قازىرگى تاڭدا جولبارىستار الەمدە تەك ساناۋلى ەلدەردىڭ اۋماعىندا عانا ساقتالىپ قالعانى ايان. حالىقارالىق تابيعات قورعاۋ وداعىنىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلىپ, ەرەكشە قورعاۋعا الىنعانىنا قاراماستان, سوڭعى شيرەك عاسىردا ونىڭ سانى جىل وتكەن سايىن كەمىمەسە, وسەتىن ءتۇرى جوق. سوڭعى جۇزجىلدىقتا دۇنيەجۇزى بويىنشا جابايى جولبارىس سانى 100 مىڭنان 3-4 مىڭعا دەيىن كەمىپ كەتكەن كورىنەدى. بالي, ياۆان, تۇران (كاسپي) جولبارىستارى ادام قولىمەن جەر بەتىنەن مۇلدە جويىلعان.
وزگە ەلدەر سياقتى, قازاقستاندىقتار دا جولبارىستى قازىر حايۋاناتتار باعى مەن تسيرك قويىلىمدارىنان عانا تاماشالاپ ءجۇر. ماسەلەن, الماتىداعى حايۋاناتتار باعىندا قازىر 1 جۇپ جولبارىس پەن ونىڭ 3 كۇشىگى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر.
ەل اۋزىنداعى اڭىز-اڭگىمەلەر مەن تاريحي جازبالاردا مىسىق تۇقىمداسىنا جاتاتىن بۇل ءىرى جىرتقىش اڭنىڭ قازاق جەرىندە نەگىزىنەن قالىڭ قامىس پەن توعايلاردى مەكەن ەتكەنى ايتىلادى. مىڭجىلدىق تاريحى بار الماتى قالاسى اۋماعىندا وسىدان 160 جىل بۇرىن جولبارىس جورتقانىن بۇگىندە كوپ ادام بىلە بەرمەيدى. زەرتتەۋشىلەردىڭ جازبالارىنا كوز جۇگىرتسەك, قازاقستانداعى تۇران جولبارىسىنىڭ ەڭ سوڭعىسى 1948 جىلى بالقاش كولىنىڭ جاعاسىندا اتىلعان كورىنەدى.
جازۋشى الىبەك اسقاروۆ «انا ءتىلى» گازەتىندە جاريالاعان «ءىربىس, ءمالىن, مىرسىن مىسىق تۇقىمداس كەيبىر جىرتقىشتاردىڭ قازاقشا اتاۋلارى تۋرالى» (30 ماۋسىم 2016) دەگەن ماقالاسىندا: «جولبارىس – پانتەرا تەكتەستەر وكىلى. دەنەسىنىڭ ىرىلىگى تۇرعىسىنان ءبىرىنشى ورىندا – جولبارىس, سودان كەيىن – ارىستان, ءۇشىنشى – لەوپارد, سوڭىندا – ياگۋار تۇر. بۇلاردىڭ ۇقساستىعى, تۋىستىعىنىڭ جاقىندىعى سونشالىقتى – ءبىر-بىرىمەن شاعىلىسىپ, تۇقىم ءوربىتۋ مۇمكىندىگى بار. جولبارىستىڭ ۇرعاشىسىن – ولەكشىن, كۇشىگىن – شونجىك دەيدى. كەيدە جولبارىستىڭ كۇشىگىن «سارىماق» دەپ تە اتايدى ەكەن. اتا-بابالارىمىزدان «ارىستاندا ءبىر جىگىتتىڭ كۇشى, قىرىق جىگىتتىڭ جۇرەگى بار. جولبارىستا ءبىر جىگىتتىڭ جۇرەگى, قىرىق جىگىتتىڭ كۇشى بار» دەگەن ناقىل قالىپتى. سوعان قاراعاندا, ارىستان – جۇرەكتى, جولبارىس جالتاقتاۋ. الايدا, ارىستانعا قاراعاندا, جولبارىستىڭ كۇشى باسىم ەكەنىن ۇعامىز» دەپ جازىپتى.
قازاقستان, قىتاي, قىرعىزستان, وزبەكستان جانە تاجىكستان ەلدەرى اۋماعىندا ورنالاسقان تيان-شان تاۋىنداعى جىرتقىش اڭداردىڭ تىزىمىنەن بۇگىندە جولبارىستى كەزدەستىرە المايسىز. ويتكەنى, ءحىح عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىنە دەيىن ول ەۋروپا عالىمدارى ءۇشىن قۇپياسى اشىلماعان جۇمباق مەكەن سانالعان بولاتىن. زەرتتەۋشىلەر بۇل ايماققا جەتىسۋداعى ۇلى ءجۇز رۋلارى مەن الاتاۋدىڭ كۇنگەيىندەگى قىرعىز ەلى پاتشالىق رەسەيدىڭ بودانىنا اينالعاننان كەيىن عانا اياق باستى. بۇل باعىتتا تىڭنان تۇرەن سالعانداردىڭ ىشىنەن پەتر پەتروۆيچ سەمەنوۆ-تيان-شانسكيدىڭ ەسىمى ەڭ الدىمەن اۋىزعا الىنادى. 29 جاسىندا باتىس وقىمىستىلارى ىشىنەن ءبىرىنشى بولىپ تيان-شانعا ساياحات جاساعان ول ءوز ەستەلىگىندە 1856 جىلى 3 قىركۇيەكتە ەسىك كولىنە بارار جولدا قايعىلى اياقتالعان جولبارىس اۋلاۋ وقيعاسى تۋرالى ايتادى. كەيىن وزىنە سىيعا تارتىلعان بۇل جولبارىستىڭ تەرىسىن ول پەتەربۋرگقا الىپ قايتقان.
كەيبىر دەرەك كوزدەرىنە قاراعاندا, قازاقستان 2019 جىلى گەنەتيكالىق جاعىنان ۇقساس امۋر جولبارىسى نەگىزىندە تۇران جولبارىسىن قايتا جاڭعىرتۋ ءۇشىن ۇلتتىق پارك قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىر. تيان-شاننىڭ باۋرايىنداعى اسەم الماتى ماڭىنان ەندى ەشكىم جولبارىس كورمەيتىن شىعار. بىراق, ءوز تاريحىن مىڭجىلدىققا جەتكىزىپ جاتقان جاسىل جەلەكتى شاھار باسشىلىعى ايگىلى عالىمنىڭ ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا ساقتاۋلى تۇرعان تۇران جولبارىسىنىڭ تەرىسىن الماتىعا قايتارىپ جاتسا, قانەكي. بۇل تەك الماتىلىقتارعا ەمەس, وزگە دە قالا قوناقتارى ءۇشىن دە ۇلكەي سىي بولارى كۇمانسىز. ءتىپتى, بۇل تۋريستەردىڭ دە زور قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرارى كۇمانسىز.
الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قىركۇيەك ايىندا اتاپ وتىلەتىن حالىقارالىق امۋر جولبارىسى كۇنى قارساڭىندا بيىل الماتى حايۋاناتتار باعى 29 شىلدەدە العاش رەت جولبارىستار كۇنىن وتكىزبەك. مۇنداي شارالار الداعى ۋاقىتتا ءداستۇرلى تۇردە جىل سايىن وتكىزىلىپ تۇرسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
ەرلىك ەرجان ۇلى
الماتى