ادامزاتتىق جاۋاپكەرشىلىك پەن ورتاق قاعيداتتار حاقىندا بىرەر ءسوز
حالىق ادەبيەتى مەن وتاندىق تاريح ماتەريالدارىنان ءباھادۇر باتىرلارىمىزدىڭ بەينەسىن, قازاق حاندارى مەن بي-شەشەندەرىنىڭ ەلدىك, ەرلىك شەجىرەلەرىن, بىرلىك-بەرەكەگە, تاتۋلىق پەن تۇتاستىققا ساياتىن ءبىتىم-شەشىمدەرىن, ءدىلمار سوزدەرىن وقىپ-توقىپ, كەڭ كولەمدە كوز جەتكىزگەنىمىز انىق. اقيقاتىندا, قازاق تاريحىنىڭ ارعى-بەرگى كەزەڭدەرىندەگى قوزعالىس-وقيعالار – ازاتتىقتى اڭساۋ, تاۋەلسىزدىككە قۇشتارلىق, «ماڭگىلىك ەلگە» اينالۋدىڭ ارمان-اڭسارلارى بولاتىن. باتىرلىق پەن بەيبىتشىلىك ماسەلەسىن, تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىق تاقىرىبىن ورتا جانە جوعارى مەكتەپ وقۋلىعى مەن حرەستوماتياسىنان وقىپ-بىلگەنىمىز بار. ۇلت پەن ۇرپاق قامى, وتان مەن وتباسى اماندىعى دا اركەز الدىڭعى كەزەكتە تۇردى. ءالى ەسىمدە, اكەمنىڭ ايتۋىنشا, ارعى اتامىز – توبىق جۇتقان توپان باتىر ەل باسىنا بۇلت ۇيىرىلگەن قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە ەلدىك پەن ەرلىك ۇلگىسىن كورسەتكەن ەكەن. ال انامنىڭ اعاسى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءسادۋ شاكىروۆتىڭ ەلدىك پەن ەرلىك جولىن ەستىپ-ءبىلىپ, وقىعاننان كەيىن قۇرمەت, تاعزىمىمىز ەسەلەپ ارتتى.
اسىرەسە, كسرو عىلىم اكادەمياسى قازاق فيليالى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى ق.ساتباەۆتىڭ «قۇتتىقتاۋ حاتىندا»: «...قازاق حالقى ءسىزدىڭ دنەپر وزەنىنەن ەرلىكپەن ءوتىپ, سول وزەننىڭ سول جاعاسىندا كۇشتى پلاتسدارم قۇرۋداعى پاتريوتتىق ءىس-ارەكەتتەرىڭىزدى ەستىپ, كول-كوسىر قۋانىشقا كەنەلدى... عالىمدار مەن زيالى جۇرتشىلىق وكىلدەرى ءسىزدىڭ مايدانداعى ەرلىكتەرىڭىزدەن كۇش-قۋات الىپ, قازاقستاننىڭ بارلىق ماتەريالدىق جانە يدەولوگيالىق رەسۋرستارىن زەرتتەۋدە وزدەرىنىڭ قاجىر-قايراتىن جۇمساپ, ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز قارۋ-جاراق پەن وق-ءدارىنىڭ سارقىلمايتىن ارسەنالىن جانە مايدانعا قاجەتتى ازىق-ت ۇلىكتىڭ مول قورىن جاساۋدا», – دەپ ەلدىك پەن ەرلىككە تاعزىم ەتىپ, بەيبىت ءومىردىڭ ءمان-ماڭىزىن اشقانى زور قۇبىلىس ەدى (1943, 28 جەلتوقسان). دەمەك, ەلدىك پەن ەرلىك شەجىرەسى – بەيبىتشىلىكتىڭ بەدەرلى بەلگىسى, ال تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىق – قوعامدىق كەلىسىمنىڭ قاينار كوزى. مۇنىڭ ءبارى ءسوز جوق, بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك – ادامزاتتىق جاۋاپكەرشىلىك پەن ورتاق قاعيداتتار قاتارىنا جاتاتىنى ايقىن اڭعارىلادى. ۇلتقا قىزمەت ەتۋ – قارىز-پارىزى مول, كادەلى دە ساۋاپتى ءىس. كەشەدەن بۇگىنگە جەتكەن ۇلگىلى ءۇردىس, ءماندى تاعىلىم, قازىرگى كەزەڭنىڭ ايداي انىق شىنايى شىندىعى وسى.
