بانك رەفورماسى باستاۋىندا

تاۋەلسىزدىك تالاپتارى

ءيا, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن ونىڭ باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى – اقشا-نەسيە سايا­ساتىن ىسكە اسىرۋ بولعانى بەلگىلى. الايدا وسى ءىس ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن شەشىمىن تابا الماي كەلگەنى بۇگىندە ايتۋعا عانا جەڭىل. ناقتى دەرەكتەر مەن قۇجاتتارعا جۇگىنسەك, ءالى دە كسرو قۇرامىندا بول­عان كەزىمىزدە, 1991 جىلدىڭ 20 ماۋسىمى كۇنى قازاق كسر-ءىنىڭ جو­عارعى كەڭەسى «قازاق كسر-ءىنىڭ ۇلتتىق بانك تۋرالى» قاۋلى­سىن قا­بىل­داپتى. تەك سودان كەيىن ارادا ەكى جىل وتكەن سوڭ 1993 جىل­دىڭ 13 ءساۋى­رىندە رەس­پۋبلي­كا­نىڭ جوعار­عى كە­ڭەسى «قر-نىڭ ۇلت­تىق بانك تۋرا­لى» زاڭىن قابىل­دا­دى. ال ۇلتتىق ۆاليۋ­تا­مىز – تەڭگە بۇدان سوڭ تاعى دا جەتى اي وتكەن سوڭ اينالىمعا ەنگىزىلدى. تەك سول كەزدە عانا اياعىن ءتاي-ءتاي باسقان بالعىن ەگەمەن ەل رەسەيگە قولما-قول اقشا تاۋەلدىلىگىنەن قۇتىلعان-دى. وسى ارا­لىق­تا اقشا-نەسيە توڭىرەگىندە ادام ءتۇسى­نىپ بول­ماي­تىن, شىم-شىتىرىق وقيعالار ورىن ال­دى. ادام جاقسىعا تەز ۇيرەنەدى عوي. تاۋەل­سىز­دىك­تىڭ 20 جىلىنىڭ بيىگىنەن قاراعاندا سو­نىڭ ءبارىن ۇمىتىپ كەتكەندەيمىز بە, قالاي ءوزى؟ وداقتىڭ ىدىراۋ, ىرگەسى سوگىلۋ ۇدەرىسى سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياعىندا ايقىن كورى­نە باستادى. كسرو دەپ اتالاتىن الىپ ەلدىڭ بانك جۇيەسى دە وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. بانكتەر حالىق شارۋاشىلىعى سالالارى بويىن­شا اگروپرومبانك, كرەدسوتسبانك, پرومسترويبانك, جيلسوتسبانك دەپ ءبولىنىپ, جارى­لا باستادى. 1991 جىلى كەڭەس وداعى ىدىرا­عان­نان كەيىن بۇل بانكتەر ەگەمەن قازاق ەلىنىڭ مەنشىگىنە اۋىسىپ, كوممەرتسيالىق بانكتەر بولىپ قايتا قۇرىلدى. وسى ۋاقىتتان باستاپ ەلدە بانك كاپي­تالىن جيناقتاۋ, اكتسيونەرلەردى بانكىگە تارتۋ قا­جەت­تىلىگى تۋىندادى. ايتايىن دەگەنىمىز – جو­عارى­دا اتالعان بانكتەر ءوندىرىستىڭ قۇل­دى­راۋىنا ىقپال جاساي المادى. ويتكەنى بۇ­رىنعى ورتالىققا باعىنعان كاسىپورىن­دار­دىڭ اقشا قاراجاتى رەسەيگە اعىلدى. قازا­قستاندا قالعا­نى­ن­ىڭ ءوزى جىرىم-جىرىمى شىعىپ, كاسىپ­ورىنداردى ورنىنان تۇرعىزۋعا دارمەن­سىز بول­دى. ءسويتىپ, ولار قاراجاتسىز قالدى. بۇل كەزدە بانكتەن نەسيە الىپ, ءىس تىندىرا­مىن دەۋ قۇر قيالعا اينالدى. سول كەزدە بانك­تىڭ پايىزدىق ستاۆكاسى 250-270 پايىزعا جەتكەنىن وتانداس­تارىمىز ۇمىتا قويماعان شىعار. