مامىر ايىنان كۇن ساناپ كوتەرىلىپ كەلە جاتقان «قارا التىننىڭ» قۇنى اياق استىنان قۇلدىراپ, 1 باررەلى 45 دوللاردان تومەندەپ كەتتى. مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە بۇل ءبىزدى دە الاڭداتاتىنى تۇسىنىكتى. مۇناي باعاسىنىڭ تاعى تومەندەۋىنە نە ىقپال ەتتى؟ بۇل ءبىزدىڭ ەكونوميكاعا قالاي اسەر ەتەدى؟ «قارا التىن» باعاسى جۋىق ارادا تۇراقتاۋى مۇمكىن بە؟ وسى ساۋالداردىڭ جاۋابىن بەلگىلى مۇناي-گاز ساراپشىسى, «KazService» مۇناي-گاز كومپانيالارى وداعىنىڭ القا توراعاسى راشيد جاقسىلىقوۆتان سۇراعان ەدىك.
– راشيد حاسەن ۇلى, مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى بۇل جولى قانداي جاعدايعا بايلانىستى بولدى؟
– بىرىنشىدەن, بيىل اقش بۇرعىلاۋ جۇمىستارىن كۇشەيتتى, ءوندىرىس كولەمىن ارتتىردى. اقش-تا وندىرىلگەن كومىرسۋتەگى قورى ءبىراز جينالىپ قالدى. ەكىنشىدەن, جازدىڭ سوڭىنا قاراي مۇناي ءوڭدەيتىن ءىرى زاۋىتتار جۇمىستارىن ۋاقىتشا توقتاتىپ, وزدەرىنىڭ ءجوندەۋ سياقتى ىشكى جۇمىستارىمەن اينالىسۋعا كوشەتىنى بار. ياعني, شيكىزات ءوڭدەلمەگەن سوڭ, قور تاعى كوبەيەدى, باعاعا ول دا الدىن الا اسەر ەتەتىنى بار.
ءۇشىنشى سەبەپ, قازىر بىرقاتار مۇناي ەكسپورتتاۋشى اراب ەلدەرىندەگى اسكەري قاقتىعىستار سايابىرلادى, بۇل ەلدەر سوعىستان ابدەن قالجىرادى. ولار وزدەرىنىڭ مۇناي سەكتورىن نىعايتۋدىڭ قامىن جاساي باستادى. ال ليۆيا, سيريا سياقتى ءىرى مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ مۇنداي ارەكەتى باعاعا اسەر ەتپەي قويمايدى.
تاعى ءبىر باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى – ۇلىبريتانيانىڭ ەۋرووداقتان شىعۋى. بريتانيا مۇناي سەكتورىنداعى ءىرى ويىنشىلاردىڭ ءبىرى عوي. وڭدەۋ, جاڭا كەن ورىندارىن يگەرۋ سياقتى جۇمىستاردا بۇرىن ەۋرووداقپەن بىردەي ساياسات ۇستانسا, ەندى ولاي ەمەس. مەنىڭشە, ەۋرونىڭ قۇلدىراۋى مەن دوللاردىڭ كوتەرىلۋى مۇناي باعاسىنا دا اسەر ەتكەن سياقتى. ءوز باسىم وسى ءتورت سەبەپتى اتار ەدىم.
– مۇناي باعاسىنىڭ قۇبىلعانى قازاقستان ەكونوميكاسىنا قانشالىقتى اسەر ەتەدى؟
– ۇكىمەت بيۋدجەتتى جوسپارلاۋدا مۇناي باعاسىنا قاتىستى ءۇش ءتۇرلى ستسەناري جاساعان. وندا باعا 30 دوللاردان تومەندەسە, 40 دوللار شاماسىندا بولسا جانە 60 دوللاردىڭ توڭىرەگىندە بولعاندا قالاي ارەكەت ەتۋ كەرەكتىگى ويلاستىرىلدى. ارينە, ءبىز ءۇشىن 1 باررەلى 50 دوللاردان اسقانى وتە ءتيىمدى. كەزىندە 100 دوللاردىڭ ۇستىنە شىعىپ كەتكەندە ەلىمىزدە قانداي ءىرى جوبالار جۇزەگە اسىرىلعانىن, ۇلتتىق قور قۇرىلعانىن بىلەسىزدەر.
ال ءبىر باررەل 40 دوللاردان تومەندەسە, كەن ورىندارىن يگەرۋشى ينۆەستورلار ۇنەمدەۋ رەجىمىنە كوشۋى مۇمكىن. ۇنەمدەۋ رەجىمىنە سايكەس كەن ورىندارىن جاڭعىرتۋ, اعىمدىق ءجوندەۋ سياقتى ءوندىرىسكە قوسىمشا جۇمىستار توقتاتىلاتىن شىعار. دەگەنمەن, ءوندىرىس كولەمى ازايمايدى دەپ ويلايمىن. ەڭ باستىسى وسى.
داعدارىسقا قارسى كۇرەستە مۇنايدان سالىق ەسەبىندە تۇسەتىن تابىستىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن بىلەسىز. دەگەنمەن, باعا قانشا قۇبىلسا دا, الەۋمەتتىك سالاعا جۇمسالاتىن قاراجات كولەمى كەمىمەۋگە ءتيىس. قارجى تاپشىلىعىنا قاراماستان, مەملەكەتتىك يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى تەجەلمەيدى دەگەن ويدامىن.
– جۋىق اراداعى باعانىڭ قۇبىلۋىنا قاتىستى جورامالىڭىز قانداي؟
– جۋىق ارادا باعا تۇراقتالا قويمايتىن سياقتى. ءالى 2-3 جىلعا دەيىن قۇبىلمالى بولادى, شيكىزاتتىڭ 1 باررەلى 60 دوللاردان اسسا دا جامان بولماس ەدى. بىراق ودان تومەندەپ كەتپەسىنە دە ەشقانداي كەپىلدىك جوق.
باعاعا كەرى اسەر ەتەتىن العىشارتتار بار. ماسەلەن, جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمدەي, سوعىستان شارشاعان كەيبىر ەلدەر مۇناي سەكتورىن قايتا قولعا الىپ, بۇرىنعى نارىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە كىرىسۋى مۇمكىن. بيىلعى جىلدىڭ باسىندا يران كۇندەلىكتى سۇرانىستان ارتىق مۇناي بەرە باستاعاندا, باعانىڭ قالاي قۇلدىراعانىن كوردىك, يران ليۆيا مەن سيريانىڭ بۇرىنعى نورماسىن وسىلاي ورىنداعان-دى. قازىر يراك تا ەكونوميكاسىن جانداندىرىپ, ۇلكەن ويىنعا قايتا ارالاسۋدى جوسپارلاپ وتىر. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, وسى اتالعان فاكتورلار مۇناي باعاسىنىڭ جۋىق ارادا تۇراقتالۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيدى.
ارنۇر اسقاروۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»