وسى رەتتەن كەلگەندە, جەر-جاھانداعى تۇراقسىزدىق, ەكونوميكالىق داعدارىس, جاڭا داۋىردەگى عالامدىق قاۋىپ-قاتەرلەر الىس-جاقىنعا اسەر ەتىپ, كوز الدىمىزدا مىڭ سان قۇبىلىپ, ارقيلى باعىت الۋدا. بۇعان قاتىستى باسىم باعىتتار ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا كەڭ كولەمدە كورىنىس تاپتى. وندا, اسىرەسە: «...قازىر الەم شاپشاڭ قارقىنمەن وزگەرۋدە. باسقاشا ءداۋىر تۋىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا وزگەشە مۇمكىندىكتەرى مەن تاۋەكەلدەرى بار جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋال پايدا بولۋدا. بۇگىندە قازاقستان ەكونوميكاسىنا الەمدىك رىنوكتارداعى قۇلدىراۋ تۋىنداتقان بىرقاتار سىرتقى فاكتورلار تەرىس اسەرىن تيگىزۋدە. جاھاندىق داعدارىستاردىڭ شىعۋ توركىنى بىزدەرگە بايلانىستى ەمەس. جاھاندىق داعدارىستار ىقپالىنان ەشكىم دە ساقتانىپ سىرت قالا المايدى...
الەمنىڭ دامۋى كۇشتەردىڭ الەمدىك جانە وڭىرلىك ورتالىقتارىنىڭ اراسىنداعى قاتاڭ باسەكەلەستىك اياسىندا جۇرەتىن بولادى. جاڭا جاھاندىق ءومىر شىندىعىنىڭ سىن-قاتەرلەرىنە ءبىز ءوزىمىزدىڭ ناقتى ءمۇمكىندىكتەرىمىز نەگىزىندەگى ءبىرتۇتاس ءىس-قيمىل ستراتەگياسىن قارسى قويۋىمىز كەرەك...
كەلە جاتقان كۇردەلى كەزەڭ ءبىز ءۇشىن ەڭسەرۋ كەزەڭى بولادى. ءبىز جاڭا جاھاندىق داعدارىستى مىندەتتى تۇردە جەڭەمىز. بۇل ءۇشىن بىزدە ءبىرتۇتاس ەرىك-جىگەر, حالىق بىرلىگىنىڭ بەرىك داستۇرلەرى بار», – دەپ بايىپتى بايلام جاسالادى.
بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك, تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىق تاقىرىبى – قازاقستان دامۋىنداعى باسىم باعىتتاردى قۇرايدى. ەلباسىنىڭ «ادىلەتتىڭ اق جولى», «عاسىرلار توعىسىندا», «بەيبىتشىلىك كىندىگى», «ەۋرازيا جۇرەگىندە», «قازاقستان جولى», «ءومىر وتكەلدەرى» سىندى ەڭبەكتەرىندە دە كەڭ ورىن الدى. سونداي-اق, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى», «قازاقستان جولى-2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق», «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» سىندى قازاقستان حالقىنا جولداۋلارىندا دا بەيبىتشىلىك – بايراعىمىز, تۋعان جەر – تۇعىرىمىز ەكەنى كەڭىنەن كورىنىس تاپتى. بەيبىتشىلىك پەن جاسامپازدىق جولى ارنا الدى.
ال قازاقستان باسشىسىنىڭ ۆاشينگتون قالاسىندا (اقش) وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە – «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەست جاريالاپ, ونىڭ ءوزى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ جانە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ رەسمي قۇجاتى مارتەبەسىنە يە بولۋى – ادامزات مۇددەسىنە باعىتتالعانىن بارىنشا ءجىتى تانىتادى. قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ميسسياسىنا ادالدىعىن, تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتى تۋ ەتكەنىن دە ايقىن اڭعارتادى. اقيقاتىندا, قازاقستاندا سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلۋى (1991, 29 تامىز) – يادرولىق ديپلوماتياعا كەڭ ءورىس اشتى. پوليگون پروبلەماسى ءجىتى قوزعالدى. دۇرىس باعىت الىپ, وڭ كوزقاراس قالىپتاستى. الايدا, ەلباسى ايتقان: «...يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت ءوزىنىڭ مىندەتتەرىن ورىنداي الماي وتىر. اجال سەبەتىن قارۋ مەن ونى دايىنداۋ تەحنولوگيالارى ءىرى دەرجاۆالاردىڭ قوسارلانعان ستاندارتتارىنىڭ سالدارىنان بۇكىل الەمگە تاراۋدا. ولاردىڭ تەررورشىلاردىڭ قولىنا ءتۇسۋى – ۋاقىت وتە كەلە ابدەن بولۋى مۇمكىن نارسە», – دەگەنى قامسىز قالماۋ, وپىق جەمەۋدەن بولەك, ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردىڭ تاريحى مەن تاعىلىمىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرۋى, بەيبىت ءومىردىڭ ماڭىزىن ايقىنداپ, ايرىقشا ءمان-ماڭىز بەرگەنىن دە كورسەتسە كەرەك. جەر-جاھاننىڭ, ورتاق پلانەتانىڭ تاعدىر-تالايىنا بەيجاي قاراماۋدىڭ بىرەگەي باعدارلاماسى بولعانى انىق.