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسى مەن ورتا تۇسىندا دۇكەن سورەلەرى جىلان جالاعانداي بوس قالدى. وسىنداي ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى ونى تالون ارقىلى جان باسىنا شەكتەپ بەرۋدى تالاپ ەتتى. قولما-قول اقشانىڭ جەتىسپەۋىنەن بانكتەرگە بيۋدجەتتىك تۇسىمدەر تۇسپەدى. ادامدار جالاقىلارىن ايلاپ الا المادى. مۇنىڭ ءبارىن نەگە تاپتىشتەپ وتىرمىز؟ ءاري­نە, تەكتەن-تەك ەمەس. ويتكەنى وسىنداي كۇر­مەۋى قيىن بانك جۇيەسى مەن اقشا-نەسيە رە­فورماسىن العا اپارۋ ءۇشىن تەك جوعارىدا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە جەرگىلىكتى ورىن­داردا دا وعان بەل شەشىپ كىرىسە الاتىن جۇيە جەتەكشىلەرى دە اۋاداي قاجەت ەدى. داۋىلپاز اقىن ما­حام­بەتتىڭ ءبىر ولەڭى تومەندەگىشە ءورىلىپ كەلەر ەدى. «قابىرعاسىن قاۋساتىپ, ءبىر-بىرىندەپ سوكسە دە, قاباعىن شىتپاس ەر كەرەك, ءبىزدىڭ بۇيتكەن بۇل ىسكە». سونداي قاباعىن شىت­پايتىن ەردىڭ ءبىرى سوناۋ 1992 جىل­دىڭ باسىندا مەملەكەتتىك بانكتىڭ ورال وبلىستىق باسقارماسىنا باس­تىق بولىپ تاعايىندالعان بوريس ءىزباساروۆ بولا­تىن. ول 1993 جىلى ۇلتتىق بانكتىڭ باتىس قازاقستان وبلىستىق فيليالىنىڭ باس­شىسى بولىپ قايتا بەكىتىلدى. ونىڭ الدىندا قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە تاۋەلسىز ەل تالاپتارىنا ساي بانك جۇيەسى في­ليالىن قالىپتاستىرۋ مىندەتى تۇردى. ەڭ باس­تىسى, ءدال وسى كەزەڭدە ۇلتتىق كادرلار ازىرلىك قاجەتتىگى تۋىندادى. وسىدان ون توعىز جىل بۇرىن مەملەكەتتىك بانك جۇيەسى باسقار­ماسىن­دا قىزمەت جاسايتىن قانداستارىمىزدىڭ ۇلەس سالماعى 5-6 پايىزدان اسپايتىن. قازىر 80 پايىزدان اسىپ وتىر, دەپ مالىمەت بەردى بىزگە ءبۇ­گىنگى اڭگىمەمىزدىڭ كەيىپكەرى. باسقارمادا بانك سالاسىنىڭ قىرى مەن سىرىن جەتىك مەڭ­گەرگەن, تاجىريبەلەرى مول, كاسىبي دەڭگەيلەرى جوعارى, قاي كەزدە دە ءوز ىستەرىنە مۇقيات, ىجداعاتتى وزگە ۇلت وكىلدەرى قىزمەت جاسادى. فيليالدا تالىمگەرلىك قوزعالىستى ورىستەتۋ ارقىلى ءبىز ولاردىڭ كاسىبي داعدىلارى مەن تاباندى قاسيەتتەرىن بۇگىنگى بۋىن بانك جۇيەسى تول­قىندارىنا اۋىستىرۋعا تىرىستىق. بۇل ءىسى مەن ءسوزىنىڭ اراسىندا ايىرما­شى­لىق جوق ۇلتتىق بانك فيليالى باسشىسى ب.ءىزباساروۆتىڭ اق ادال سىرى دا, شىنى دا ەكەنىنە ءباس تىگە الامىز. كوپ كەشىكپەي ۇلتتىق بانك جۇيەسى فيليالدارىن كومپيۋتەرلىك ج­ۇ­يەگە كوشىرۋ ءۇردىسى باستالدى. رەسپۋب­ليكاداعى اۋدان ورتالىقتارى وسى بايلانىس جۇيەسىنە ەنگىزىلدى. ءدال وسى تۇستا كادرلاردى كومپيۋتەردە جۇمىس ىستەۋگە داعدىلاندىرۋ ءىسى دە كەڭ قارقىن الدى. ۇلتتىق بانكتىڭ باتىس قازاق­ستان وبلىستىق بولىمشەسى توزىمدىلىك پەن