وتەجان نۇرعاليەۆ ولەڭسۇيەر قاۋىمعا 1958 جىلدىڭ كوكتەمىندە «جۇلدىز» جۋرنالى ارقىلى كوزايىم بولىپ ەدى. اقىننىڭ العاشقى بالاڭ ويلى, بالدىرعان سەزىمدى لەبىزدەرىنىڭ ءوزى وقىرمانىن بەيتاراپ قالدىرماي, جۇيكە-جۇيەسىن باۋراپ العان. جىر جولدارىنىڭ ىشكى-سىرتقى ۇيلەسىمى مەن ۇندەسۋىن بىلاي قويعاندا, ءاربىر ليريكالىق كەيىپكەرىنىڭ حالىق سەزىمىنە قاستەرلى بەينەسىنىڭ سونشالىق ءدال ءارى جانعا جاقىن جاسالۋى ونى قالىڭ وقىرماننىڭ ساعىنا قاۋىشىپ, ىزدەپ تابىساتىن سۇيىكتىسىنە اينالدىرعانى تەگىن ەمەس.
اقىننىڭ بوزبالا كەزىندە جازعان جىرىنىڭ ءبىرى – «ءۇي سىرتىندا جار بار-دى» ەدى. سودان بەرى ارادا جارتى عاسىردان استام ۋاقىت زىمىراپ وتكەنىنە قاراماستان, ءدال بۇگىن جازىلعانداي ءجۇرەكتى شىم ەتكىزۋى – ونىڭ ءتۋابىتتى اقىندىعىنا كۋا سياقتى.
اقىننىڭ سول بالاڭ كەزدە جازعان «پويىزداعى ءتۇس», «جۇپارىن اسپان بىزگە سەبەلەدى», «ءشىركىن, مەنىڭ ەركىن ەلىم, وتانىم!» سياقتى كوپتەگەن ولەڭدەرى اقىننىڭ تۇرعىلاستارى مەن ءىنى-قارىنداستارىن وتانسۇيگىشتىك اسقاق ارمانعا شارىقتاتقان, كوكەيگە كورىك, كوڭىلگە ماقتانىشتى جەلىك كىرگىزگەن تۋىندىلار دەسەك, سول ولەڭدەردىڭ ءدال بۇگىن دە قىزۋ قۇشتارلىعى سۋىماعانى سوعان دالەل!
وتەجان ءوزىنىڭ تابيعي تالانتىنا سەنسە دە شارق ۇرا ىزدەنبەي قالا المادى. ول وزىنەن ىلگەرىدە وتكەن اتاقتى اقىنداردان ءسوز سيقىرىن بارىنشا زەردەلى ۇيرەندى. الايدا, ول ەلىكتەۋ دارەجەسىندە قالىپ قويمادى. ءوز جولىن, ءوز ءۇنىن تەز تاپتى. سەرگەي ەسەنين ءار اقىن وزىنشە شالقىسىن, «كولباقا دا وزىنشە باقىلدايدى» دەيتىن تالاپ قويعان. ال وتەجان وزىنشە سايراپ, وزىنشە شىقىلداعان قۇستاردان ۇلگى العانداي, ءار ولەڭىندە اقيقات پەن ادالدىقتى, شىندىقتى ارزۋ ارمانىنداي اسقاقتاتتى. ونىڭ ءار جىرى حالىق كوكەيىنەن شىعۋى دا سوندىقتان.
مەنىڭ پايىمداۋىمشا, وتەجان اقىن رەتىندە ءوز شەبەرلىگى مەن ىزدەنىمپازدىعىن ءۇش كەزەڭگە باعىشتادى. ونىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى ۇيرەنۋ, قالىپتاسۋ, ءوز مانەرىن تابۋ, تەڭەۋلەرىن تەڭدەسسىز شەبەر ۇشتاۋ, پوەزياداعى شارىقتاۋىنا ۇلاستى. ەكىنشى كەزەڭى ءوز جەرلەستەرىنىڭ ناعىز شىنايى وبرازىن جاسايتىن «سوعىستىڭ سوڭعى جازىن» ءارى تاريحي, ءارى ادەبي كوركەم شەجىرەگە اينالتۋى دەسەك, قاتە بولماس.
