ومىرگە كەلىپ, تولىققاندى ادام ساناتىنا قوسىلا الماي, اتا-اناعا ماسىل بولىپ, كەيىن جارىمجاندار ۇيىنە تاپسىرىلىپ جاتقاندار, ءوزىن تاپقان اناعا قول جۇمساپ, وزىنەن تۋعاندى دالاعا تاستاپ جاتقاندار, بويىندا قازاق دەگەن حالىقتىڭ قانى بار پەندەلەرگە تەرەڭ ويلانۋدى, ءوزىڭ عانا ويلانىپ قويماي وزگەگە دە «ويلان» دەپ بار داۋىسپەن شىڭعىرار شاق كەلگەندەي. ويتكەنى, جۇرەگىنىڭ استىندا توعىز اي, توعىز كۇن ءوز تىرشىلىگىنەن حابار بەرىپ تىپىرلاپ جاتقان نارەستەسىن دۇنيەگە كەلگەندە كەز كەلگەن جەرگە تاستاپ, جولعا لاقتىرىپ جۇرگەن جىنىسى ايەل تاسباۋىرلار كوبەيىپ بارا جاتقانداي.
اتانى بالا الدادى,
شەشەگە نازار سالمادى.
تەڭگەرەر جاقسى قالمادى,
قىسقا مەنەن ۇزىندى.
ماستەك وزىپ بايگە الدى,
تايىنشا پۇل بوپ, تاي قالدى, – دەگەن دۋلات جىراۋدىڭ ءسوزى وسى ءبىزدىڭ زامان تۋرالى ايتىلعانداي. ادامدار اراسىنداعى سىيلاستىق, باۋىرمالدىق, اياۋشىلىق, ادامگەرشىلىك, قازاق مەنتاليتەتىنە ءتان, وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىمىزدى جويىپ بارا جاتىرمىز. ۇزاق جىل «قىزىل يمپەريا» زامانىندا دا مۇنداي سۇمدىققا جول بەرىلمەيتىن. ال بۇگىندە «باتىس مادەنيەتىن» تولىق يگەرىپ كەتتىك پە, ءار ادام ءوز باسى ءۇشىن عانا جاۋاپ بەرەتىن بولىپ بارامىز.
ساۋلەڭ بولسا كەۋدەڭدە,
مىنا سوزگە كوڭىل ءبول.
ەگەر ساۋلەڭ بولماسا,
مەيلىڭ ءتىرىل, مەيلىڭ ءول, – دەپ اباي اتامىز ايتقانداي, قازاق حالقىنىڭ ساناسىندا اتا-بابا سالعان داعدى-داستۇردەن ساۋلە قالسا, ويلاناتىن كەز ءوتىپ بارا جاتقانىن, تەزىرەك ىسكە كوشپەسە كەش قالاتىنىن ۇعىنعانىمىز دۇرىس.
انا دەگەن اتتىڭ اسا جوعارى مارتەبە ەكەنىن ەستەن شىعارىپ بارا جاتقاندايمىز.
جالپى, قازاق ازاماتى قازاق دەگەن ۇلتتىڭ ەگەسى وزدەرى ەكەنىن ءتۇسىنبەي جۇرگەن سەكىلدى. بۇل ءتۇسىنبەۋشىلىك ەرتەرەك باستالعان سياقتى. جەرىمىزدى, ەلىمىزدى قورعاپ, باسشىلىق جاساپ ءجۇرمىز دەگەن ءبىلىمدى اعالارىمىزدىڭ ءوزى وزگە ۇلت قىزدارىنا ۇيلەنۋ ارقىلى ءوز ۇلتىنىڭ اسىل تۇقىمىنا زيان كەلتىرىپ جاتقانىن ۇقپاعانداي. قازاقتىڭ نارقاسقا جىگىتتەرى اشىق-شاشىق كيىمدى ورىس قىزدارىنا ۇيلەنگەن سوڭ, قازاق قىزدارى شاشىن كەسىپ, ەتەگىن قىسقارتىپ, ەۋروپالىق مادەنيەتتىڭ شىڭىن يگەرۋگە ۇمتىلدى. سودان باستاپ باتىس دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن ۇرپاق پايدا بولدى. ءبىر كەزدە مادەنيەتتى شىعىستان العانىمەن ەۋروپا وزىندىك قولتاڭباسىن جاساپ ۇلگەردى.
