وركەنيەت ءورىسى

جاسامپازدىق جولباسشىسى

ەلباسى جولداۋى جاڭا بيىكتەرگە باستايدى

وركەنيەت ءورىسى

ەلباسى جولداۋىندا بيىلعى جىل ەلى­مىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا قا­دام باسقان قاستەرلى جىل ەكەنىن اتاپ, وتكەن كەزەڭدەردە يگەرگەن بيىك بەلەستەر مەن العان اسۋلارىمىزعا لاي­­ىقتى باعا­سىن بەردى. سونىڭ ايقىن كورىنىسى وسى مەرزىم ىشىندە قازاقستان الەمدىك داع­دارىستار مەن قاۋىپ-قاتار­لەر­گە جاۋاپ بەرە الاتىن, ولاردى ەڭ­سە­رۋگە قابىلەتتى ىرگەلى مەملەكەتتەر قاتا­رى­نان ورىن ال­عا­نى بولىپ وتىر. 90-شى جىلداردىڭ باس كەزى مەن ور­تاسىندا مەملەكەتىمىزدىڭ تاع­دى­رى قىل ۇستىندە تۇرعانىن ەسكەرسەك, بۇل تابىس­تىڭ ورلەۋ جاعدايىندا ايى­رىق­شا اتاپ ايتارلىق ماڭىزعا يە بول­عانىن سەزىنە تۇسەمىز. قازاقستاننىڭ تاريحي جەتىستىكتەرى ۇلت كوشباسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ مەملەكەتتىك قايراتكەرلىگىمەن تىكەلەي بايلا­نىس­تى. ەلباسى جاھاندىق دەڭگەيدەگى سايا­سي ليدەرلەر قاتارىنان كورىندى. ونىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن 2010 جىلى قا­زاقستان ەقىۇ-عا توراعالىق ەتىپ, ۇي­ىم­نىڭ قىزمەتىن جاڭا ساپالىق دەڭ­گەيگە كوتەردى. ەقىۇ-نىڭ VII سامميتىندە قابىلدانعان استانا دەكلاراتسياسى الەم­دەگى بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋعا زور ءۇل­ەس بولدى. ىلە-شالا وتكىزىلگەن VII ازيا­د؟ ا ويىندارى قازاقستان ابىروي­ىن الەمدىك قاۋىمداستىق الدىندا كوتەرە ءتۇستى. ال­دىمىزدا يسلام كونفەرەن­تسيا­سى ۇيى­مىنا توراعا بولۋدىڭ بەدەلدى ءمىن­دەتى تۇر. قازاقستان بۇرىن-سوڭدى جا­ھان­دىق دەڭ­گەيدەگى ابىرويعا يە بولعان ەمەس. بۇل – ۇلكەن تاريحي جەتىستىك. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىنگى دەن­دەپ كەتكەن ەكونوميكالىق جانە قار­جىلىق داعدارىس 1994 جىلى ەڭ قيىن شەگىنە جەتكەن ەدى. سول جىلى قازاقستان حالقىنىڭ تابىسى 1991 جىلمەن سالىس­تىرعاندا 3,5 ەسەگە ازايىپ, 2400 اقش دوللارىنان 700 دوللارعا دەيىن كەمىپ كەتكەنى ءالى ەسىمىزدە. جۇمىسسىزدىق, كەدەيشىلىك, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمنىڭ كۇيرەۋى ەل حالقىنىڭ ەڭسەسىن باسىپ جىبەرگەن بولاتىن. وتپەلى كەزەڭنىڭ با­سىن­دا ءتۇرلى «ساۋەگەيل­ەر­دىڭ» قازاق­ستان­نىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە اياعىنان تىك تۇرىپ, ءومىر سۇرە الا ما, جوق پا دەگەن كۇماندى كوزقاراستا بولعانى دا اقيقات. الايدا, ناعىز مەملەكەت قايراتكەرى, ساياسات دارابوزى بولا بىلگەن ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن كوپەتنوس­تى قازاقستان حالقى وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىنشىلىقتارىن سىر بەرمەي اسا قىسقا مەرزىمدە ەڭسەرىپ اكەتتى. داع­دا­رىستان شىعۋدىڭ جانە جاڭارۋ جولىنا ءتۇسۋدىڭ تاريحي باعدارلاماسى – «قازاق­ستان-2030» – «بارلىق قازاقستاندىق­تار­دىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى, قاۋىپسىزدىگى جانە ءال-اۋقا­تى­نىڭ ارتۋى» اتتى رەسپۋبليكا حال­قىنا ارناعان پرەزيدەنتتىڭ العاشقى جولداۋى جارىققا شىقتى. قازاقستان حالقى وسى باتىل دا جاڭاشىل, ستراتە­گيا­لىق ماڭىز­داعى جولداۋدى ىسكە اسى­رۋعا ۇيىم­شىلدىق ۇلگىسىمەن جۇدىرىق­تاي جۇمىل­دى. داعدارىسقا قارسى جال­پى­حالىقتىق كۇرەس باسىندا پرەزي­دەن­تى­مىز­دىڭ ءوزى ءجۇر­دى. قازاقستان مەملەكەتى دامۋىنداعى پرەزيدەنتتىڭ قولتاڭ­باسى مەن پوزيتسيا­سى حالىققا قاناعات­تانارلىق سەزىم سەرپىنىن تۋعىزدى. ەل حالقىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكا­لىق جاعدايى مەن ادام فاكتورىن ەلباسى ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ وتىرۋدى ءوزىنىڭ باستى ماقسات-مۇراتى سانادى. سوندا عا­نا ىلگەرىلەۋ بولاتىنىن اتاپ كورسەتتى. ءوم­ىر ءوزى دالەلدەپ بەرگەندەي, سولاي بول­دى دا. قازاقستان وتپەلى كەزەڭدەگى داع­دارىستان شىرمالىپ قال­ماي, تەز شىعىپ, دامۋدىڭ سارا جولىنا ءتۇستى. جاڭا ءال­ەمدەگى جاڭا قازاقستاندى قۇرۋدىڭ جاسامپاز ۇدەرىسى باستالدى. بيىلعى پرە­زي­دەنتتىڭ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قا­لايمىز!» اتتى جولداۋىن دا قازاقستان حالقى اسقان ريزاشىلىق سەزىممەن قا­بىل­داپ, قولداپ, قۋاتتاۋ ءۇس­تىن­دە. ەلبا­سىمىز بۇل جولداۋىندا قا­زاقستاندى كوركەي­تۋ­دىڭ جانە مەملەكەتتىلىكتى نى­عاي­تۋدىڭ جاڭاشا العا باسۋدىڭ ىلگەرىلەۋ ساتىلا­رىن انىقتاپ, ايعاقتاپ بەردى. كەمەلدى كەلەشەگىمىزدىڭ كەڭىستىگىنە جول سىلتەدى. تاۋەلسىزدىگىمىز باستاۋ العان جىل­دار­دا قازاقستان الەمدەگى ەڭ كەدەي مەملەكەتتەر قاتارىندا بولسا, قازىر ەلىمىز ورتا دامىعان ەلدەردىڭ الدىڭعى قاتارىنا ورنىعۋعا قول جەتكىزدى. ونىڭ ناقتىلى ناتيجەسىن مىنادان-اق كورۋگە بولادى. جيىرما جىلدا قازاقستان سياقتى ىشكى جالپى ءونىمىن 12 ەسەگە ارتتىرا العان مەملەكەتتەر جوقتىڭ قاسى ەكەندىگىن سا­راپ­شىلار جارىسا جازۋدا. الداعى ۋا­قىتتا ءوندى­رىس­تىڭ, شيكىزاتتىڭ سيپاتىن جەڭە وتىرا, ەلىمىزدىڭ ناعىز باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەتكە اينالا الاتىن­دىعىنا الەم ساراپ­شى­لارى ەشقانداي دا كۇدىك كەلتىرمەي, سەنىمدى قارايدى. 1991-1996 جىلدارى قازاقستان بار­لىق ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى بويىن­شا كەرى كەتۋ دەڭگەيىندە بولسا, ال 1997 جىلدان باستاپ ورلەۋ, وركەندەۋ جولىنا ءتۇستى. سول جىلى ەلىمىز 15 ملرد. اقش دوللارى كولەمىندە ىشكى جالپى ءونىمىن وندىرسە, بۇل كورسەتكىش 2005 جىلى 56 ملرد. دوللار, ال 2010 جىلى 150 ملرد. دوللاردان اسقان. وسى مەرزىم ىشىندە ەلدەگى جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 1997 جىلى 1100 دوللار, 2005 جىلى 3900 دوللار, ال 2010 جىلى 9000 دوللارعا جەتكەن. بۇدان ءبىز ەلىمىزدەگى ءسوز بەن ءىستىڭ بىرلىگىندەگى قابىسىپ تۇرعان سەرپىندى ءىس-قيمىلعا انىق كوز جەتكىزە الامىز. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى مەن مەملەكەت­تىڭ قۋاتىن ايعاقتايتىن نەگىزگى كورسەت­كىشتەردىڭ ەسەلەپ ارتۋى ەلباسى مەن ونىڭ كومانداسىنىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن, ءومىر وزگەرىستەرىنە سايكەس كەلەتىن ساياساتىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىز. ساياسي شارالاردىڭ ەڭ ماڭىزدىسى جانە قازاق­ستاننىڭ ساياسي ومىرىنە ءارى ونىڭ وركە­ني­ەت جولىمەن جىلجۋىنا ەرەكشە ىقپا­لىن تيگىزەتىن رۋحاني كۇش – پرەزي­دەنت­تىڭ جىل سايىنعى ەل حالقىنا جولداۋى. ءاربىر جولداۋدىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار. ولار مەملەكەت الدىنداعى وزەكتى تاع­دىر­لىق ماسەلەلەرگە بايلانىستى وزگەرىپ وتىرادى. ال بارلىق جولداۋلاردى بىرىكتىرەتىن نەگىزگى يدەيا بىرەۋ. ول – قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن نىعايتۋ, ەلدى دامىعان وركەنيەتتى مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسۋ. ءار جىلدارداعى پرەزيدەنت جولداۋى قازاقستان شەشىپ جاتقان جانە شەشۋگە ءتيىستى ماسەلەلەردىڭ ايناسى ىسپەتتەس. جولداۋلار قوعامدىق