قازاق قازاق بولعالى مەنىڭشە ۇزدىكسىز تالقىلانىپ كەلە جاتقان ەڭ باستى ەكى ۇلكەن ماسەلە بار. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ەل بىرلىگى بولسا, ەكىنشىسى ودان ءبولىپ قاراۋعا بولمايتىن جەر بۇتىندىگى ماسەلەسى. ءتىپتى, الدىمەن جەر بۇتىندىگى, سودان سوڭ ەل بىرلىگى دەسەك تە قاتەلەسپەيتىنىمىز انىق. ويتكەنى, بۇل ەكەۋى – ادامنىڭ جانى مەن ءتانى سياقتى, ءبىر-بىرىنەن ەشقاشان ءبولىپ قاراۋعا بولمايتىن دۇنيەلەر.
بۇگىنگى كۇنى قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان ماسەلە – جەردى جالعا بەرۋ, ساتۋ-ساتپاۋ, ال تۇپتەپ كەلگەندە, ونى ەل يگىلىگى ءۇشىن دۇرىس, ناتيجەلى پايدالانۋ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا كۇتىمدى, قۇنارلى كۇيىندە جەتكىزىپ وتىرۋ. ابدەن ءپىسىپ-جەتىلگەن تولعاقتى ماسەلەگە دەگەن نازاردى جەر كودەكسىنە ەنگىزىلگەن سوڭعى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ءتىپتى كۇشەيتىپ, قوعام دۇرلىگىپ كەتتى. ارقاشان ەل بىرلىگىن ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ, مۇنى كۇنىنە مىڭ رەت قايتالايتىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇعان ەرەكشە نازار اۋدارىپ, جەر كودەكسىنە ەنگىزىلگەن ءتورت باپقا جىل سوڭىنا دەيىن موراتوري جاريالاپ قانا قويماي, وسى دۇرلىگۋگە سەبەپ بولعان جاڭا باپتاردى ەنگىزۋگە جاۋاپتى مينيسترلەردى قىزمەتىنەن بوساتتى. ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەر باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ, كەيىنىرەك اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ باسشىلىعىندا قوعامدىق كوميسسيا قۇرىپ, ماسەلەنى جان-جاقتى تالقىلاپ, ايتىلعان بارلىق پىكىرلەر تولىق ەسكەرىلگەن ۇسىنىس دايىنداۋ جونىندە تاپسىرما بەردى.
قازىرگە دەيىن وتكەن جەر رەفورماسى جونىندەگى كوميسسيانىڭ بىرنەشە وتىرىسىندا پايىمدى پىكىرلەر كوپ ايتىلدى. ولاردىڭ ىشىنەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, ءماجىلىس دەپۋتاتى ۆلاديسلاۆ كوسارەۆ, «رودينا» اگروفيرماسى جشس ديرەكتورى يۆان ساۋەر, قوعام قايراتكەرى مەرەكە قۇلكەنوۆ ايتقان باتىل پىكىرلەردى اتاپ ايتۋعا بولادى.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ پەن مۇحتار ابرار ۇلى قازاق تاريحىندا جەردىڭ جەكەمەنشىكتە بولعانى جونىندە ناقتى دەرەكتەر كەلتىرىپ, ونىڭ قانداي ءرول اتقارعانىن دالەلدەپ بەردى. قارت كوممۋنيست ۆلاديسلاۆ كوسارەۆ ەگىستىك جەردىڭ 1 گەكتارى ءۇشىن تولەنەتىن سالىقتىڭ 70-اق (!) تەڭگە ەكەنىن جالپاق ەلگە جايىپ سالدى. اگرارشى يۆان ساۋەر اۋىل شارۋاشىلىعىنا ءبولىنىپ جاتقان ميللياردتاعان قارجىنىڭ حان-تالاپاي بولىپ جاتقانىن, حالىققا مالىمەتتى تولىق جەتكىزىپ, ونىڭ سوزىنە قۇلاق ءتۇرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ونىڭ ويىنشا, سوندا قالىڭ بۇقارا ءتيىستى قورىتىندى شىعارادى. بۇل ەلباسىنىڭ ويىمەن ءدوپ كەلەدى.