ءتۇرلى تەحنيكا, ءبىلىم كوزى سودان بولعان سوڭ باتىستىڭ ەركىن قاتىناستارىن, جەكە باس قۇقىعىن قولدانۋ ارقىلى قازاقى تاربيە جوعالىپ, ۇرپاعىمىز قازاقى ءتاربيەنى ارحايزم كورىپ, قازىرگى جاستار ورتاسىنىڭ تاربيەسى اتا-انا تاربيەسىنە شەكەسىنەن قاراپ كەتتى. ونىڭ ۇستىنە اراق, اناشا, ءتۇرلى تۇنگى كلۋبتار قالا جاستارىن ەرىكسىز تارتسا, اۋىل جاستارىن قالاعا ەلىكتەۋشىلىك, اۋىلدا ولاردى تاربيەلەيتىن ورتانىڭ قالماۋى, ۆاحتالىق جۇمىستار – ءبارى وتباسى قادىرىن سەزىنۋدەن قالدىرىپ بارادى.
عالىمدار بالاعا تاربيە قۇرساقتا جاتقاندا-اق بەرىلە باستاۋى كەرەك دەيدى. ويتكەنى, ىشتەگى نارەستە اناسىنىڭ كوڭىل كۇيىنە تولىق تاۋەلدى ەكەن. ال انانىڭ كوڭىل كۇيىن ساقتاۋ اكە مىندەتى ەمەس پە؟ جالپى, تاستاندى بالا كورسەك, ونى تاپقان ايەلدى جەردەن الىپ-جەرگە سالىپ جاتامىز. ال بالانىڭ تۇقىمىن سالعان اكە تۋرالى ءبىر جامان ءسوز ايتىلمايدى. ەگەر, شەتەل ازاماتتارىمەن شاتىسىپ, سوسىن دالادا قالعان ايەلگە وزىڭە ءوزىڭ جاۋاپتىسىڭ دەسەك تە, قازاق جىگىتتەن جۇكتى بولىپ, بالاسىن دالاعا تاستاپ جاتقانداردىڭ اكەسىن نەگە ىزدەمەيمىز؟ نەگە ءبىز ءوز ۇلتىمىزدىڭ تۇقىمىن كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي قورعامايمىز!؟ نەگە تاستاندى بالانىڭ شەشەسىمەن بىرگە اكەسىن دە سوتتامايمىز؟ ءلاززاتقا بىرگە باتقاندار جازاسىن دا نەگە بىرگە تارتپاسقا؟
قازاق جىگىتتەرى ءوز ۇلتىنىڭ قىزدارىنا قامقور بولىپ, كامەلەتكە تولماعاندارمەن جىنىستىق قاتىناسقا تۇسۋگە بولمايتىنىن ءۇزىلدى-كەسىلدى زاڭ ەتىپ بويىنا نەگە سىڭىرمەسكە؟ باليعاتقا تولماعان جاس قىزداردى بارشا قازاق جىگىتى كوزدەن تاسا قىلماي قورعاپ, تەرىس جولدان ساقتاپ جۇرسە, ۇلتىمىزدىڭ ەليتالىق تۇقىمى كوبەيىپ, تەكتى, تازا قازاق حالقى ورالار ما ەدى؟!
بويجەتكەن جاستاعى ساۋاتتى قىزدار, كەلىنشەكتەر ءوز حالقىنىڭ سالت-ساناسىن ۇعىنۋعا نەگە ۇمتىلمايدى؟ ومىرگە ادام ەكى كەلە المايدى. سوندىقتان, ونى وكىنبەي وتكىزۋدى, ساليقالى, سانالى, سالاۋاتتى ەتىپ وتكىزۋدى ءاربىر ادام ويلاماي ما؟ بالاسىن قايدا بولسا سوندا تاستاپ, جولعا لاقتىرىپ بارا جاتقاندار – ءبىزدىڭ قازاقتار. ءتىپتى, ءۇش جاستاعى بالاسىن كوشەگە تاستاپ كەتكەن دە ءبىزدىڭ قازاق, نەمەرەسىنىڭ جامباسىن قۇرت جەپ جاتقاندا دا ونىڭ شىرىلىنا ءمىز باقپاي, دالاعا تاستاپ وتىرعان دا ءبىزدىڭ اجە. سوندا ءبىزدىڭ قازاقتىڭ اناسى, اجەسى ءوز قاسيەتىن جويعانى ما؟
تاربيەنى «ءتارتىپتى بول» دەپ ايتىپ ەمەس, ءوز ومىرىمىزبەن كورسەتىپ, ولاردى جەتەلەپ وتىرۋىمىز قاجەت ەمەس پە؟ ەگەر ايتقان سوزىمىزدەن ءىسىمىز الشاق ءتۇسىپ جاتسا, جاس بۋىن كورگەنىن عانا جاساماي ما؟
قازىرگى اجەلەر شالبار كيىپ, شاشىن بۇيرالاپ, نە تاقىرلاپ قيىپ, ورامال تارتپاي, بويانىپ جۇرەدى. بۇل اجەلەردەن جاستار «اجە» دەۋگە ىعىسىپ, بويىن اۋلاق ۇستايدى. سەبەبى, ولار اجە دەگەن ءسوزدى ۇناتپايدى, قارتايىپ قالام دەپ ويلايدى. بۇرىنعى اجەلەردىڭ كەڭ كويلەگىنىڭ ەتەگىنە ورالىپ جۇرەتىن, جاۋلىعىنىڭ ىشىمەن بەتىن سۇرتە سالاتىن نەمەرە جوق. نەمەرە دە, كەلىن دە, قىز دا, اجە دە «شورتيك» كيگەن زامانعا كەلدىك.
