باياناۋىلداعى قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىن مۇمكىن, بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس. ەل اۋزىندا قوڭىر اۋليە – تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپ تۋىندىسى دەسە, بىرەۋلەر بۇل ۇڭگىر ەرتەدەگى ادامدار تۇرعان جەر, ءتىپتى, باسقا عالامشاردان كەلگەندەر جاساعان دەپ بولجامدايدى. ۇڭگىردى ۇلى بۇقار جىراۋ بابامىز, شوقان ءۋاليحانوۆ, ءماشھۇر ءجۇسىپ, گ.ن.پوتانين, قانىش ساتباەۆ, الكەي مارعۇلان, باسقا دا اتاقتى ادامدار كەلىپ كورگەن دەسە-ءدى. جەرگىلىكتى جۇرت بۇل ۇڭگىردى كيەلى, شاراپاتى تيەر قاسيەتتى دەپ تە ايتادى. قازانداعى سۋىنا قولىڭدى تيگىزىپ, بەتىڭدى سيپاساڭ تىلەگىڭ ورىندالادى. ءۇڭگىرگە تۇنەسەڭ, تىلەگەن تىلەۋىڭ اينىتپاي كەلىپ, بالاسىز انا ءسابي سۇيەدى, سىرقات ادام اۋرۋىنان ايىعىپ كەتەدى ەكەن. ارينە, ءوزى تاۋ ىشىندەگى تاس ۇڭگىر بولسا, وعان ءتۇن ىشىندە كەلىپ قونۋ ءۇشىن دە باتىلدىق, ەرىك-جىگەر, سەنىم كەرەك. ءارى جۇگىرىپ كەلىپ ىشكە ەسىك اشىپ ەنەتىندەي ەمەس, ۇڭگىرگە جەتۋ ءۇشىن جىقپىل-جىقپىل تاستاردىڭ اراسىمەن ورلەپ, تاۋ بيىگىنە كوتەرىلۋىڭ تاعى بار.
قاسىمىزدا باياناۋىلدىق رامازان دەگەن شەجىرەشى اعامىز بار, ءجۇز ەستىگەننەن ءبىر كورگەن ارتىق دەپ وتكەن جىلدىڭ ءبىر ءساتتى كۇنىندە ءبىز دە بيىك قۇز باسىنداعى ۇڭىرەيگەن ۇڭگىرگە قاراي جول تارتقان ەدىك. ءوزىمىز دە تاۋ-تاس اراسىندا وسكەن قىزبىز, بيىككە شىعۋ بىزدەن قالعان دەپ الدەقانداي بوپ كەۋدە كوتەرىپ كەلە جاتقانىمىز ارتىق ايتقاندىق ەكەن, جول ورتاعا جەتپەي ءالىمىز قۇرىدى دا قالدى. اينالا تاۋ, تاكاپپار سۇستى قۇز شىڭدارى, جىقپىل-جىقپىل قالىڭ قارا تاس. توبەدە كوك اسپان, كۇن شاقىرايىپ تۇر. بيىككە ورمەلەپ ۇڭگىرگە جەتۋ كەرەك. ۇڭگىر بولسا, ءدال ەرتەگى كينولارداعىداي تۋ-ۋ... الىستا, تاۋ ىشىندە. جاقىنداعان سايىن الىستاي بەرەدى. بىزدەن باسقا دا جوعارىداعى ۇڭگىرگە قاراي بىرىنەن سوڭ ءبىرى ورمەلەپ ءوزىمىزدىڭ اۋىلداردىڭ كارى-جاسى ارالاس تۇرعىندارى, داڭ-دۇڭ سويلەسىپ قىتايلىقتار, رەسەيلىكتەر, ۋكرايندىق ەكى ايەل, موڭعوليالىق تۋريستەر دە كەلە جاتىر. نەمەسە, كەرىسىنشە, ۇڭگىرگە بارىپ, كورىپ, تاس قازاننان سۋ ءىشىپ, ءتاۋ ەتىپ تومەن ءتۇسىپ كەلە جاتقاندار: «ساپار ءساتىن سالسىن» دەيدى بىزگە. قۇداي-اۋ, 6-7 ايلىق بالا كوتەرگەن ايەل, ۇساق بالا, ەگدە جاستاعىلار ءبارى ۇڭگىرگە جەتۋگە اسىعادى. اڭ-تاڭ قالاسىز. «ۋھ» دەپ ءار تاستىڭ ۇستىنە شوقيىپ تومەنگە ءبىر قاراپ الاسىڭ دا, ءبىر كەزدە قولدان جاسالعان باسپالداقتارعا جەتەسىڭ, قارا تاسپەن ورمەلەپ ءجۇرگەنشە باسپالداقتاردىڭ بولعانى دا داتكە قۋات. ونىڭ ءوزى ارالارى اشىلىپ كەتكەن, سىقىر-سىقىر ەتىپ جوعارى كوتەرىلگەنشە زارەڭدى الادى. سىرعاۋىلدان, تاقتايدان جاسالعان ابدەن توزعان باسپالداقتىڭ ۇزىندىعى 115 مەتر. سودان ءبىر 20 مەتر جوعارى كوتەرىلگەن سوڭ دەمالۋعا ارنالعان ايالداما ورىندىقتار كەزىگەدى. جوعارى قاراساڭ, قىزىلدى جاسىلدى كيىنگەن, ۇڭگىر اۋزىندا جۇرگەن ادامدار سۇلباسى قىبىر-قىبىر بۇلدىراپ كورىنەدى. باسىڭ اينالادى. شارشايسىڭ.