ەندى ءارى قاراي ساراپتايىق, جەر كودەكسىنە سوڭعى وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار نە ءۇشىن ەنگىزىلدى؟ ارينە, جەردى ەل يگىلىگى ءۇشىن ءتيىمدى پايدالانىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن نىعايتۋ ماقساتىندا. ال ول نەگە الىگە دەيىن ءتيىمسىز پايدالانىلىپ, ءتىپتى توزىپ بارا جاتىر؟! بۇعان جاۋاپتى دەپۋتات كوسارەۆتىڭ سوزىنەن تابۋعا بولادى. ەگەر شامامەن جىلىنا 20 ميلليون توننا استىق وندىرىلەتىن سولتۇستىك ايماقتاعى ەگىستىك جەردىڭ گەكتارىنا تەك 70-اق تەڭگە سالىق بەلگىلەنگەن بولسا, 80 مىڭ گەكتار جەردىڭ سالىعىن سەرگەي ۆيتالەۆيچ سياقتى الپاۋىتتار, وعان تۇقىم سالماعان كۇننىڭ وزىندە, قالتاسىنان-اق تولەي سالادى. ويتكەنى, ونىڭ ءبىر جىلدىق سالىعى بار-جوعى 5,6 ميلليون تەڭگە بولادى, تەك جەردى يەمدەنىپ وتىرسا بولعانى. ال تۇقىم سالسا, ودان ورتاشا 12-13 تسەنتنەردەن استىق الىپ, تونناسىن 100 دوللاردان ساتقاننىڭ وزىندە 2,5-3 ميلليارد تەڭگە تابىس تابادى! وندا ءتىپتى كەرەمەت, قازىناعا بولماشى عانا سالىق تولەپ, ءوزى مول پايداعا كەنەلەدى. بۇل تەك ءبىر عانا مىسال, ال سولتۇستىكتە عانا ەمەس, شىرايلى شىعىس, ءجاننات مەكەن جەتىسۋ, بوز توپىراقتى باتىس, جالپى ەل كولەمىندە وسىنداي بىرنەشە ونداعان مىڭ, ءتىپتى جۇزدەگەن مىڭ گەكتار جەردى پايدالانىپ وتىرعان جەكە تۇلعالار قانشا؟!
وتە ورىندى, ساۋاتتى ءارى باتىل قويىلعان بۇل سۇراقتاردان كوپ نارسەنى اڭعارۋعا بولادى. اسىرەسە قاراپايىم حالىقتىڭ جەرسىز, ەلى تاۋەلسىز بولعانمەن ولاردىڭ باي-ماناپتارعا, سونىڭ ىشىندە ءوز اۋىلىنان شىققان ەمەس, وزگە وڭىرلەردەن, ءتىپتى, كوزگە كورىنبەيتىن وزگە ەلدەردەن شىققان الپاۋىتتارعا تاۋەلدى بولىپ قالعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. ال ول جەرلەر ءتيىمدى پايدالانىلىپ جاتىر ما, ءتيىستى سالىق تولەنىپ جاتىر ما – بۇل دا وتە ماڭىزدى. تاعى ءبىر بايقالاتىنى, جەردى تەك الپاۋىتتار يەمدەنىپ, اۋىلداعى قاراپايىم حالىقتىڭ كوپشىلىگى كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋدان ماقرۇم قالعانى. ءمۇمكىن, كاسىپكەرلىكتىڭ دامىماي, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ورگە باسپاي وتىرعاندىعىنىڭ باستى سەبەبى دە وسىندا شىعار! ەگەر حالىق جاپپاي كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىن بولسا, بيلىكتە وتىرعان الپاۋىتتار مەن قالتالى ازاماتتاردىڭ كاسىبى پايداسىز بولىپ قالادى عوي. سوندىقتان بىزدە ءالى بيلىكتەگىلەردىڭ ءوزى كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولىپ تۇرعانداي. ال ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ەڭبەك ەتۋشى حالىقتىڭ 60 پايىزى شاعىن جانە ورتا بيزنەستە جۇمىس ىستەگەن كەزدە قازاقستان تۇراقتىلىققا قول جەتكىزەتىن بولادى» دەمەپ پە ەدى. سوندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى دە اناعۇرلىم ارتار ەدى...
بۇل – بۇگىنگى احۋال. ەگەر كەلەشەكتە دە ساۋەر, جولدىباەۆ, يسكاكوۆ, ەمەليانوۆ, احمەتوۆ, فاست, تەرەششەنكو, كۋلاگين سياقتى بىرنەشە ءجۇز ادام شىعىپ, ارقايسىسى 100-500 مىڭ گەكتارلاپ قۇنارلى جەرلەردى جەكە مەنشىگىنە ساتىپ الا بەرسە جانە ولار ءبىر-بىرىمەن تۇتاسىپ جاتسا, ودان ميللياردتاعان تەڭگە پايدا تاۋىپ, قازىناعا بولماشى عانا سالىق تولەيتىن بولسا جاعداي قانداي بولماق؟! ەلدىڭ بىرلىگىنە, جەردىڭ بۇتىندىگىنە, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە سىزات تۇسپەي مە؟! وسىدان سوڭ دا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تىزگىنىن قولىنا العان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ مەملەكەت ورتالىعىن الماتىدان استاناعا كوشىرگەندەگى كورەگەندىگىن, ىشكى-سىرتقى كوشى-قون ۇدەرىسىنىڭ باعىتىن دا سولتۇستىككە قاراي بۇرعانىن تۇسىنبەي كورىڭىز!..