قازاق حالقىنىڭ اسا جوعارى تالعامدى مادەنيەتى بارىن ءبىلدىرمەۋ ءۇشىن كەڭەستىك زاماندا ءبىلىمسىز, جازۋ-سىزۋى جوق دەگەندى سىلتاۋ ەتىپ, ءبارىن تەرىسكە شىعارعان. ايتپەسە, قازاق حالقىنىڭ ادامنىڭ جاسىنا قاراي كيەتىن كيىمىنىڭ ءوزى ءارى دەنساۋلىق ءۇشىن, ءارى تاربيە ءۇشىن وتە جوعارى تالعامدى ەمەس پە؟ بالا قىزدىڭ, بويجەتكەن قىزدىڭ, كەلىننىڭ, ورتا جاستاعى ايەلدىڭ, كەمپىردىڭ كيىمى بولەك-بولەك ستيلدە تىگىلگەن. اياعى اۋىر كەلىنشەكتىڭ كيىمى, كارى كەمپىردىڭ كيىمى, ءتىپتى, وزگەشە تىگىلگەن. جانە ونى ءار ءۇيدىڭ ايەلى تىگە بىلگەن.
قازىر مەكتەپتەردە وقۋشىعا قاجەتى شامالى ساباقتار ءورىپ ءجۇر. ونىڭ ورنىنا وسى قولونەر, ينە-ءجىپ ۇستاۋ, ءپىشۋ-تىگۋ, توقۋدى جۇيەلى تۇردە وقىتىپ, ورتانقول مامان ەتىپ شىعارماي ما؟ سوندا قىزداردىڭ تۇرمىس قۇرعان كەزدە ءومىرى جەڭىل بولادى عوي. ال ەر بالالارعا اعاشتان, تەمىردەن زاتتار جاساۋعا بەيىمدىك بەرسە, ولار دا ءوز ءۇيىن تياناقتى ۇستاۋعا كومەك الار ەدى. ءارى قولونەرمەن اينالىسۋ ءجاسوسپىرىمدى تالعامدى, مەيىرىمدى ەتەر ەدى. اۋىلدىق جەرلەردەگى مەكتەپتەردە اتقا ءمىنىپ ۇيرەنۋدى ۇيىمداستىرسا, بوس تاقىم بولىپ بورپىلداپ كەتكەن ۇرپاق شيراپ, دەنساۋلىعى مىقتى بولار ەدى.
قازىر ءۇش ءتىلدى ۇيرەنۋ كەرەك دەپ جاتىر... ال ءوز اتا-انالارى قازاق ءتىلىن بىلمەيتىندەر قايتپەكشى؟ ولار ورىس, اعىلشىندى ءبىلىپ, ءوز ءتىلىن بىلمەي وتە مە؟ بالا وقۋىن نەگە قيىنداتۋعا قۇمارمىز؟ قازىر ون بالانىڭ بىرەۋى عانا ساباق وقيدى. قالعانى تەك بارىپ-كەتىپ جۇرەدى. ال كەي بالا بارلىق ساباقتى وتە جاقسى مەڭگەرىپ, بىراق ادامگەرشىلىكتى بىلمەيدى. اداممەن سويلەسۋىنەن-اق ونىڭ بىرەۋدى مەنسىنبەي, «مەنەن ارتىق نە بىلەتىن ەدىڭ؟» دەپ تۇرعانىن تۇسىنە قوياسىڭ. ال بۇل ناشار وقىسا دا ادامدىعىن جوعالتپاعان بالادان الدەقايدا قاۋىپتى دەر ەدىم.