قاتىناستاردىڭ نەگىزگى سالالارىن تۇگەل دەرلىك قامتي وتى­را, ولاردى دامىتۋدىڭ جانە جاڭارتۋدىڭ جولدارىن انىقتاپ بەردى. سونىمەن قاتار ءار جىلعى جولداۋدا ەلدىڭ دامۋىنىڭ تى­نى­سىن اشاتىن, دامۋعا سەبەپكەر بولا­تىن جاڭا, تىڭ مىندەتتەر كۇن تارتىبىنە قويىلۋمەن قاتار, ويداعىداي ورىندال­عان ىستەرگە حالىق الدىنداعى بەرىلگەن ەسەپ جانە اتقارىلۋعا ءتيىستى ىستەردىڭ جوس­پارى رەتىندە دە قاراستىرۋعا بولادى. بيىلعى جولداۋدا قازاقستان الەم­دە­گى ەڭ بەلسەندى دامۋداعى مەملەكەتتەر قا­تا­رىندا ەكەندىگى ايتىلعان. بۇل – بۇك­پە­سى جوق شىندىق. قازاقستان ەكونوميكاسى 20 جىلدا 4 ەسەگە جۋىق دامىعان. ال, داعدارىسى تەرەڭدەگەن 1994 جىلمەن سا­لىس­تىرساق, بۇل كورسەتكىشتىڭ 12 ەسەگە ءوس­كەنىن كورەمىز. قازاقستاننىڭ تاۋەل­سىز­دىك جىلدارىنداعى ەكونوميكالىق دامۋ­ىنىڭ كورسەتكىشتەرى سينگاپۋر, مالايزيا, وڭتۇستىك كورەيا, پولشا, ۆەنگريا سياقتى قارقىندى دامىعان ەلدەردەن دە اسىپ ءتۇسىپ وتىر. كوپتەگەن ساراپشىلار قازاقستاندى دامۋ قارقىنى جاعىنان ءال­ەم­دەگى 220 مەملەكەتتىڭ اراسىندا ەڭ وز­ىق ورىندا تۇرعان مەملەكەت دەپ ەسەپتەيدى. قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جاڭا­رۋ­ى جىلدامدىقپەن جۇرگىزىلەتىن يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ساياساتى ارقاسىندا ەسەلەنە تۇسەدى دەپ كۇتىلۋدە. 2010 جىلى باستالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ور­ىن­داۋ بارىسىندا 152 جاڭا كاسىپورىن ىسكە قوسىلىپ, 24 مىڭ ادام تۇراقتى جۇ­مىس­پەن قامتىلسا, الداعى ءۇش جىلدا قو­سىم­شا 294 جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوبالار ىسكە اسىرىلاتىنى جوسپارلانۋدا. ونىڭ ناتيجەسىندە 161 مىڭ تۇراقتى جاڭا جۇ­مىس ورنى اشىلماق. مۇنىڭ ءوزى قانشاما حالىقتى كىرىپتارلىق مۇقتاج­دىعىنان شىعارىپ, الەۋمەتتىك جاعىنان جان-جاق­تى قامتاماسىز ەتەدى. بيىلعى جولداۋىندا پرەزيدەنت اۋىل شارۋاشىلىعىنا ەرەكشە ىقىلاسپەن كوڭىل ءبولدى. ەلىمىز اگرارلىق ەل ەكەنى بەلگىلى. اگرارلىق سالانى نارىقتىق ءجۇ­يە­گە كوشىرۋ, جالپى ەكونوميكالىق داع­دا­رىس اۋىل ەكونوميكاسىنىڭ كۇرت تومەن­دە­ۋىنە اكەلگەنى بەلگىلى. ەلىمىزدىڭ ەكونو­ميكاسىن كوتەرۋدە, الەمدىك ەكونوميكاعا كىرۋدە اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرۋدىڭ ماڭىزدى ءرولىن ەسكەرگەن پرەزيدەنتىمىز 2000 جىلعى حالىققا جولداۋىندا ەلىمىزدە قالىپتاسقان ەكونوميكالىق احۋال اۋىلدى كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن, اۋىلدى قارجىلىق قولداۋ كەرەكتىگىن اتاپ, اۋىلدى كوتەرۋدىڭ ءۇش جىلدىق باع­دارلاماسىن بەكىتتى. وسى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە اۋىل شارۋا­شى­لىعىندا وندىرىلەتىن ونىمدەر كولەمى قىسقا مەرزىمدە قارقىندى تۇردە دامى­دى, ازىق-ت ۇلىككە ىشكى سۇرانىس نەگىزىنەن وتاندىق ونىممەن قامتاماسىز ەتىلدى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ اۋىلدى كوتەرۋگە ارنالعان سول باعدارلاماسىندا – اۋىلدى كوتەرۋ ەلىمىزدە جالپى ەكونوميكانى دامىتۋعا مۋلتيپليكاتيۆتى ىقپال بەرەتىنىن, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى كو­لە­مىنىڭ ۇلعايۋى, ونى قايتا وڭدەيتىن سالانىڭ دامۋىنا, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن قايتا وندەۋ كاسىپورىندارىن ماتە­ريالدىق رەسۋرستارمەن جابدىقتايتىن سالالاردىڭ دامۋىنا وڭ اسەر ەتەتىنىن اتاپ, اۋىلدا ورتا جانە ءىرى تاۋارلى شا­رۋاشىلىقتاردىڭ سانىن كوبەيتۋ تالاپ­تارىن بەلگىلەگەن