قازاقستاننىڭ كونە دە جاڭا قالاسى – ورالدا ايگىلى ءسوز زەرگەرلەرى – پۋشكين مەن ءدالدىڭ, جۋكوۆسكيدىڭ جانە كورولەنكو مەن كرىلوۆتىڭ ىزدەرى قالعان. ولار مۇندا بىرنەشە كۇن بولعان, ايالداعان.
بۇگىندە قالانىڭ ەسكى بولىگى قاتارىنا كىرىپ كەلە جاتقان وبلىس ورتالىعىنىڭ جايىق وزەنى جاعالاۋىنا جاقىن تۇسى دوستىق داڭعىلىنىڭ بويىنا ورناتىلعان ەسكەرتكىش تاقتالار وسىنداي تاريحي دەرەكتەردەن حابار بەرەدى. بۇل ءتىزىمدى ودان ءارى جالعاستىرا بەرۋگە دە بولادى. مۇنى تاتار حالقىنىڭ ۇلى اقىنى, تاتار ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, ويشىل-فيلوسوف عابدوللا توقايعا قاتىستى ايتۋعا بولادى. ونىڭ جوعارىدا اتى-جوندەرى كورسەتىلگەن ورىستىڭ اقىن-جازۋشىلارىنان باستى ءبىر ايىرماشىلىعى – ورال قالاسىندا تۇرعانىندا. تەك تۇرىپ قانا قويماي, ءدال وسى قالادا تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىندا.
توقايتانۋشىلار تاعدىردىڭ تەپەرىشىمەن ورال قالاسىنا اكەلىنگەن كەزىندە ونىڭ جاسى ونعا دا تولا قويماعانىن العا تارتادى. وسىلايشا, ورال قازان قالاسىنان قازاق توپىراعىنا تاپ بولعان تاتاردىڭ جەلكىلدەپ وسكەن جەلەكتەي, كوركەم جەتىم بالاسىنا قارااعاشتاي پانا, بايتەرەكتەي سايا بولادى. تاريحي دەرەكتەر مۇندا ول جەرگىلىكتى تۇرعىن گالياسكار ۋسمانوۆتىڭ ءۇيىن پانالاعانىن ايعاقتايدى.
عابدوللا توقايدىڭ ورال قالاسىندا جازعان العاشقى ولەڭدەرى مەن پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالارى سول كەزدەگى ادەبي ورتانىڭ دا, ادەبيەتكە ىقىلاس تانىتىپ جۇرەتىن قاراپايىم تۇرعىن وقىرمانداردىڭ دا نازارىن بىردەن اۋدارتادى.
توقايدىڭ ادەبي مۇراسىن زەرتتەگەن فيلولوگ-عالىمدار اقىن شىعارمالارى مەن ەڭبەكتەرىنىڭ تەڭ جارتىسى ورالدا جازىلعان دەگەن تۇجىرىمعا كەلىپتى. ءارى ولار توقاي تۋىندىلارىندا ورال قالاسىنىڭ الاتىن ورنى ايرىقشا ەكەندىگىن اتاپ كورسەتەدى. ول ولەڭ جازۋمەن ءبىرگە اۋدارما جاساۋ ىسىمەن دە دەندەپ اينالىسقان.
اينالىسقان دەيمىز-اۋ, ءتىپتى بۇل سالانىڭ كەيبىر تىلسىم يىرىمدەرى مەن قيا-قالتارىستارىنا تەرەڭ بويلاي بىلگەن. اۋدارماشىلىق قىزمەتتىڭ سان قيلى ءارى سان قىرلى سيقىرىن تەرەڭ مەڭگەرگەن.
وزگەسىن ايتپاعاندا مىسالداردى اۋدارۋعا قانداي تەرەڭدىك پەن اڭعارىمپازدىق, سەزىمتالدىق پەن سەرگەكتىك, ساركازم مەن مىسقىلدىڭ ارعى استارىن قاپىسىز تانۋ تۇيسىگى قاجەت ەكەنىن ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. دەگەنمەن, بۇل ىستە دە عابدوللا ءوزىن سۋدا جۇزگەن بالىقتاي ەركىن سەزىنگەن ەكەن. ونىڭ اندرەي كرىلوۆتىڭ تابانى كۇرەكتەي الپىس بەس مىسالىن جۇتىندىرىپ اۋدارىپ شىعۋى الدىڭعى پىكىرىمىزدىڭ باستى ءبىر دالەلى. بۇعان قوسا سۋرەتكەردىڭ پۋشكين مەن لەرمونتوۆتىڭ, بايرون مەن شيللەردىڭ كلاسسيكالىق تۋىندىلارىن تۇپنۇسقادان ارتىق بولماسا, ءبىر مىسقال كەم ەمەس شىنايى شەبەرلىكپەن اۋدارىپ شىعۋى, تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ اسىل رۋحاني قازىنالارمەن سۋسىنداۋىنا جول اشتى.