اتا زاڭنىڭ 6-باپ, 3-تارماعىندا «جەر جانە ونىڭ قويناۋى, سۋ كوزدەرi, وسiمدiكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسi, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار مەملەكەت مەنشiگiندە بولادى. جەر, سونداي-اق زاڭدا بەلگiلەنگەن نەگiزدەردە, شارتتار مەن شەكتەردە جەكە مەنشiكتە دە بولۋى مۇمكiن» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. بۇدان جەردىڭ مەملەكەت مەنشىگىندە بولاتىنىن جانە ول شەكتى دەڭگەيدە عانا جەكە مەنشىككە بەرىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ۇعامىز. ال «مۇمكىن» دەگەن تۇجىرىم جەردى ساتۋعا مىندەتتەمەيدى. جەر ساتىلعان جاعدايدا دا شەكتى مولشەردە عانا ساتىلۋى مۇمكىن. وندا دا باسشىلىققا الاتىن ءبىر نەگىز, ۇستانىم بولۋى كەرەك-اق. مەنىڭشە, ول بىلاي بولۋى ءتيىس.
ەگەر ەلىمىزدەگى بۇكىل جەر – مەملەكەتتىڭ, دەمەك قازاقستان حالقىنىڭ ورتاق مەنشىگى دەسەك, وندا كونستيتۋتسيالىق تەڭقۇقىقتىلىق نەگىزىندە ءار تۇرعىننىڭ ۇلەسىنە تيەتىن جەر مولشەرى دە تەڭ بولادى. قازىرگى جاعدايدا اڭگىمە نەگىزىنەن اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتتاعى جەر جونىندە بولعاندىقتان, 100 ميلليون گەكتار جەردى 18 ميلليون تۇرعىنعا بولسەك, ارقايسىسىنا شامامەن 5,5 گەكتاردان تۋرا كەلەدى. دەمەك, جەر ساتىلاتىن جاعدايدا وسى شەكتەن اسۋعا بولمايدى. ونىڭ ۇستىنە حالىق سانى ءبىر دەڭگەيدە تۇرمايدى عوي, ەلباسى جاقىن جىلداردا تۇرعىندار سانىن 20 ميلليونعا جەتكىزۋ مەجەسىن قويدى. ماڭگىلىك ەل بولۋعا ۇمتىلۋدامىز!
سوندىقتان مۇنى جەتى عانا ەمەس, جەتپىس رەت ولشەپ, اسىقپاي, اپتىقپاي, دۇرلىكپەي, داۋرىقپاي اتا زاڭ نەگىزىندە, ءبىزدىڭ باستى ۇستانىمىمىز – ەل بىرلىگى, جەر بۇتىندىگى, بۇگىنگى ۇلتتىق يدەيامىز – ماڭگىلىك ەل بولۋ تۇرعىسىنان, قازاقتىڭ مەنشىگىندە ماڭگىلىككە قالاتىن, ماڭگىلىككە سول ەلدىڭ يگىلىگىنە جاراپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ نەگىزى – ونىڭ ەكونوميكالىق, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان شەشۋىمىز كەرەك. جەردى جەكەمەنشىككە ساتساق, تەك زاۋىت, فابريكا, وڭدەۋ كاسىپورىندارىن, قىزمەت كورسەتۋ نىساندارىن, الەۋمەتتىك نىساندار سالامىن دەيتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا عانا 5 گەكتاردان اسپايتىن مولشەردە ساتۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. ال, جايىلىم, شابىندىق جەرلەردى, سۋ قويمالارى ورنالاسقان اۋماقتاردى, قازبا بايلىق كەنىشتەرىن ساتۋعا مۇلدە تىيىم سالۋ كەرەك. ينۆەستيتسيا سالامىن دەۋشىلەر بولسا, وندا دا تەك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا, جەردى ەمەس, تەك بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە ونىڭ بەلگىلى ءبىر كولەمىن پايدالانۋ قۇقىعىن عانا ساتۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيمىن.
