اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جانىنان اگرارلىق ساياسات جونىندە ارنايى كەڭەس قۇرىلعانان ەستىپ, ءبىر قۋانىپ قالدىم. بۇرىن مينيسترلىكتەگىلەر ءوز بىلگەنىمەن جۇرسە, ەندى اگروونەركاسىپ كەشەنى سالاسىنىڭ دامۋىن القالى وتىرىپ شەشۋگە باعىت ۇستاپتى. قۇپتارلىق ءجايت. ارينە, «كەلىسىپ پىشكەن تون, كەلتە بولمايدى». ەندى ءبىزدىڭ جانايقايىمىز كوميسسياداعىلاردىڭ ءبىرىنىڭ بولماسا ءبىرىنىڭ قۇلاعىنا جەتىپ, وي سالار, شەشىلۋىنە سەبەپشى بولار دەگەن ۇمىتتەمىز.
مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم, تەك ماڭعىستاۋ مالشىلارىنىڭ عانا ەمەس, بارلىق مالبەگىلەردىڭ مۇڭى, حالىقتىڭ كوكەيىندە ءجۇرگەن ماسەلە دەپ ويلايمىن.
ەلىمىزدىڭ قوي شارۋاشىلىعىندا قىلشىق ءجۇندى قوي تۇقىمدارىنىڭ الار ورنى ەرەكشە. باسىم بولىگى قۇيرىقتى ەتتى-مايلى جانە قاراكول قويلارى بولسا, ولاردى جىلىنا ەكى ءمارتە قارقىپ, كوكتەمدە – جاباعى, كۇزدە – كۇزەم ءجۇن الامىز. ارينە, قىلشىق جۇننەن وڭدەلىپ, وندىرىلەتىن ءونىم تۇرلەرى ساناۋلى, بىراق ونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ قاجەتىن وتەر اسا كەرەكتىلەرى جەتىپ ارتىلادى. ال ەندى مال تەرىلەرىنە كەلەتىن بولساق, قازىر اسا سۇرانىسقا يەلەرى سيىر مەن قوي تەرىلەرى. ولاردى وڭدەپ, وندىرىلەتىن حالىق تۇتىنۋ تاۋارلارىن ساۋساقپەن ساناپ تاۋىسا المايسىڭ.
ءجۇن مەن تەرى, قاراكول ەلتىرىسىن قوسپاعاندا, مال شارۋاشىلىعىنىڭ قوسالقى ونىمدەرى بولىپ تابىلادى. سەبەبى ولار مال يەسىنىڭ قالاۋىنسىز دا وندىرىلەدى جانە جەڭىل ونەركاسىپ ءۇشىن حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار وندىرىسىندە تاپتىرمايتىن اسا قۇندى شيكىزات. بىراق, وسى شيكىزاتتاردى ەلىمىزدە حالىق يگىلىگىنە جاراتۋ ءوز دارەجەسىندە مە؟
قازىر بىزدە ءبىر باس قويدى قىرقۋعا قىرىقتىقشىعا كەمىندە 200 تەڭگە تولەسەك, جىلدىق شىعىنى 400 تەڭگە, ال ءبىر باستان الىناتىن جىلدىق ءجۇن ءونىمى فيزيكالىق سالماقتا 2,3-2,5 كگ. شاماسىندا. مال يەسى ونىڭ كيلوسىن الىپساتارلارعا (كوبىسى قىتايعا, نە رەسەيگە وتكىزەدى) پۇلداعاندا ورتا ەسەپپەن 30-40 تەڭگەدەن وتكىزەدى, سوندا 1 باستان جىلىنا كورەتىن شىعىنى 320-340 تەڭگە كولەمىندە. ولاي بولسا, وسى ءونىمىن كىم سوناۋ اقتوبەدە نەمەسە تارازدا ورنالاسقان ءونىم وڭدەۋ ورنىنا تاپسىرادى؟
تۇيە ءجۇنىن دە پۇلداعاندا 600-700 تەڭگەدەن وتكىزەدى, ال ونى كۇزەۋ ازابى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ساتىلاتىن ءونىم كولەمى جالپى وندىرىلگەن ءونىمنىڭ 10-15%-نان اسپايدى, قالعانى كەز-كەلگەن جەردە جەلگە ۇشىپ, كۇنگە قاقتالىپ جاتىر. وسىنىڭ سالدارىنان كۇزەم الۋدى توقتاتقاندار قاتارى دا جىل ساناپ كوبەيىپ كەلەدى. ال مۇنىڭ مالدىڭ دەنساۋلىعى مەن ونىمدىلىگىنە كەلتىرەر زيانىمەن قاتار, قىس ايلارىندا ءتۇرلى پارازيتارلىق اۋرۋلاردىڭ (قوتىر, بيت, ت.س.س.) ەتەك الۋىنا سەبەپكەر بولادى.