ەدى. وسى ۇسىنىستارى مەن قويعان تالاپتارىن, الەمدىك ەكونو­ميكانىڭ دامۋ قاعيدالارى تۇرعىسىنان ساراپتاعاندا, عىلىمي نەگىزدەلگەنىن, ءوم­ىر­­شەڭدىگىن كورە الامىز. اۋىلدى كوتەرۋگە ارنالعان باعدارلامانىڭ ورىندالۋى, اۋ­ىلدا ورىن العان وڭتايلى وزگەرىستەر سونىڭ دالەلى بولارلىق. بيىلعى جولداۋدا اۋىل شارۋا­شى­لى­عىن بۇدان بۇرىن بەلگىلەنگەن با­عىت­تا دا­مىتۋمەن قاتار, مال شارۋا­شى­لى­عىن كو­تە­رۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. ول ور­ىن­دى. ەلىمىزدەگى جايىلىمدى جەر­دىڭ كو­لە­مى, ەتكە دەگەن سۇرانىس اۋ­ىل­دى دا­مى­تۋ­عا اۋىز تولتىرىپ ايتار­لىق اسەرىن تيگىزەدى. 2016 جىلى ەت ەكسپورتىن 60 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ بەلگىلەنگەن, مۇنىڭ قۇ­نى 4 ملن. توننا بيداي ەكسپورتىنا تەڭ. بۇل ماقساتتىڭ ورىندالۋىنا باي­لا­نىس­تى 130 ملرد. تەڭگەلىك نەسيە رە­سۋرس­تارىن ءبولۋ قاراستىرىلعان. بۇل قاراستىرىلعان شارالار ءبىر جا­عىنان اۋىلدىق جەرلەردە قوسىمشا جۇ­مىس ورىندارىن اشۋعا ءمۇم­كىندىك بەرسە, ەكىنشى جاعىنان اۋىل تۇر­عىن­دارىنىڭ كىرىس كوزىنە اينالادى. مۇ­نىڭ ءوزى مالدىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ اسىل تۇ­قىمدارىن جانە باس سانىن كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى پرەزيدەن­تى­مىز­دىڭ اۋىلدى كوتەرۋگە بايلانىستى بەلگىلەگەن بيىك ماقساتتارىنىڭ ورىندالۋىنا تالاپ تۇرعىسىنان ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا. ءبىرىنشى – ۋنيۆەرسيتەتتە ساپالى ءبىلىم بەرۋ, باسەكەلەستىك قابىلەتتىلىگى جوعارى ماماندار دايارلاۋ باستى مىندەت دەپ بەلگىلەنىپ, وسىعان قول جەتكىزۋدە ۇلكەن شارالار اتقارىلدى: ءبىلىم بەرۋدە زاماناۋي يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار يگەرىلدى, ونى عىلىم جانە وندىرىسپەن تىعىز باي­لانىستىرۋ جۇيەسى قالىپتاستى, دامىعان ەلدەردىڭ وزىق وقۋ ورىندارىمەن تىعىز بايلانىس ورنادى. اتقارىلعان شارالار ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن جوعارى ساتىعا كو­تە­رۋگە مۇمكىندىك بەردى. رەسپۋبليكامىزدىڭ اسىل تۇقىمدى شا­رۋا قوجالىقتارىندا جۇرگىزىلگەن زەرت­تەۋ­لەردىڭ ناتيجەلەرى باسقا شارۋاشى­لىق­تاردا مال باسىنىڭ جوعارى ونىمدىلىك ساپاسىن كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بەردى. رەس­پۋبليكاداعى مال باسىنىڭ جالپى جو­عارى گەنەتيكالىق الەۋەتىندەگى اسىل تۇ­قىمدى مالداردىڭ ۇلەس سالماعى ارتتى. اتالعان جەتىستىكتەردى وندىرىستە كەڭى­نەن قولدانۋ اۋىل شارۋاشىلىعىندا ين­نوۆاتسيالىق تەحنولوگيانى پايدالانۋ اۋقىمىن ۇلعايتىپ, ونىڭ ءوسىپ, دامۋىن ارتتىرا ءتۇستى. مىسال رەتىندە ايتساق, ەگىس شارۋاشىلىعىندا كوكونىس ءونىم­دى­لىگىن ەسەلەپ كوتەرۋگە قول جەتكىزىلۋدە. ءىرى قارا مال ءوسىرۋ سالاسىندا اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتتارىندا جۇرگىزىلگەن جۇمىستار ناتيجەسىندە ءار سيىردان ساۋاتىن ءسۇت ءون­ىمد­ىلىگى 5000-6000 كگ. دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. عالىمدارىمىز رەسپۋبليكامىزدىڭ ءار ايماقتارىنداعى الەۋمەتتىك-كاسىپ­كەر­لىك كورپوراتسيالارىمەن تىعىز بايلا­نىس­تا 26 يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ ناتيجەلى ىسكە قوسىلۋىنا عىلىمي كومەك بەرۋدە. سولاردىڭ ىشىندە باتىس قازاق­ستان وبلىسىندا مال بورداقىلايتىن, ءار وبلىستاردا ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان ءسۇت وندىرۋمەن اينالىساتىن كاسىپ­ورىن­دار, الماتى وبلىسىندا ءتۇرلى كلاستەرلەر قۇرۋ جوبالارىن اتاۋعا بولادى. وتكەن جىلدىڭ 15 قاراشاسىندا ەل­باسى ن.نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت عالىمدا­رىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرىمەن تەرەڭ ىنتامەن تانىسىپ, جوعارى باعا بەردى. ول ءبىر جاعىنان ەل­باسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا, وسى سالاعا قىزمەت اتقاراتىن ءبىلىم مەن عى­لىمعا دەگەن ەرەكشە نازارىنىڭ بەلگىسى بولسا, ەكىنشى جاعىنان كەمەڭگەر باسشى­نىڭ ىسكەرلىگىنىڭ بەلگىسى ەكەنىنىڭ كورىنىسى. وسىنى جوعارى باعالاعان ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى عىلىم جانە ءبىلىمدى دامىتۋداعى قويعان مىندەتتەرىن ءمىنسىز اتقارۋعا بار مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋدا. مەملەكەت باسشىسى قازىر شەتەلدىڭ تەحنولوگياسىنا تاۋەلدى بولىپ وتىرعا­نى­مىزدى, ودان قۇتىلۋدىڭ جولىن قاراس­تىرۋ كەرەكتىگىن, ءوزىمىزدىڭ وتاندىق ءون­دىرىسىمىزدى جۇيەلى دامىتا وتىرىپ, جاڭا تەحنولوگيالارعا قول جەتكىزۋدىڭ ماڭى­زىن, مۇنداي كەزەڭدەردەن فينليانديا, وڭتۇستىك كورەيا, نورۆەگيا مەملەكەتتەرى قىسقا مەرزىمدە شىققانىن ايتىپ, ۇكى­مەتكە ناقتى مىندەتتەر جۇكتەدى. ەلبا­سى­نىڭ ۇسىنىستارى عىلىمنىڭ دامۋىن ءومىر تالابىنا ساي ۇيىمداستىرۋعا, عا­لىم­داردى ناقتىلى جەتىستىكتەرگە, ءناتي­جەلى جاڭالىقتاردى الۋعا ىنتالان­دى­رۋعا باعىتتالعان. ول ەلىمىزدىڭ جارقىن كەلەشەگىنە جول اشادى. وسى تۇرعىدان باعالاعاندا, زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىن قا­لىپتاستىرۋ تۋرالى شەشىم وتە ور­ىندى. ەلباسىمىزدىڭ ەكونوميكانى ءارتا­راپ­­تاندىرۋ جونىندەگى تالاپتارى قازاق­ستاننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دا­مۋىنا جول اشتى. وندا, ءسوز جوق, ونىڭ ءتۇپ-توركىنى عىلىمي نەگىزدە جاتىر. قا­زاقستاننىڭ 2003-2015 جىلدارعا ارنال­عان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى جەتى باسىم باعىتتىڭ قاتارىنا ەنگىزىلگەن. وتاندىق ءونىم ءون­دىرۋ ارقىلى ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك تاۋەل­سىز­دىگى قامتاماسىز ەتىلمەك. «نۇر وتان» حدپ بۇدان ءبىر جارىم جىل بۇرىن بولعان ءحىى سەزىنەن كەيىن اقوردادا وتكەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا ەلباسىنىڭ «ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ – ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق مىندەتى. ونى ال­دا­عى ون جىلدا شەشەمىز. ءبىز اگرارلىق كەشەندى تۇڭعىش رەت ءبىرىنشى ورىنعا قوي­ىپ وتىرمىز» دەگەن تۇجىرىمى اۋىلدىڭ قار­قىن­دى دامۋىنىڭ, ونىڭ باسەكەلەستىك دەڭ­گەيىن ارتتىرۋدىڭ باستاماسىنا اي­نالدى. سونىڭ كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنى ونىمدەرىنىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىنىڭ ۇلتتىق ورتالىعى جاسالۋدا. بۇل ورتا­لىقتىڭ نەگىزگى ىرگەتاسى «قازاقستان – جاپونيا» يننوۆاتسيالىق ورتالىعى. بۇل ورتالىقتا اسا دالدىكپەن جانە جىل­دام ارادا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدە­رىنىڭ, ازىق-ت ۇلىكتىڭ بارلىق تۇرلە­رىنىڭ قۇندىلىعى, ادام اعزاسىنا پاي­داسى مەن زياندى جاقتارى انىق­تالادى. ور­تالىق قىزمەتىنىڭ اۋىل شا­رۋا­شىلىعى كەشەنىن عىلىمي تۇرعىدان دامىتۋعا, ەل حال­قىنىڭ دەنساۋلىعىن ساق­تاۋعا قو­ساتىن ۇلەسى اسا زور. «قا­زاق­ستان – جاپونيا» ورتالىعىنداعى قون­دىر­عىلار ءال­ەمدەگى ەڭ وزىق تەحنيكالار قاتارىندا. بۇل ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ كۇنشى­عىس ەلىمەن ىن­تى­ماقتاستىق باعدار­لا­ما­سى بويىنشا ور­ىندالدى. قوندىرعىل­ار­دى ءبىزدىڭ ماماندار جاپونيا ماماندارى كومەگىمەن ور­ناتىپ, مەڭگەردى. وسى ورتالىقپەن تىعىز بايلانىستا 31 زەرتتەۋ زەرتحانالاردىڭ جۇمىستارى ۇيىمداستىرىلعان. ولاردىڭ 6 زەرت­حا­نا­سى اگروبيولوگيا جانە ەكولوگيا, 11 زەرتحاناسى – انيمالوگيا, 4 زەرتحاناسى – اوك ەكونوميكاسى مەن تابيعات رەسۋرس­تارى, 2 زەرتحاناسى – ورمان بيوتسەنو­لوگياسى, 2 زەرتحاناسى – ازىق-ت ۇلىك قاۋ­ىپ­سىزدىگى, 3 زەرتحاناسى – سۋ رەسۋرستارى جانە تابيعاتتى پايدالانۋ, 5 زەرتحاناسى جاڭا تەحنيكا مەن تەحنيكالىق قۇرالدار سياقتى اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنىنىڭ ءتۇرلى سەگمەنتتەرىن زەرتتەۋمەن جانە ءۇي­لەستىرۋمەن اينالىسادى. عىلىمي زەرتحانالار 1998-2010 جىلدار اراسىنداعى 144 عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى كەلى­سىم-شارتتارعا قول قويدى. سونىڭ 31-ءى ەۋروپا ەلدەرىمەن, 37-ءى ازيا ەلدەرىمەن, 61-ءى تمد ەلدەرىمەن جانە 15-ءى امەريكا جانە وكەانيا ەلدەرىمەن جاسالدى. اتاپ ايتقاندا, گەرمانيانىڭ ۆاينشتەفان ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن بىرىككەن قوس ديپلومدىق ماگيسترلىق كۋرس جۇزەگە اسىرىلىپ, شەتەلدىك ەكونوميكانى باس­قا­رۋ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى جانە عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ بويىنشا جاڭا ادىستەردى مەڭگەرگەن 59 ماگيستر وقۋلارىن تابىستى ءبىتىرىپ شىقتى. بۇل كۋرستى گەرمانيانىڭ تاۋەلسىز اككرەدي­تا­تسيالىق كوميسسياسى زاڭداستىرىپ, ءبىزدىڭ ەلدىڭ ديپلومىمەن قوسا, وزدەرىنىڭ ديپ­لو­مىن, سەرتيفيكاتتى بىتىرۋشىلەرگە سال­تاناتتى تۇردە تاپسىردى. حالىقارالىق تەمPUS, ەراسمۋس مۋندۋس جوبالارى بويىنشا ءبىز گوللانديا, پولشا, اۆستريا, گەرمانيا, يسپانيا, بەلگيا, اقش, ۆەنگريا جانە رەسەي اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ وقۋ ۇردىسىمەن, ءتا­جى­ري­بەلەرىمەن تەرەڭ تانىستىق. سونىڭ نەگىزىندە بىزدەگى وقۋ ساپاسىنا باعا بەرۋدىڭ وزىندىك جۇيەسى جاسالدى. مۇنداي اۋماقتى دەڭگەيدەگى عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ قازۇاۋ-عا ەلباسى كۇن تارتىبىنە قويعان زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى دارەجەسىنە كوتەرىلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ويلايمىز. زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى بولۋ ءۇشىن ۇجىمنىڭ عىلىمي-كادرلىق الەۋەتى دە جەتكىلىكتى دەپ ايتا الامىن. قازىر 10 مىڭنان استام ستۋدەنتكە, ماگيسترلەر مەن PhD دوكتو­رانت­تارعا 210 عى­لىم دوكتورلارى (وقىتۋ­شىلار قۇرامى­نىڭ (34 پايىز), 363 عىلىم كاندي­دات­تارى (60 پايىز) ساباق بەرسە, ۇعا 37 اكادەميگىنىڭ (6 پايىز) ەڭبەك ەتۋى زور تابىس دەپ بىلەمىن. ۋنيۆەرسيتەت پروفەس­سور-وقىتۋشىلار قۇرا­مى 39 كافەدرادا شوعىرلانعان. ول كا­فەدرالاردىڭ ءتۇرلى زەرتتەۋ ينستي­تۋت­تارىندا 52 فيليالى جانە 534 ءتاجىري­بەلىك بازالارى بار. ەگەر 2008 جىلى ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى 126 ميلليون تەڭگەنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋلەرىن جۇرگىزسە, 2010 جىلى بۇل كورسەتكىش 228 ملن. تەڭگەگە جەتىپ وتىر. ءوزىنىڭ عىلىمي, ادىستەمەلىك, ءتاجىري­بە­لىك, ماتەريالدىق جانە كادرلىق رە­سۋرس­تا­رىن باعامداي كەلە, ۋنيۆەرسي­تەت­تىڭ عىلىمي كەڭەسى «قازۇاۋ-ءدىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن دامىتۋ باعدارلا­ما­سىن» بەكىتتى. ونداعى ماقسات – عىلىمي-تەحنيكالىق ۇدەرىس جاڭالىقتارىن اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنىنە جىلدام جانە ءتيىمدى ەنگىزۋ, وقۋ ءۇردىسىن عىلىمي-زەرت­تەۋ جانە يننوۆاتسيالىق قىزمەتتىڭ بار­لىق تۇرلەرىمەن ۇشتاستىرۋ ارقىلى كادرلار دايارلاۋ ساپاسىن جاقسارتۋ, اگرو­ونەر­كاسىپ كەشەنىنە قاجەتتى عىلىمي زەرت­تەۋلەردى وزىق الەمدىك جەتىستىكتەر دەڭگەيىندە ۇيىمداستىرۋ ارقىلى قازاق­ستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جىل­دام جاڭارۋىنا نەگىز بولۋ. جولداۋدىڭ ەرەكشەلىگى, ونىڭ ناقتى­لى­عىندا. پرەزيدەنت الداعى ۋاقىتتا شەشىلەتىن ماسەلەلەردى ماڭىزدىلىعى بوي­ىنشا سارالاپ, ساتىلاپ ناقتى كورسەتىپ وتىر. مىسالى, قازىر ەلدىڭ جيناقتاۋشى قورى 60 ميلليارد دوللارعا جەتتى. ەل ەكونوميكاسىنا شەتەلدىڭ 120 ميلليارد دوللار كولەمىندەگى ينۆەستيتسيالارى تار­تىلدى. وسى شارالار ارقاسىندا ءوندى­رىس­تىڭ دامۋىمەن بىرگە بيۋدجەت سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى مەن ستۋدەنتتەر ستيپەندياسى 1 شىلدەدەن باستاپ 30 پايىزعا وسىرىلمەك. زەينەتاقىلار 1 قاڭ­تاردان باستاپ 30 پايىزعا ءوسىرىلدى. زەي­نەتكەرلەردىڭ مۇنداي قامقورلىققا دەگەن ريزاشىلىقتارى شەكسىز. الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن جىل­دامداتۋ, ياعني الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ – الداعى كەزەڭنىڭ ماڭىزى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى دەپ كورسەتىلگەن جولداۋدا. پرەزيدەنت قازاقستان حالقىنىڭ ماتەريالدىق ءال-اۋقاتىنىڭ ۇزدىكسىز ءوسۋىن الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ەڭ ماڭىزدى باسىمدىلىعى دەپ ەسەپتەيدى. قازاقستان حالقى وسى ءۇش­ىن ۇلت كوشباسشىسىن قادىرلەيدى جانە ونىڭ ساياساتىن زور ىنتامەن قولدايدى. بۇل قۇبىلىستان ەلباسى مەن حالىقتىڭ مۇددەلەرىنىڭ جانە ماقساتتارىنىڭ ءۇن­دەستىگىن كورەمىز. حالىقتى ۇيىتاتىن دۇرىس جانە ءادىل ساياسات. الەۋمەتتىك دامۋدىڭ جانە ەكونومي­كالىق جاڭارتۋدىڭ تىرەكتەرى: بوستاندىق, بىرلىك, تۇراقتىلىق جانە گۇلدەنۋ. اتال­عان جالپىازاماتتىق قۇندىلىقتاردى سي­پاتتايتىن پاراديگمالار قازاقستاننىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك, مادەني-رۋحاني جانە ەكونوميكالىق جاڭارۋىنا جاعداي جاساي­دى. سەبەبى, ءاربىر قازاقستاندىق ءومىرى مەن بولاشاعىنىڭ ويداعىداي بولۋى ەلدىڭ بوستاندىعىنا, وندا تۇراتىن حالىقتار­دىڭ ءوزارا ءتۇسىنىسىپ بىرىگۋىنە, ەلدەگى ساياسي جانە ەتنيكالىق تۇراقتىلىققا ءتاۋ­ەلدى. بوستاندىق, بىرلىك, تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتە وتىرا قازاقستان ءوزىنىڭ ۇدايى وركەندەۋىن, نەمەسە گۇلدەنۋىن قام­تاماسىز ەتە الادى. وسى ءوزارا تەرەڭ فيلوسوفيالىق بايلانىستاعى پاراديگمالار قازاقستان حالقىنىڭ تىرەكتى قۇن­دىلىعىنا اينالدى. بۇل قۇندىلىقتاردى ەل دامۋىنىڭ پرينتسيپتەرىنە تولىق اي­نالدىرۋ ءۇشىن قازاقستان قوعامنىڭ جاڭا كەزەڭىنە ساي كەلەتىن الەۋمەتتىك جاڭ­عىر­تۋدى جۇزەگە اسىراتىن جاڭا الەۋمەتتىك ساياسات كەرەك, دەپ ەسەپتەيدى پرەزيدەنت. الەۋمەتتىك دامۋدىڭ نەگىزگى باعىتتا­رى: ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ. اسىرەسە, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ توپتاس­تى­رۋ­شىلىق جانە بىرىكتىرۋشىلىك الەۋەتىن پايدالانۋعا ەر­ەكشە نازار اۋدارىلدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ماسەلەسى