سونداي-اق, جەردى ساتىپ العان جەكە ادامدار نەمەسە جالعا العان ۇجىمدار وسى ۇستانىم نەگىزىندە اتا زاڭنىڭ 6-باپ, 2-تارماعىندا ايتىلعان: «مەنشiك مiندەت جۇكتەيدi, ونى پايدالانۋ سونىمەن قاتار قوعام يگiلiگىنە دە قىزمەت ەتۋگە تيiس» دەگەن كونستيتۋتسيالىق تالاپ نەگىزىندە بەلگىلى مولشەردەگى ادامدى جۇمىسپەن, سول ارقىلى تابىسپەن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. ايتالىق, ءار ادامعا 5 گەكتاردان كەلەدى, ءار وتباسىندا – ورتاشا 5 ادام, ونىڭ اسىراۋشىسى 1 ادام دەسەك, 5-ءتى 5-كە كوبەيتسەك 25-كە تەڭ بولادى. دەمەك, جەر يەلەنۋشى ءار 25 گەكتار جەر ءۇشىن كەم دەگەندە 1 ادامدى جۇمىسپەن قامتۋعا ءمىندەتتى بولۋى ءتيىس. سوندا اۋىلداعى, ءتىپتى قالاداعى جۇمىسسىزدىق تا ءوز-وزىنەن جوعالادى. ەستەرىڭىزدە بولسا, ەلباسىنىڭ «ءالى ادامدار جۇمىس ىزدەپ قالادان اۋىلعا بارادى» دەگەن ءسوزى بار. بۇل ءوز كەزەگىندە تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس جاعدايىنىڭ جاقسارىپ, قوعامدا الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتىڭ جاقسارۋىنا اكەلەدى.
ال, ازىپ-توزىپ بارا جاتقان جەرىمىزدى ءتيىمدى پايدالانۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماسەلەسىن مەنىڭشە جەردى ساتپاي-اق شەشۋگە بولادى.
1.مەملەكەت-جەكەمەنشىك ءارىپتەستىگى نەگىزىندە جەردى جالعا بەرۋ ارقىلى ۇساق جەكە جانە شارۋا قوجالىقتارىن ىرىلەندىرىپ, اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىستىك كووپەراتيۆتەرىن ۇيىمداستىرۋ, اۋىلدىق جەرلەردە وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ, سونىڭ ىشىندە ەكسپورتقا باعىتتالعان ءونىم ءوندىرۋدى قولعا الۋ ارقىلى جۇمىس ورىندارىن ەسەلەپ كوبەيتۋ;
2.اۋىل شارۋاشىلىعىنا جەڭىلدىكپەن ءبولىنىپ جاتقان ميللياردتاعان قارجىنىڭ ديقان-شارۋالارعا تولىق جەتۋىن قاتاڭ قامتاماسىز ەتىپ, ءتيىمدى يگەرىلۋىن (ال بىزدە جەتپەگەنىمەن تۇرماي, تريلليونداعان تەڭگەنىڭ يگەرىلمەي جاتقانى كەشە عانا پارلامەنتتىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا ايتىلدى), جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان كووپەراتيۆتەردىڭ جەدەل اياققا تۇرۋىنا مەملەكەتتىك ىقپال ەتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىندا وندىرىلەتىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ءتيىمدى باعادا, دەلدالدارسىز تۇراقتى وتكىزۋ جۇيەسىن قۇرۋ;
3.اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتتاعى جەرلەردىڭ كاداسترلىق قۇنىن بىرنەشە ەسە, ال سۋارمالى جانە باسقا دا ەگىستىك جەرلەردەن الىناتىن سالىق كولەمىن كەمىندە ون ەسە كوتەرىپ, قازىناعا تۇسەتىن كىرىستى كۇرت كوبەيتۋ;
4.اۋىل تۇرعىندارىن, باسقا دا ازاماتتاردى ەگىن سالۋ, كوكونىس ءوسىرۋ, مال شارۋاشىلىعىمەن, ءوڭدەۋ ونەركاسىبىمەن اينالىسىپ, اگروكاسىپكەرلىككە قۇلشىندىراتىن ءپارمەندى اقپاراتتىق ناسيحات جۇرگىزۋ, 5-6 پايىزدان اسپايتىن جەڭىل نەسيە, ءتيىمدى دەمەۋقارجىمەن قامتاماسىز ەتۋ;
5.اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى مامانداردى كوللەدجدەردە تەگىن وقىتىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءبولىنەتىن گرانتتاردى كوبەيتۋ, جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەردىڭ ەڭبەك وتريادتارىن ۇيىمداستىرۋ ارقىلى وسكەلەڭ ۇرپاقتى ەڭبەككە باۋلۋ, اۋىلدىق جەرلەردە ەڭبەك ەتۋگە, ءباسەكەگە قابىلەتتى, ەكولوگيالىق تازا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن وندىرۋگە ىنتالاندىرۋ.
بۇلاردىڭ بارلىعى ەلباسى العا قويعان كەشەندى مىندەتتەردى – جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىن قۇرۋ, ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنان ورىن الۋ, جۇمىسسىزدىقتى جويۋ, قوعامداعى تۇراقتىلىقتى, ازاماتتاردىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمىن نىعايتۋ, تۇپتەپ كەلگەندە تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرلى ەتىپ, ءماڭگىلىك ەل بولۋدى كوزدەگەن ەڭ ۇلى مۇراتىمىزعا جەتۋدىڭ بەرىك نەگىزدەرىن قالايتىنى ءسوزسىز!
قۇتماعامبەت قونىسباي,
مادەنيەت قايراتكەرى