ورايلى تۇستا ەسكە الساق, «ءححى عاسىر: سوعىسسىز الەم» باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى ءۇش قاعيداتىنا دەن قويعان تۇستا جالپىادامزاتتىق كەلىسىم, ادىلەتتىلىك پەن بەيبىتشىلىكتىڭ بارشامىز ءۇشىن ماڭىزى ارتا تۇسەدى: «1. قازىرگى زامانعى سوعىستا ەشكىم جەڭىمپاز بولمايدى جانە بولا دا المايدى, وندا ءبارى دە جەڭىلەدى. 2. جاڭا سوعىستا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ قولدانۋدان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىن بولمايدى. بۇل بۇكىل ادامزاتتىڭ جويىلۋىنا الىپ كەلەدى. جانە بۇل ءۇشىن كىم جاۋاپ بەرەتىنىن انىقتاۋ دا مۇمكىن بولمايدى, انىقتايتىن ادام دا تابىلمايدى. بۇل ىقتيمال قاۋىپ-قاتەردى اكسيوما رەتىندە ءتۇسىنۋ قاجەت. 3. مەملەكەتتەر اراسىنداعى بارلىق تالاس-تارتىستاردى رەتتەۋ جولىندا بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ءۇشىن تەڭدەي جاۋاپكەرشىلىك, ءوزارا قۇرمەت جانە ىشكى ىسكە ارالاسپاۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن بەيبىت ۇنقاتىسۋلار مەن كونسترۋكتيۆتى كەلىسسوزدەر بولۋى كەرەك». بىزدىڭشە, اتالمىش ءۇش قاعيدات جاپپاي قارۋلانۋ باسەكەسىنە, جاھاندىق يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ماسەلەسىنە سوڭعى نۇكتە قوياتىنداي ءماندى قۇبىلىس. يادرولىق قارۋدان – ازات الەمگە ۇمتىلىس, حالىقارالىق لاڭكەستىكتەن – بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمگە قۇشتارلىقتىڭ كوپكە ورتاق ءماندى دە ايقىن ۇلگىسى.
قازاقستان بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتىپ, عالامدىق تۇراقتىلىقتى جاقتايتىن بىردەن-ءبىر ەل ەكەنىن تاۋەلسىزدىك تۇسىندا ءار الۋان قىرىنان كورسەتتى. اتاپ ايتقاندا, بۇۇ بىتىمگەرلىك قورى (1992), مەملەكەتتەردىڭ ەۋرازيالىق وداعىن قۇرۋ (1994), الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ قۇرىلتايى (2001), بۇۇ دەڭگەيىندە يادرولىق سىناۋلارعا قارسى حالىقارالىق كۇندى ۇيىمداستىرۋ, ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك كەڭىستىگى (2010), G-GLOBAL عالامدىق ەكونوميكالىق جوباسى, ت.س.س. بەيبىتشىلىك ءمانىن ارتتىرىپ, قاۋىپسىز الەم قۇرۋدىڭ قاعيداتتارى تانىلادى. بىرقاتار ۇسىنىستار بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-ءشى مەرەيتويلىق سەسسياسىندا دا الىس-جاقىنعا جەتكەن-ءدى (مىسالى, انتيادرولىق قوزعالىس, تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى بىرىڭعاي الەمدىك جەلى قۇرۋ, «جاڭا بولاشاق» تۇجىرىمداماسىن قۇرۋ, بۇۇ شتاب-پاتەرىن ازياعا كوشىرۋ, ت.ت.).
اسىلى, «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەست بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن, سوعىسسىز الەم قۇرۋدىڭ قاجەتتىگىن كورسەتەتىن, جالپىادامزاتتىق كەلىسىمگە باستايتىن قۇندى قۇجات. ونداعى, اسىرەسە: «...ءولىم سەبەتىن قارۋلاردى عارىش كەڭىستىگىنە, الەمدىك مۇحيتتىڭ بەيتاراپ سۋلارىنىڭ تۇبىنە, اركتيكاعا ورنالاستىرۋعا تىيىم سالاتىن جاھاندىق شەشىم قابىلداعان ءجون. جاپپاي قىرىپ-جوياتىن جاڭا قارۋ تۇرلەرىن جاساۋ ءۇشىن عىلىمي جاڭالىقتاردى پايدالانۋعا تىيىم سالاتىن حالىقارالىق قۇجات ازىرلەپ, ونى ورىنداۋدى مىندەتتەۋ ماڭىزدى. بۇۇ-دا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ جاساۋ جانە جەتىلدىرۋ ءۇشىن پايدالانۋعا بولاتىن عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ تىركەۋ رەەسترىن قۇرعان ابزال», – دەگەن جولدار بەيبىتشىلىك پەن جاسامپازدىق جولى, جالپىادامزاتتىق كەلىسىمگە باستايتىن جاڭا كوزقاراس, ماڭىزى جوعارى, سونى سيپاتتى تىڭ تۇجىرىمداردىڭ ءبىرى.