ەل دا­مۋ­ىنداعى ءتۇيىندى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعان­دىعى جاسىرىن ەمەس. ءاس­ى­رە­سە, قازاقستاننىڭ زيالى قاۋىمى مەملەكەتتى جاساۋشى قازاق ۇلتى­نىڭ انا ءتىلىنىڭ قوعامدىق قاتىناستار جۇيەسىنەن ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الا الماي كەلە جات­قاندىعىنا نارازى بولدى. جولداۋدا پرەزيدەنت مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىن ناقتى شەشۋدى تاپسىر­دى. 2020 جىلعا قاراي ءاربىر مەكتەپ ءبىتىرۋشى مىندەتتى تۇردە قازاق ءتىلىن ءبىلۋى كەرەكتىگى ءبىلىم ءجا­نە عىلىم مينيسترلىگىنە جۇكتەلدى. 2017 جىلى ەل حالقىنىڭ 80 پايىزى قازاق ءتىلىن ءبىلۋىن قام­تا­ماسىز ەتۋ مىندەتىن شەشۋ كۇن تارتىبىنە قويىلدى. دەمەك, ال­داعى ۋاقىتتا ەل حالقى مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە بەتبۇرىس جاسايدى دەگەن ءسوز. مەم­لەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ىسىنە ءاربىر قازاق, ءاربىر قازاقستاندىق ءوز ۇلەسىن قو­سۋعا ءتيىستى. قازاقستان «تىلدەر تۋرالى» زاڭدى جانە «تىلدەردى دامىتۋ» باعدار­لا­ماسىن ورىنداۋدىڭ مەملەكەتتىك شارا­لارىن تۇگەل دەرلىك جانە ناقتى مەرزىمدە ورىنداۋعا مىندەتتى. وسىلاي بولعاندا انا ءتىلىمىزدىڭ شارۋاشىلىق پەن قار­جى­دا, بيلىك پەن باسقارۋدا جانە اقپارات پەن رۋحاني سالادا قولدانۋى­نىڭ تولىققاندى بولۋى قامتاماسىز ەتىلەدى دەپ بىلەمىن. قازاقستان حالقىنىڭ الەۋمەتتىك رۋحاني جاڭارۋىن جانە كەمەلدەنۋىن ەل­باسى مەملەكەتتىك تىلمەن قاتار, الەمدىك تىلدەردى مەڭگەرۋمەن دە بايلانىستى­را­دى. قازاقستان ءۇشىن سولتۇستىكتەگى كور­شىمىز, ستراتەگيالىق وداقتاس ورىس ءتىلىن ساقتاۋ جانە دامىتۋ ماڭىزى داۋ تۋ­دىرمايدى. ال, اشىق قوعام مەن اشىق ەكونوميكالىق قاتىناستار اعىلشىن ءتى­لىنىڭ ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەدى. الەمدىك اقپاراتتىڭ 95 پايىزى اعىلشىن تىلىندە تارايتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ءتىلدىڭ قازاق­ستاننىڭ عىلىمي, ءبىلىمي جانە مادەني دامۋى ءۇشىن ءبىرىنشى زارۋلىككە اينالىپ وتىرعاندىعىن سەزىنەمىز. اعىلشىن ءتىلىن بىلمەي, باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەتتى ءجا­نە باسەكەگە قا­بىلەتتى قازاقستان حال­قىن قالىپتاستىرا المايتىندى­عى­مىز بەلگىلى. سول سەبەپتى پرەزيدەنت جول­داۋ­ىنداعى قاعيدالىق ويلاردىڭ ما­ڭىزى ارتا تۇسەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەن­تى­نىڭ حالىققا جولداۋى داعدارىستان شىق­­قاننان كەيىنگى مىندەتتەردى سارالايدى. ونىڭ ماقساتى قوعامدىق قاتىناس­تار­دىڭ بارلىق سالالارىن كەشەندى دامىتۋ. جا­ڭارۋ ساياساتى الەۋمەتتىك مودەرنيزاتسيالانۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنىن دا­مىتۋ, ءبىلىم مەن دەنساۋلىقتى نىعايتۋ باسىمدىقتارىن الدىڭعى كەزەككە شى­عارىپ وتىر. بيىلعى جولداۋ قازاق­ستان­نىڭ وركەنيەتتى بولاشاعىن جاساۋدىڭ ماڭىزدى ساتىسى بولماق. ءاربىر قازاق­ستاندىق ءۇشىن جولداۋداعى قاعيداتتار مەن مىندەتتەردىڭ ماڭىزى زور. سەبەبى, جولداۋ ارقايسىمىزعا قاتىستى. جولداۋ مىندەتتەرىن شەشۋ ارقىلى مەملەكەتتىلىك كۇشەيتىلەدى, ادام فاكتورىنىڭ قۇ­قىق­تىق, دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇ­رۋداعى مارتەبەسى كوتەرىلەدى. قازاق­ستان­نىڭ ءبا­سەكەگە قابىلەتتىلىگى, دامىعان ءور­كە­نيەتتى مەملەكەتتەر قاتارىنان كورى­نە­تىنىنە سەنىمىمىز بەرىك. تىلەكتەس ەسپولوۆ, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اكادەميك.