رامازان اعامىزدىڭ اۋزى ءاڭگىمەدەن ءبىر بوسامايدى, ءارى شارشامايدى دا. ىشىندەگى بار دۇنيەنى ءۇيىپ-توگىپ مانادان بەرى ايتىپ كەلەدى: «قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى تۋرالى كوپتەگەن اڭىز-اڭگىمەلەر بار ەكەن. باعزى زاماندا الاپات سۋ تاسقىنى باسقان كەزدە قوڭىر ءاۋليە دە نۇح پايعامباردىڭ كەمەسىنە مىنسەك, اۋىر بوپ كەتەر دەپ, ەكى تاقتايدى قۇراپ, قىران, قۇلان اۋليە ۇشەۋى سۋمەن قالقىپ جۇزە بەرسە كەرەك. سۋ ازايىپ, تاۋدىڭ شەتى كورىنگەندە اۋليەلەر تاقتايلارىنان ءتۇسىپ, باياناۋىلدىڭ ۇڭگىرلەرىن مەكەندەيدى. سۋ قايتىپ, اۋليەلەردى باياناۋىلدان ءبىر-اق شىعارعان عوي. سودان قوڭىر اۋليە بابامىز جامباقى تاۋلارىنا يەلىك ەتەدى. قوڭىر اۋليە بولعان دەگەن ۇڭگىردە كەزىندە شىراقشى جۇمات اقساقال قىزمەت كورسەتىپتى. ايتپاقشى, وسى قوڭىر اۋليە جايلى اڭىز سەمەيدە, شىڭعىس تاۋىندا دا بار دەيدى.
ۇڭگىرگە دە جەتتىك-اۋ ءبىر كەزدە. كىشكەنتاي كۇنىمىزدە اجەلەرىمىز ايتاتىن: مەككەگە دە جاياۋ-جالپىلاپ بارادى. قاسيەتتى جەرلەرگە ادام بالاسى قيىندىقپەن بارۋ كەرەك. سىناقتان ءوتىپ دەيتىن. وزدەرى ءبىر وباعا بارامىز دەپ جولسىزدا ءۇش كۇن جۇرگەنىن بىلەمىن. سول جاقتان كەلىپ ايتقانى عوي, سوندا. قاسيەتى بار جەرلەرگە تار جول, تايعاق كەشۋمەن بارساڭ – سىنالاسىڭ, ول جەر سوندىقتان دا كيەلى, قاسيەتتى. مىنە, ءبىز كەلىپ جەتكەن قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى دە سونداي. قۇز باسىنداعى قۇپيالى ۇڭگىرگە دە جەتىپ, ءبىز دە ءبىر سىننان وتكەندەيمىز. ۇڭگىردىڭ كىرەبەرىسى كۇمبەز سياقتى. الدى بيىك جار, سول جەردەن تۇرىپ اينالاعا, ءتومەنگە قارايسىڭ كەپ. بويىڭدى قورقىنىش تا بيلەيدى. ادام كوپ. كەزەك كۇتۋشىلەر قاپتاپ تۇر. اشىق-شاشىق ءوزىمىزدىڭ دە قىزدار ءجۇر, تىكسىنىپ قالدىق. اۋليەلى ۇڭگىرگە كەلگەندە ءبىر ءسات يبا-ادەپ ساقتاسا قايتەر ەدى.
ءبىزدى ەسىك اۋزىندا شىراقشى, باياناۋىلدىڭ ءتول شەجىرەشىسى, ءۇڭگىردىڭ يەسى التىنبەك اعامىز قارسى الدى.
– ايەل قاۋىمىنا جابىنىپ كەلۋ جايلى ۇنەمى ايتىپ كەلەمىز. تۋريستەرمىز, قىدىرىپ كەلگەندەرمىز دەپ, جەڭىل-جەلپى تۇسىنىكتى سىلتاۋراتادى, قاتپارلى قاسيەتتەن گورى, ۇڭگىردى قىزىق كورەدى. اقشامىز تولەنگەن دەپ ەركىنسيدى عوي بۇلار, – دەپ شىراقشى دا اقتالىپ جاتىر.