ءۇشىنشى كەزەڭى ونىڭ ناعىز تولىسقان, ىزدەنىسى شارىقتاۋ شەگىنىڭ ەڭ بيىك ۇشار باسىنا جەتكەن كەزىندەگى تولعانىسى – «افينا مەكتەبى» دەيمىز. اقىن بۇل بەتبۇرىسقا سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە كىرىسىپ ەدى. وتەجان بۇل ەڭبەگىندە دە بۇرىنعىسىنشا ار مەن ادالدىقتان, شىندىق پەن ادىلدىكتەن, ۇلكەنگە قۇرمەت, كىشىگە ىزەتتەن, نامىستان ءبىر ەلى اۋىتقىماي, ومىردەن ولمەس, وشپەس شابىت تاپتى. بۇل شىعارماسى تۇتاسىنان فيلوسوفيا! ونى ءتۇسىنىپ وقۋ, كوكەيگە توقۋ ازىرلىگى جوق ادامعا, ارينە, وڭاي ەمەس. ول ءۇشىن اقىننىڭ وزىنە تەڭ بولماعانمەن, ەداۋىر ىزدەنىس قاجەت!..
اقىننىڭ فيلوسوفيالىق پوەزياسىن تالداۋدى سىنشىلاردىڭ ۇلەسىنە قالدىرا تۇرىپ, ءبىر ءداۋىردەگى قيلى-قيلى مىنەز, تاعدىرداعى وتانداستارىن ولمەس-وشپەس جىرعا ارقاۋ ەتكەن «سوعىستىڭ سوڭعى جازىنا» ورالايىق.
وتەجان بۇل شاعىن ءتورت كىتاپتان تۇراتىن شىعارمالارىن جازىپ جۇرگەندە مەن ونىمەن بىرگە ەلدى كوپ ارالاپ, قىزمەتتە دە بىرگە بولعاندىقتان, اقىننىڭ جازعان كەيىپكەرلەرىنىڭ تاريحىنا قانىققانمىن. سولاردىڭ ءبىرى – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى بوكەنباەۆ مالگاجدار ەدى. توقىراۋ جىلدارى وزىنە لايىق باسقا قىزمەت بولماي, باتىر ميليتسيادا ىستەدى. ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭى كەدەيشىلىك پەن تاپشىلىقتا ءوتىپتى. سول باتىر بوكەنباەۆ پەن باسقارما جاقيانىڭ جانە دە اۋىلداس بىرنەشە ادامنىڭ تاعدىرى «بايشۇبار» اتتى كولەمدى ولەڭدە قىزىقتى حيكاياداي شەرتىلەدى.
جارقامىسقا وگىز ەتىن جەيتۇعىن...
باتىر كەلدى – بوكەنباەۆ دەيتۇعىن...
«ءارى سەمىز, ءارى كارى وسى» دەپ,
بايشۇبارعا تىرەدى جۇرت وي ءتۇبىن.
ولەڭنىڭ ەكىنشى بولىمىندە اقىن:
وگىز ەمەس, سوياتىنداي بۋيۆولدى,
ات شاپتىرىپ, ۇلان-اسىر توي بولدى.
باسقارمامىز جاقيانىڭ باسىندا,
بايشۇباردان قۇتىلاتىن وي بولدى – دەيدى. ارينە, جاقيا باسقارمادا جازىق جوق. اۋداننان شىققان باتىر ەلىن كورۋ ءۇشىن ارنايى كەلگەن بولسا, وعان وگىز ەمەس, تۇيە سويىپ قۇرمەتتەسە دە ارتىق ەمەس. جاقيا باسقارما سوعىستان ارىپ-اشىعىپ شىققان حالىق باتىردى قۇرمەتتەۋ سىلتاۋىمەن جىلىگىنىڭ مايى ءۇزىلىپ, تويا تاماق ىشپەگەن اش-ارىق كەزدە ەت اساپ, سورپا ءىشىپ الدەنسىن دەسە, ونىسى ءوز باسىنا تىلەپ العان سور بوپ, سوتقا تارتىلادى. ونى وتەجان:
جەتى جىلعا كەسىم كەستى كەلتيتىپ,
تەز ءبىتىرىپ جاقيانىڭ «جۇمىسىن...», – دەي كەلىپ, ودان ءارى
تارعىل الا تەرىسىندەي وگىزدىڭ,
ادامداردىڭ الا-قۇلا تاعدىرى,– دەپ قورىتادى, اقىن الگى ادىلەتسىزدىكتىڭ سىلتاۋىن. اقىن شىندىقتى جىرلاۋ ءۇشىن بارىن سالادى. ءوزىن دە, وزگەنى دە شىندىق ءۇشىن «قۇربان» ەتەدى.