ەندى مال تەرىسىنە كەلەتىن بولساق, جىلقى مەن تۇيە تەرىسىن قازىر ەشكىم قابىلدامايدى, قوي تەرىسىن دە الىپساتارلار 500-700 تەڭگەدەن عانا الادى, وندا دا نەگىزىنەن اقتاۋ مەن جاڭاوزەن قالالارىندا. ساتىپ الۋشىلار دا اقىماق ەمەس, ودان پايدا تاباتىن بولعاسىن ەل كەزىپ, ءجۇن-جۇرقا جيناپ ءجۇر. دەمەك, سۇرانىس بار. ولاي بولسا, شيكىزاتىمىز «ۇستاعاننىڭ – قولىندا, تىستەگەننىڭ – اۋزىندا» كەتىپ جاتىر. سوندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جىلقى مەن تۇيە تەرىسىن پايداعا جاراتاتىن تەحنولوگيا جوق پا؟ جوق بولسا, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى, قۇرامىندا اتى دارداي «قازاگرويننوۆاتسيا» اكتسيونەرلىك قوعامى بولا تۇرا, عالىمدارىمەن بىرلەسىپ وسى ءماسەلەنى نەگە شەشپەي وتىر دەگەن ورىندى سۇراق تۋىندايدى. كەڭەس وداعى كەزەڭىندە وسى تەرىلەر عانا ەمەس, مالدىڭ سۇيەگى مەن تۇياعى دا پايداعا جاراتىلدى ەمەس پە؟
قالاي بولعاندا دا, مال ءجۇنى مەن تەرىلەرى تولىق وڭدەلىپ, پايداعا جاراتىلۋى ءتيىس. ال بۇل ماسەلەنى كۇنى بۇگىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ كۇشىمەن شەشۋ ۇزاققا سوزىلاتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان, ماسەلەنى تەزدەتىپ مەملەكەت قارجىسى ەسەبىنەن شەشكەن دۇرىس بولار ەدى. ءبىزدىڭ ارەكەتسىزدىگىمىزدەن شارۋاگەر قاۋىم زيان شەگۋگە, ال حالىق قولجەتىمدى وتاندىق تۇتىنۋ تاۋارىنان شەتكەرى قالۋى ءتيىس ەمەس.
ءبىز ماسەلە كۇردەلەنە تۇسسە, شەشكىمىز كەلمەسە «زاڭعا كەلمەيدى» دەپ قۇتىلا سالۋدى ادەتكە اينالدىرىپ بارامىز. زاڭدى ءوزىمىزدىڭ قازاقستاندىق دەپۋتاتتار قابىلدايدى جانە بارلىق زاڭدار حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن, ماسەلەسىن ءادىل شەشۋگە باعىتتالادى. ولاي بولسا, سول «بولدىرمايتىن» زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزەلىك! حالىققا نە كەرەك؟ ءارينە, ءبىرىنشى كەزەكتە دەنىنىڭ ساۋلىعى, قارنىنىڭ توقتىعى مەن كيىمىنىڭ بۇتىندىگى, تىنىشتىق كەرەك. ال قارنىن توق, كيىمىن ءبۇتىن ەتەتىن تەك قانا اۋىل شارۋاشىلىعى. وسى ەكەۋى بولسا, دەنساۋلىققا دا كوپ نۇسقان كەلە بەرمەيدى.
قورىتا ايتسام, ءبىرىنشى كەزەكتە, ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىندا ءجۇن مەن مال تەرىلەرىنىڭ بارلىق تۇرلەرىن قابىلدايتىن دايىنداۋ ورتالىقتارى اشىلۋى ءتيىس. جانە دە, تاۋار وندىرۋشىدەن ءونىمدى ساتىپ الۋ باعاسى دا كوڭىلگە قونىمدى, شىعىنىن تولىق اقتاپ, از دا بولسا شارۋاگەر پايدا تاباتىنداي دەڭگەيدە بولعانى دۇرىس. ودان ءارى قاراي, وسى ونىمدەردى تولىق وڭدەپ, حالىق يگىلىگىنە جاراتۋ كەرەك. دايىندالعان تۇتىنۋ تاۋارىنىڭ وزىندىك قۇنى قىمباتقا شىعىپ, تاۋار حالىققا قىمباتقا تۇسەتىن بولسا, ساتىپ العان شيكىزاتتىڭ قۇنىن سۋبسيديالاۋ جولىمەن ءىشىنارا ارزانداتۋعا مۇمكىندىك بار. سۋبسيديانى كىم الماي جاتىر؟ ونى قانداي قارجىعا, قالاي ۇيىمداستىرادى, ول مينيسترلىك پەن جەرگىلىكتى اتقارۋ ورىندارىنىڭ بىرلەسىپ «باسىن اۋىرتاتىن» ماسەلەسى. ەلىمىزدىڭ «قالتاسىندا» اقشا جوق ەمەس, بار. سونى كوزىن تاۋىپ, حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن شەشۋگە باعىتتاساق بولدى.
قولىڭدا باردى ۇقساتىپ, قاجەتىڭە جاراتا الماۋ – بارىپ تۇرعان مۇجالسىزدىك.
قالدىباي ەرعاليەۆ,
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
ماڭعىستاۋ وبلىسى