جاۋاپكەرشىلىكتى, كاسىبي بىلىكتىلىكتى تالاپ ەتەتىن بۇل ءىستى دە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ابى­رويمەن اتقارىپ شىقتى. بۇعان فيليال باسشىسىنىڭ  قوسقان ۇلەسى قوماقتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا بانك جۇيە­سىن­دە ورىن العان كۇرمەۋى قيىن, سەبەبى مەن سالدارى قايدا اپارىپ سوقتىراتىنى بەلگىسىز كۇردەلى كەزەڭدە, سول ۋاقىتتىڭ تىنىسىن اي­قىن اڭعارىپ, سوعان يكەمدەلە بىلگەنى, ادامدارمەن قارىم-قاتىناس­تاردا ءمامى­لە­گەرلىك تانىتقانى ب.ءىزباساروۆ­تىڭ دا, ول باسقاراتىن ۇلتتىق بانك فيليالىنىڭ دا تەك پاي­دا­سىنا شىعىپ وتىردى. ەڭ باستىسى, ول تۇرعىندار اراسىندا ۇلتتىق بانك جۇيەسى مەن ونىڭ بولاشاعىنا سەنىمدىلىكتى ورنىق­تىرا ءبىلدى. وسى ورايدا «سابىر ءتۇبى – سارى التىن» دەگەن حالىق ماتەلىن ءسال وزگەرتىپ: «سابىر ءتۇبى – ءتول تەڭگە, ۇلتتىق ۆاليۋتا بولىپ شىقتى» دەپ قولدانساق, شىندىقتان الشاق كەتپەيمىز. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ۇلتتىق بانك جۇيەسى جوعارىدا ايتىلعانداي, تىڭ­نان تۇرەن سالا وتىرىپ, ءوز دامۋ جولىن قا­لىپتاستىردى. قارا­ڭىز, بۇگىندە ول تاۋەلسىز ەركىن دامۋ مەن تۇرعىنداردىڭ الاڭسىز ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتۋىنىڭ ءبىر كەپىلىنە اينالىپ كەلەدى. جۇيەنىڭ وسىنداي بيىك دەڭگەيگە كوتەرىلۋى­نە, ەگەمەن ەلگە قىزمەت جاساۋىنا رەسپۋبليكا ايماقتارىن­داعى بوريس ءىزباساروۆ سەكىلدى بانك سالاسىنىڭ بايىپتى دا بەكەم, سابىرلى دا  سالماقتى باسشىلارى ءوز ۇلەس­تەرىن قوسقانى كامىل. قاي سالادا دا كادر­لار­دىڭ بۋىن الماسۋلارى بولىپ جاتا­دى. ءويت­كەنى ءومىر زاڭى وسىنداي. مۇنداي كەزدە ءوز تاجىريبەسى مەن كاسىبي داعدىلارىن كەيىنگى تولقىنمەن ءبولىسىپ, بانك جۇيەسىندە ۇلتتىق كادرلاردى قالىپتاس­تىرۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان بوريستەي مايتالمان بانكيرلەر قانداي قۇرمەتكە دە لايىقتى. اقجايىق وڭىرىندەگى بانك جۇيەسىنىڭ بۇگىنگى بۋىن وكىلدەرى ونى وزدەرىنە ۇستاز سانايدى. بانكير مەرەيى دەگەنىمىز دە وسى شىعار, بالكىم. ال ونىڭ بانك رەفور­ما­سىنىڭ باستاۋىنان قانىپ ءىشىپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ۇزدىكسىز ون توعىز جىل بويى ۇلتتىق بانك فيليالىن ۇلكەن ابىرويمەن باسقارىپ كەلە جاتقانى جۇيەگە دەگەن ادالدىعى مەن ارىنىڭ تازالىعى دەپ بىلەمىز. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا مۇنداي جاندار وسىنداي ەكى-ءۇش اۋىز جۋرناليستىك تولعام جاساۋعا ابدەن لايىقتى بولسا كەرەك. تەمىر قۇسايىن, باتىس قازاقستان وبلىسى. سۋرەتتە: بوريس ءىزباساروۆ.