سونىڭ ءۇشىن تەرىسىنەن وگىزدىڭ,
شىندىق جاساپ شىعارعانشا يلەيمىن!– دەيدى.
ارينە, اقىننىڭ اسىل ماقسات-مۇراتىنىڭ ءاۋ باستا-اق شىندىق پەن ادىلدىك ەكەنى كۇمانسىز.
وتەجان قانداي تاقىرىپقا بارماسىن, ونىڭ كەيىپكەرى ءوزى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قوعامنىڭ بەلگىلى دارەجەدەگى ازاماتى عانا ەمەس, كوركەم وبرازعا اينالعان جاندى بەينەسى بولىپ شىعۋى ونىڭ تالانتىنىڭ ءشۇباسىز جەمىسى. ول ادام ولەڭگە اينالعان بويى جاندانىپ, مىنەز-قۇلقىمەن, ىسىمەن, كاسىبىمەن, ىشكى وي-پاراساتىمەن دارالانىپ, بەينە ءبىز اقىننىڭ كەيىپكەرىن كينودان كورىپ وتىرعانداي اسەرلەنەتىنىمىز ونىڭ ءسوز ونەرىنە ادالدىعى عانا ەمەس, سول قاستەرلى قۇدىرەتتى جەتىك مەڭگەرگەندىگىنىڭ دالەلى.
وتەجان سوعىستان سوڭعى كەزدەگى جەسىر قالعان جاس ايەلدەردى سۋرەتتەگەندە دە ولاردىڭ ارمان-مۇددەسىن, ماحابباتىن اسقاقتاتا, كۇنادان پاك, ارامدىق پەن ايارلىقتان ادا ەتىپ, مەيلىنشە اسەرلى جىرلايدى. مىسالى:
قالقا دەگەن جەسىر, سۇلۋ كەلىنشەكتى قاراڭىز!
كىر جۋىپ ءجۇر. كىر جايىپ ءجۇر
سۇيگەن جارىن كورگەندەي-اق تۇسىندە.
سول قالقانى سىرتىنان اڭدىپ, اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ تۇرعان ءتاجىبايدى اقىن:
قويان ىزدەپ قۇلاق تۇرگەن تازىداي,
قان ىزدەگەن قانسوناردا قاجىماي,
قولدا مىلتىق, قارا مۇرتىن شيراتىپ,
قاراپ قاپتى اڭ كورگەندەي...ءتاجىباي... – دەيدى.
جاندى سۋرەت ەمەس پە؟ كۇيەۋلەرى سوعىسقا كەتكەن جەسىر كەلىنشەكتەر, قىزدار سول زاماندا قولىندا بيلىگى باردىڭ قولجاۋلىعىنداي بولعانىن اقىن كوزىمىزگە ەلەستەتە بەينەلەگەن. جالعىز عانا بۇل ولەڭدە ەمەس, بارلىق ولەڭدەرىندە دە قىز-كەلىنشەكتەردىڭ تالكەككە تۇسكەن تاعدىرىن اقىن ەرەكشە جاناشىرلىقپەن, ال سولارعا وزدەرىنىڭ ويىنشىعىنداي قاراعان ەركەكتەردى شەنەي, ءاجۋالى كۇلكى شاقىرا بەينەلەيدى. قولدارىنا قارۋ الىپ, وتان قورعاۋدا جۇرگەن ازاماتتاردىڭ جەسىرلەرى مەن قارىنداستارىن مازاققا اينالدىرۋعا قۇمار «سەرىلەر مەن پەرىلەردى» وقىرمان كوزىنە انىق ەلەستەتە سۋرەتتەگەندە اقىن حالىققا اشەيىن جەڭىل-جەلپى كۇلكى ۇسىنىپ وتىرعان جوق. قايتا, ءتىلىنىڭ جەتكەنىنشە, ەر ازامات دەپ ەل سەنگەن, قىز-كەلىنشەك سۇيەنىش, قورعانىش كورگەن ءالدەكىمدەردىڭ ادال ماحابباتتى ارامداۋعا, جان ءلاززاتىن ەمەس, ءتان ءلاززاتىن كوكسەگەن ازعىندىعىن جالعانعا جايىپ, شەنەيدى. شىندىق ارقاشاندا اششى. وتەجاندى وسىنداي سۋرەتكەرلىگى ءۇشىن سول ادامدار ونشا ۇناتا قويعان جوق. ويتكەنى, جاماندىق ارقاشان دا ومىرشەڭ, يتجاندى. ول زامانعا قارامايدى. زاڭعا باعىنبايدى. ءدال بۇگىنگى كەزدە دە قىز-كەلىنشەكتەردى ارقيلى سىي-سياپاتپەن ارباپ, ساۋناعا, قىزويناققا شاقىرۋ, ەلىكتىرۋ ءجۇرىپ جاتقانىن ەسكە الساق, وتەجان دوستىڭ جاساعان وبرازدارىنىڭ شىنايىلىعىنا قوسا, ونىڭ ءومىرشەڭدىگىنە ءتانتى بولامىز.