جوعارىدا ايتىلعان دەرەكتەر مەن دايەكتەر عابدوللا توقايدىڭ پوەتيكالىق وتانى – ورال دەپ ايتۋعا, ورال دەپ ساناۋعا تولىق نەگىز قالايدى. ول ورال قالاسىنداعى تۋحۆاتۋلليندەر ۇيىندە دە ءبىرشاما ۋاقىت تۇرىپ, ەڭبەك ەتكەن. قازىر بۇل ءۇي اقىننىڭ مۋزەيىنە اينالعان. كەزىندە بالا عابدوللا, جاس عابدوللا وسى ءۇيدىڭ جەرتولەسىندە اشىلعان العاشقى باسپاحانادا ەڭبەك ەتىپتى. گازەت-جۋرنالدار مەن كىتاپتار باسىپ شىعارۋ الىپپەسىمەن ەڭ العاش رەت ول وسى جەردە تانىسقان. كەيىننەن بۇل ءىستى جەتىك مەڭگەرىپ كەتكەن. بۇل ورال قالاسىندا اشىلعان تۇڭعىش باسپاحانالاردىڭ ءبىرى بولۋىمەن دە ەرەكشەلەنەدى.
تاتارستانداعى گ.يبراگيموۆ اتىنداعى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى فاريد ياحين ورالعا كەلگەن ساپارىندا گازەت تىلشىسىنە ع.توقايدى كىشكەنتاي كەزىندە اپۋش دەپ اتاعانىن ايتىپ بەردى. سول اپۋش وسىنداعى مەدرەسەدە وقىعان. مەشىت تە وسى جەردە قونىس تەۋىپتى. الايدا كەيىن ول جارتىلاي قيراپ, يەسىز قالعان. بۇگىندە ورال قالاسىنداعى تاتار مەشىتىنە تولىقتاي كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلگەن. قازىرگى كۇنى شاعان وزەنى ماڭايىنداعى الىستان كوز تارتاتىن مەشىتكە الىستان ات تەرلەتىپ كەلۋشىلەر جەتكىلىكتى.
قىسقاسى ورال قالاسىندا ع.توقايدىڭ ەسىمى اقىندىقپەن عانا ەمەس, باسپاحانا ءىسىنىڭ بىلگىرى, ونىڭ جەتىك ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە دە بەلگىلى بولعان. كەيىننەن مۇنداعى وبلىستىق باسپاحانانىڭ عابدوللا توقايدىڭ ەسىمىمەن اتالعانى دا تابيعي زاڭدىلىق ەدى دەي الامىز. 90-جىلدارى جۇرگىزىلگەن جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانى كەزىندە بۇل باسپاحانا جاڭا مەنشىك يەلەرىنىڭ قولىنا كوشكەن كەزدە توقاي اتاۋى ءتۇسىپ قالعانى وكىنىشتى-اق. دەگەنمەن, باتىسقازاقستاندىقتار تەك ءبىر تاتار حالقىنىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە تۇتاستاي تۇركى ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ رۋحاني قازىناسىنا ءوزىنىڭ مول ۇلەسىن قوسا بىلگەن دارا دارىننىڭ ەسىمىن ماڭگىلىك ەستە ساقتاۋعا قاتىستى تياناقتى ءىس تىندىرعانىن ايتا كەتكەننىڭ ءوزى ءبىر مەرەي.
مۋزەي-ۇيگە قوسا ورال قالاسىنىڭ ورتالىعىندا عابدوللا توقايعا ەسكەرتكىش-ءمۇسىن قويىلعان. ءدال وسى تۇستا اقىن اتىنداعى كوشە دە كەڭ كوسىلە ورنالاسقان. ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, دوستىققا دانەكەر بولا بىلگەن اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ كەلەشەك ۇرپاق تاربيەسىندەگى الاتىن ءرولىنىڭ جوعارى ەكەندىگىنە ەشكىم تالاس تۋعىزا المايدى. بۇل ورايدا تاتارعا ءتىلماشتىڭ قاجەتى جوق دەپ ماقالداي تۇرساق تا, توقاي تۋىندىلارىن قازاق تىلىندە بۇلبۇلداي سايراتقان, ءتۇبى ءبىر باۋىرلاس حالىق وكىلىنىڭ ارمان-تىلەگى مەن ىشكى جان سىرىنىڭ بوياۋىن بۇزباي جەتكىزگەن قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, ءوزى دە بۇگىندە حالىق ساناسىنان بەرىك ورىن تاۋىپ ۇلگەرگەن پوەزيا پاتريارحى, مارقۇم قادىر مىرزا ءالى ەكەنىن دە ايتا كەتكەننىڭ ارتىقشىلىعى جوق.