تەگىندە, قورقىت بابادان جەتكەن: «وتكەن كۇن, كەشە – تاريح, كەلەر كۇن, ەرتەڭ – سىر, بۇگىنگى كۇن – سىي!» ەكەنىن ەسكەرسەك, بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ادامزاتتىق قۇندىلىقتار قاتارىنا جاتادى. «اقىل – اللانىڭ سىيى» بولسا (ج.بالاساعۇن), وقۋ-ءبىلىمدى, عىلىم ءىسىن, ءتالىم-تاربيە جايىن بەيبىتشىلىك پەن جاسامپازدىق جولعا باعىتتاساق, بۇل ادامزاتتىق قۇندىلىق, ۇلت پەن ۇرپاقتىڭ قىمبات قازىناسى. ءال-فارابي فيلوسوفياسىندا: «باقىت – ءاربىر ادام ۇمتىلاتىن ۇلى ماقسات» ەكەنى ايقىندالعان. اباي ايتقان: اقىل, قايرات, جۇرەك ءىسى وسىعان كەلىپ سايادى. «تولىق ادام» مۇراتىنىڭ توعىسار تۇسى دا وسى. الاشتىڭ قايراتكەر-قالامگەرلەرىنىڭ قازاق تاريحى مەن تاعىلىمى, ۇلت پەن ۇرپاق, رۋحانيات ىسىنە قاتىستى تولعام-تولعانىستارى قازىرگى كەزەڭدە دە كوكەيكەستىلىگىن جوعالتقان جوق. ەندەشە, راببىم اللا ادامزاتقا بەيبىت ءومىر مەن جاسامپازدىق جولدى, ماڭگىلىك ەلدىڭ تىنىشتىعىن, تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتى ءناسىپ ەتسىن! ويتكەنى: «كوكتەر مەن جەردەگى نارسەلەر اللانى دارىپتەيدى... كوكتەر مەن جەردىڭ يەلىگى اللاعا ءتان... ول اللا سەندەرگە جەردى تۇراق, كوكتى كۇمبەز قىلدى... نەگىزىنەن اللا, تاۋبەنى وتە قابىل ەتۋشى» (قۇران كارىم. قازاقشا ماعىنا جانە تۇسىنىگى. اۋدارعان حاليفا التاي). مۇنى بارشامىز ءبىلىپ, ۇلگى-ونەگە تۇتىپ, تۇسىنگەنىمىز ءجون. ءومىر, تۇرمىستا كەڭ ءورىس العانى نۇر.
اسىلى, ادام ارمانىمەن اسقاق, ەڭبەگىمەن ەڭسەلى عوي. اسپان استى, جەر ءۇستى تىنىشتىق تراەكتورياسىنا اينالىپ, اۋىل مەن قالا اراسى دوستىق مەريديانىن قۇراپ, ادامدار قارىم-قاتىناسى انا تىلىمەن جۇزەگە اسسا, دۇنيە ديدارى نۇرلانىپ, جەر-جاھان تىنىسى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك, تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىق گيمنىن ايتار ەدى-اۋ! كوپ تىلەگى كول ەمەس پە؟!
جيناقتاپ ايتقاندا, «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى – ادامزاتتىق قۇندىلىق: بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋدىڭ بالاماسىز باعدارلاماسى. الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىن اۋدارعان قۇندى قۇجات ەلىمىزدە دە كەڭ كولەمدە قولداۋ تاپتى. بەيبىت ءومىردىڭ ماڭىزىن ءاربىرىمىز ءجىتى باقىلاپ, اۋاداي قاجەتتىلىگىن سەرگەك سەزىنىپ, قوعامنىڭ قىمبات قازىناسى رەتىندە سۇبەلى ۇلەس قوسساق, نۇر ۇستىنە نۇر بولادى. ويتكەنى: بەيبىتشىلىك – بايراعىمىز, تۋعان جەر – تۇعىرىمىز. ورتاق وتانعا, ۇلت پەن ۇرپاققا قىزمەت ەتكەنگە نە جەتسىن! ادام مۇراتى, ءومىر ءمانى وسىعان كەلىپ سايادى.
راقىمجان تۇرىسبەك,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
استانا