شىندىقتى سۋرەتتەۋ, وقىرمانعا تابيعي قالپىندا ۇسىنۋ ءوز الدىنا. ونى كوركەم تىلمەن ۇتىرىن تاۋىپ, ۇعىمعا ۇيالاتا ورايىن تاۋىپ بەرۋ – باسقا ماسەلە. وتەجان اقىن حالىقتىڭ ءمىنەز-قۇلقىن, جانىن, ءداستۇر-سالتىن بالا كۇنىنەن ءجىتى زەرتتەپ, جەتە زەردەلەگەندىكتەن, كەيىپكەرىنە جان بىتىرەتىن سوزدەردى وڭاي ءارى ورىندى كەلتىرەتىن.
مىسالى, قالقانىڭ قيمىلىن «كىر جۋىپ ءجۇر. كىر جايىپ ءجۇر جارقىلداپ» دەگەنى قاراپايىم-اق ءسوز. الايدا, قالقانىڭ كىر جۋىپ, ونى جايعانىنداعى «جارقىلداپ» ءجۇرۋى سوعىسقا كەتكەن جارىنىڭ كويلەگىن جۋىپ, ونى ەندى ەلگە ورالىپ قالار دەگەن ءۇمىتتىڭ ۇدەۋىنە قۋانعاننان جارقىلداپ جۇرگەندەي ەلەستەيدى. اقىن ونىڭ سول بەينەسىن «سۇيگەن جارىن كورگەندەي-اق تۇسىندە» دەپ ۇستەمەلەي تۇسكەنى ودان ارمەن وقىرمان جۇرەگىنە دە ءۇمىت-ارمان قۋانىشىن دارىتقانداي بولادى. قاراپايىم حالىق سوزىنە قيمىل بەرىپ ويناتۋ ارقىلى قالقانىڭ وبرازىن كوزگە ءارى سۇيكىمدى, ءارى جىگەرلى, ءۇمىت-ارمان ايالاعان اياۋلى بەينە ەتىپ ۇسىنادى. ءتاجىباي بولسا, كەلىنشەككە مىلتىق وقتالىپ, «اتام» دەيدى, سوزىنە استىرتىن ماعىنا بەرىپ. ال ونى كورىپ تۇرعان اقىن:
ويىنىندا نازىكتىكتىڭ ازىن-اي,
(تاسىر ءيتتىڭ ناندىگىن-اي, نازىن-اي)
«جۇرەك تولا – ءسۇيۋ دەمەي, وق – دەيدى,
مىلتىعىمنىڭ ءىشى تولا» – ءتاجىباي... – دەپ اقىن قالقا جەڭگەسىنە جانى اشي, تاسىر باسقارماعا قاتتى قىنجىلادى. بۇل اقىن بالانىڭ قىنجىلۋى ەمەس, كوپشىلىكتىڭ اشۋ-ىزاسى, ءالىمجەتتىككە دەگەن سەس, كۇش قولدانۋعا قارسى نامىس, كەك.
وتەجان ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ولەڭ جازۋدى ءبىر ساتكە تولاستاتپاعان اقىن. الايدا, 1986 جىلدان كەيىن مەرزىمدىك باسپاسوزدە ونىڭ بىردە-ءبىر ولەڭى شىقپادىدەسەك, ارينە, ول ءوز الدىنا اڭگىمە. ال «كىتابى شىقتى, حالىققا جەتتى» دەگەن شىعارمالارىنىڭ جارىق كورگەنىنە قازىر 15-20 جىلدان اسىپ كەتتى. سوندىقتان جاقسى ولەڭمەن وقىرمان جانىن جارىلقايمىز دەسەك, وتەجان اقىننىڭ بالا كۇنىنەن بەرمەن جازعاندارىن تولىق جيناق ەتىپ باسپاعا ۇسىنىپ, كىتاپ ەتىپ شىعارساق, وقىرماننىڭ ساۋابىنا قالار ەدىك!
قۇرال توقمىرزين.