تاتارستان رەسپۋبليكاسى جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, اقىن شامسيا زيگانگيروۆا: «ءبىز جايىق جۇرتىنا كەلگەن ساپارىمىزدا توقاي ءجۇرىپ وتكەن جەرلەرمەن تانىسىپ, عاجايىپ اسەرگە بولەندىك. توقاي – قازاق پەن تاتار حالىقتارىنا ورتاق تۇلعا. ول بارىمىزگە ەكى حالىقتىڭ اراسىن جاقىنداستىرا بىلۋىمەن قادىرلى. ول بىزگە سونىسىمەن دە ىستىق», – دەدى بىزبەن وي بولىسكەن ساتىندە.
قازىر ادەبيەتتەر اراسىنداعى بۇرىنعى بايلانىستار قايتادان جاندانىپ كەلەدى. ءبىز وسىعان قۋانامىز. ءبىز قازاق حالقىنىڭ ۇلى اقىنى اباي شىعارمالارىمەن تانىسپىز. بۇعان تاتار تىلىنە اۋدارىلعان ابايدىڭ كوپتەگەن تۋىندىلارى ارقىلى قول جەتكىزدىك. ادەبيەتتەر اراسىنداعى بايلانىس جالاڭ ۇعىم ەمەس. بۇل تۇپتەي كەلگەندە – ءبىر-ءبىرىمىزدى بۇرىنعىدان دا تەرەڭىرەك تانىپ, ءبىر-بىرىمىزدەن ۇيرەنىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى بايىتۋ دەگەن ءسوز. وسى ارقىلى ءبىز ەكى ەلدىڭ كەلەشەك ۇرپاعىنا دوستىقتىڭ قادىرلى دە قاجەتتى, قاستەرلى دە قاسيەتتى ۇعىم ەكەنىن كورسەتىپ وتىرمىز.
سونداي-اق, تاتاردىڭ اقىن قىزى ءوز سوزىندە عابدوللا توقاي ورال ءوڭىرىن, ونىڭ تاماشا تابيعاتىن شەكسىز ءسۇيىپ وتكەنىن ايتىپ بەردى. «ول ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامعا پايداسىن تيگىزۋگە ۇمتىلدى. ءارى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە وسى ماقساتىنا جەتتى دە. ونىڭ اقجايىققا دەگەن شەكسىز دە شىنايى ماحابباتى اقىننىڭ پوەزيالىق تۋىندىلارىنان دا كەڭىنەن كورىنىس تاپتى. ءبىز قازاق حالقى توقايدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق قىزمەتىنە قاتىستى جادىگەرلەر مەن مۇراعاتتاردى مۇقيات ساقتاپ وتىرعانىنا شەكسىز ريزامىز», – دەپ تۇجىرىمدادى ءوز ويىن شامسيا زيگانگيروۆا.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلباسى باستاماسىمەن قازاقستاندىق قوعام ومىرىنە ورنىعا باستاعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ينستيتۋتىنىڭ باستى ماقسات-مۇراتى – ءوزارا تۇسىنىستىككە جانە كەلىسىم مەن سەنىمگە نەگىزدەلگەن جىلىشىرايلى قارىم-قاتىناستاردى ورنىقتىرۋ ەكەنى بەلگىلى. وسى قاعيدالارعا سۇيەنسەك, تاتار حالقىنىڭ ويشىل اقىنى عابدوللا توقايدىڭ قىسقا عۇمىرى مەن شىعارماشىلىق قىزمەتى دە ءدال وسى ماقساتقا باعىتتالعانىنا قانىعامىز. بۇل جونىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى, تاتار-باشقۇرت مادەني ورتالىعى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى زۋحرا ساياپوۆا ءوز وي-پىكىرىن بىلايشا جەتكىزدى: «عابدوللا توقاي ءوز تۋىندىلارىندا حالىقتاردى ۇلتى مەن ۇستانعان ءدىني-نانىمىنا قاراماستان دوستىق پەن تاتۋ-ءتاتتى كورشىلىكتى نىعايتۋعا شاقىردى. ءارى ءوزارا ىنتىماقتاستىققا ۇندەدى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە بۇگىنگى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قىزمەتىنىڭ باستى ۇستانىمى بولىپ تابىلادى».
سونداي-اق, جوعارىدا اتالعان قازان قالاسىنداعى ءتىل مەن ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى زۋفار رامەەۆ توقايدىڭ ادەبي مۇراسىندا ونىڭ ورالدا جازعان شىعارمالارى ەلەۋلى ورىن الاتىنى جونىندەگى ويدى ودان ءارى بايىتتى. بۇل قازان مەن قازاقستان قالاسى-ورالدىڭ اراسىنداعى رۋحاني بايلانىستاردىڭ ءتىنىن تارقاتا تۇسەدى. ونى تاتاردان وزگە كەيبىر ۇلتتار مەن حالىقتار دا ءوز اقىنى دەپ ەسەپتەدى. ايتسە دە ورال عابدوللا توقاي ءۇشىن شىن مانىندەگى پوەتيكالىق وتان بولىپ قالماق.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
ورال