انا بولا المايتىندار مەن اكە بولا المايتىندار قوعام ءۇشىن قاۋىپتى جانە قازاق حالقى ءۇشىن ۇيات.
بەتتى باستىم,
تۇرا قاشتىم جالما-جان, – دەپ اباي اتامىز جىرلاعانداي, بەتىمىزدى باسىپ قايدا قاشارىمىزدى بىلمەي قالامىز كەيدە.
بەيادەپ كينولار مەن جالاڭاش بيشىلەر قازاق جەرىنە كەلۋى كەرەك ەمەس ەدى. ال كەلگەن ەكەن, ونىڭ ءبىزدىڭ مەنتاليتەتكە ۇيلەسپەيتىندىگىن كەز كەلگەن وقۋ ورنىندا ايتىپ وتىرۋ قاجەت ەدى.
جالپى جوعارى وقۋ ورنى, كوللەدج, مەكتەپتەردە قازاقتىڭ انالىق تاربيەسى اپتاسىنا ءبىر رەت بولسا دا ءجۇرىپ تۇرسا, ونى ءار وبلىستا حالىق الدىندا جۇرگەن اسىل انالارىمىز, مىسالى, باتىس قازاقستاندا اقىن اقۇشتاپ اپامىز باستاعان, وڭتۇستىك قازاقستاندا حالىق اقىنى اسەلحان, قوستانايدا حالىق اقىنى ءاسيا, تاعى سول سياقتى, باۋىرجانداي بابانى كۇتكەن كەلىن, «شۋاقتى كۇندەردىڭ» اۆتورى زەينەپ اپامىز, نۇرعيساداي تۋمىسى بولەك جانمەن عۇمىر كەشكەن داريعا اپامىز, اقىندار كۇلاش, مارفۋعا جۇرگىزسە, قانداي تاماشا بولار ەدى. تەك قىزدارمەن عانا ەمەس, ەر بالالارمەن دە وسىنداي كەزدەسۋلەر, ساباقتار وتسە, ءۇش تىلدىك بىلىمنەن پايداسى كەم تيمەس ەدى.
دۇنيەگە كەلگەن بالاسىن بىرەۋلەر وڭدى-سولدى لاقتىرىپ جۇرسە, بىرەۋلەر ءبىر بالا كوتەرە الماي سورلاپ ءجۇر. قۇداي: «ۇيالسىن دەپ قىزعا بەرەمىن, اسىراي الماسىن دەپ كۇڭگە بەرەمىن», دەپتى دەيدى. وسى ماقال-اق ايتىپ تۇر عوي كىمنىڭ بالالى بولۋعا قۇقى بارىن. سوندىقتان, ءار قىز ءوزىنىڭ بالا اسىراۋ مۇمكىندىگىن ءبىرىنشى ماسەلە ەتىپ قويىپ, «قولىنان كەلمەس شوقپاردى كوتەرمەسىن». ءوز ەتەكتەرىنە وزدەرى يە بولىپ ءجۇرسىن. ال ازاماتتار ءار قازاق قىزىن, ايەلىن ءوزىمنىڭ قارىنداسىم دەپ ۇقسىن. وعان قاي جەردە دە تانىسىن-تانىماسىن قامقور بولىپ ءجۇرسىن. سوندا ازاماتتار باياعى ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ وزىنە بولماعانىمەن, كەي ىسىنە تەڭەلىپ قالار. قازاق ەلىنىڭ حالقى, وزگە دە قازاقستاندىق حالىقتى وگەيسىتپەيمىن دەپ ءوز رۋحىنان ايىرىلماسىن. قايتا ءبىزدىڭ جەردى وتانىم دەپ تانىعان, قازاقستاندىق ەتنوستار قازاق ۇلتىنىڭ سالت-ساناسىن جاقسى ءبىلىپ, ونىڭ ايەل, قىزدارىنا ولار دا قامقور بولسىن. سوندا عانا بەرەكە-بىرلىك تابادى.
ايتارىم بىرەۋ-اق. انا اتىنا كىر كەلمەسىن. ارۋاقتار سۇيەگىن سىرقىراتپالىق. سۇيە دە بىلەلىك. سەزىمدى تىيا دا بىلەلىك. جانۋاردان ءبىزدى بولەكتەگەن ءتاڭىر سىيىن اياق استى ەتپەلىك, قالىڭ قازاعىم!
اتىراۋ وبلىسى,
ماحامبەت اۋدانى,
تاڭداي اۋىلى