپ اڭگىمەسىن ايتادى جاڭاعى قاريا قازاق عالىمىنا. 1949 جىلى تۇتقىنداردى وتانىنا قايتارعاندا 18 جاپون الماتىدا قالىپ قويىپتى. الايدا, كەيىننەن ولار دا جاپونياعا ورالا باستادى. قازىر قازاقستاندا ءبىر عانا جاپون بار. ول قاراعاندى وبلىسى اقتاس اۋىلىندا تۇراتىن احيكو تەتسۋرو. دۋلاتبەكوۆ ول كىسىنى مازالاماۋدى ءوتىندى. 85 جاستاعى احيكو بۇگىندە وتكەن ءومىرى جايلى سويلەگىسى كەلمەيدى. تىڭداۋشىعا قىزىق بولعانىمەن ول اڭگىمەلەر ونىڭ وزىنە اۋىر. ءارى ايتا-ايتا شارشاعان. 2007 جىلى «ستەنگازەتا» باسىلىمى جاريالاعان ەستەلىكتەرىنەن احيكونىڭ ناعىز توزاقتان ءتىرى شىققانى, ودان سوڭ تاعدىر ءتالكەگىنە تۇسكەنى كورىنەدى. تۇتقىنعا الىنعان كەزدە ول 18 جاستاعى كۋرسانت ەكەن. 10 جىلعا سوتتالىپ, لاگەرگە تۇسەدى. اشتىق پەن قاتىگەزدىكتەن 1954 جىلى بوستاندىققا قۇر سۇلدەرى شىعادى. ءبىراق قانشا تالپىنسا دا ەلىنە ورالا المادى. جاپونياعا قايتارىلاتىن ءاسكەري تۇتقىنداردىڭ تىزىمىندە ونىڭ فاميلياسى جوق بولىپ شىعادى. سەبەبىن سۇراعاندا «سەن سولدات ەمەسسىڭ, كەڭەس وداعىنا قارسى سوعىسقان جوقسىڭ, سوندىقتان اسكەري تۇتقىن بولىپ سانالمايسىڭ» دەگەن جاۋاپ الادى. جاپون ەلشىلىگىنە جازعان حاتتارىنا جاۋاپ كەلمەيدى. وسىلايشا ارىپ-اشقان احيكو تەتسۋرو بوتەن ەلدە جاپادان-جالعىز قالدى. باسىندا جەرگىلىكتى ادامداردىڭ كومەگىمەن تىرلىك ەتەدى, سوسىن شاحتاعا جۇمىسقا ورنالاستى. 1958 جىلى قارلاگقا ايدالعان نەمىس قىزى كاتيا كراۋزعا قوسىلدى. كەلەسى جىلى وسىننان ورالعان جاپونداردان سۇراپ مەكەنجايىن تاپقان اكەسىنەن حات كەلەدى. «ءبارىن تاستا دا قايت» دەپتى ول. احيكو كوپ ويلانادى, اقىرى قالۋعا بەل بايلادى. مەن كورگەندى بالالارىم كورمەسىن دەپ جاۋاپ جازدى. اكەسى سودان قايتىپ جازباپتى. الگى حاتتان سوڭ كەڭەس وكىمەتى ونىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىن شەكتەيدى. دەگەنمەن, بىرتىندەپ زامان تۇزەلىپ, تىرلىك وڭالادى. احيكو تەتسۋرو كادىمگى كەڭەس ازاماتى بولىپ ءومىر سۇرەدى. 1990 جىلى زەينەتكە شىقتى. ال 1994 جىلى 50 جىلدان كەيىن العاش رەت تۋعان توپىراعى حوككايدوعا باردى. تۋعان باۋىرى يۋدزومەن كورىسىپ, بىرنەشە كۇن ءجۇرىپ قايتتى. ودان كەيىن دە احيكو جاپونيادا بىرنەشە رەت بولدى. 2010 جىلى وتانىنا ءبىرجولا كوشەدى. الايدا, ەكى جىل تۇرعان سوڭ قايتىپ كەلدى. «اقتاسىما جەتپەيدى ەكەن, ءۇيىمنىڭ الدىندا شەمىشكە شاعىپ وتىراتىن كەزىمدى ساعىندىم» دەپ ايتتى» – دەيدى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ. جاپونياعا ءبىرجولا ورالۋعا تالپىنىس جاساعانىن ەستىگەندە ويىما وتسۋدزي مىرزانىڭ ءسوزى ءتۇستى. جاپونداردىڭ نانىمى تۋرالى ايتىپ ەدى. كىم بىلەدى, حوككايدوعا بارعاندا اقتاسىن ساعىنعان احيكو اقتاستاعى ءۇيىنىڭ الدىندا شەمىشكەسىن شاعىپ وتىرىپ تۋعان جەرىن ويلايتىن شىعار. ەرجان ءابدىرامان, جۋرناليست الماتى P.S. اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترى احيكو تەتسۋرونىڭ تاعدىرى تۋرالى جازۋشى, دراماتۋرگ ءمادينا وماروۆانىڭ «اقتاستاعى احيكو-سان» دراماسىن رەجيسسەر اسحات ماەميروۆ ساحنالاۋعا دايىندالىپ جاتىر. قويىلىم پرەمەراسى قازان ايىنىڭ 21-ءى كۇنى بولادى.