كىرەبەرىستەگى بيىك قوي تاستىڭ ۇستىندە كىشكەنتاي ۇلى وتىر. كەلۋشىلەرگە ۇڭگىرگە قالاي كىرىپ-شىعۋدىڭ ءراسىم-عۇرىپتىق جولدارىن تۇسىندىرەدى. سودان «ءبىسمىللا» دەپ ۇڭگىرگە باس سۇقتىق. ىشكە كىرگەن سوڭ ءسال ايالداپ اۋىز ۇيدە وتىردىق. رەسەيدەن كەلگەن تۋريستەر دە بىزبەن قاتارلاس جايعاستى. ۇڭگىردىڭ ءىشى سالقىن. رامازان اعام ءالى ايتىپ جاتىر. بويىمدى بيلەگەن ۇرەيدەن ايىقپاي, سوندا دا بولسا, ول كىسىنىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق قويماۋدى ىڭعايسىز كورىپ, تىڭداپ باس يزەپ قويامىن. ۇڭگىر ءۇش بولمەدەن تۇرادى ەكەن. عيباداتحاناسىنىڭ ۇزىندىعى – 12 مەتر, ەكىنشىسى – جاتىن بولمە, ۇزىندىعى – 6 مەتر. ءۇشىنشى بولمەسى – قازاندىق. قازاندىق بولمەسىندە قازانعا ۇقساس شۇڭقىرشاق تۇر. ىشىندە سۋ بار دەيدى. بارىمىزدەگى ماقسات – قازاندىقتاعى سۋعا قولدى مالىپ, بەتىمىزدى جۋىپ, تىلەك تىلەۋ. كەزەكپەن باسپالداق ارقىلى ەكىنشى بولمەگە, كەلەسى ۇڭگىرگە ءوتۋىمىز كەرەك. تار, تەسىك تاستان باسىمدى سۇعىپ قاراسام, راسىندا دا الدىمدا – قازاندىق, وندا سۋ بار ەكەن. جان-جاعىما قاراماستان سۋعا قولىمدى مالىپ, تىلەگىمدى ايتىپ, ارتقا شەگىندىم. بويىمدى از-ماز ۇرەي بيلەگەندەي. ءتۇسىپ كەلە جاتىپ, وڭ جاققا ما, بۇرىلىپ قاراپ قالىپ ەم, ۇڭگىردىڭ جوعارى قاباتى بار ما, قۇداي اۋ, بيىكتەن تاعى ءبىر ۇڭگىردىڭ اۋزى ۇڭىرەيىپ تۇرعانداي قورقىپ كەتىپ, كوزىمدى تارس جۇمىپ الدىم. ويتكەنى, قازاندىقتاعى سۋعا قولىڭدى مالاتىن جەرگە جالعىز ءوزىڭ باراسىڭ, ەكى ادام سىيمايدى ول قۋىسقا. سەن تۇسكەننەن كەيىن كەلەسى ادام باسپالداقپەن كوتەرىلەدى. عاجاپ, تىلسىم دۇنيەمەن كەزدەسكەندەي بولاسىڭ. ءالي-بابا جانە قىرىق قاراقشى ەرتەگىسىمەن بەتپە-بەت جۇزدەسىپ, سول تاۋلاردىڭ ىشىندە جۇرگەندەيسىڭ. كەنەتتەن ۇڭگىردىڭ اۋزى تارس جابىلىپ قالسا قايتەمىز دەگەن قورقىنىش كەتپەيدى.
ايتپاقشى, جاڭاعى ەكىنشى قابات دەمەكشى, رامازان اعام ايتقانداي, قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى قاشقان ادامدار سول ەكىنشى قاباتتاعى ۇڭگىردەن پانا تاپقان كورىنەدى. ولار كىمدەر ەكەن دەگەن وي مازالايدى. كەزىندە ەشكىم ايتقىزبادى. بىراق, جەرگىلىكتى حالىق, كونەكوزدەر ءبىلدى. قىزىل جاعالار قۇرتىپ جىبەرەدى دەپ, ۇڭگىرلەردەن سىر اقتارماي, جاسىردى. بۇل دا ءبىر بەتى اشىلماي تۇرعان شەجىرەنىڭ ءبىر پاراعى. مۇمكىن, الدا ولكە تاريحىن, باياناۋىلدىڭ شەجىرەسىن جازۋشىلار ەكىنشى قاباتقا كوتەرىلىپ, قۇپياسىن دا تابار. ۇڭگىردىڭ ەكىنشى قاباتىندا نە بار دەگەن سۇراق كوپتى مازالايتىنى راس. ءوزىمىزدىڭ قازاقتىڭ وتكەنىنەن زارلى سىر ساقتاعان, ەشقانداي باسقا عالامشاردان كەلگەندەر جاساماعان ۇڭگىر ەكەنىن تۇسىنەسىز. شوقان دا, قانىش تا, پوتانين دە بۇل جەرگە تەگىننەن-تەگىن كەلمەگەن عوي. شىراقشى اعامىز حان ابىلايدىڭ ءوزى دە ۇڭگىردە بولعان دەپ قالدى... 1734 جىلى ابىلايدىڭ قاتىسۋىمەن باياناۋىلدىڭ سابىندىكول جاعاسىندا ءۇش ءجۇزدىڭ بي, باتىرلارى باس قوسىپ, قازاقتىڭ جوڭعاردى جەڭگەن ۇلى جيىنىن, سوڭىنان جەڭىس تويىن وتكىزەدى. ال 1727 جىلدارى جوڭعارلارعا قارسى كۇرەستە بايان تاۋلارىندا بوگەنباي, ولجاباي, بايان باتىر بەكىنىستەر قۇرعان.
ۇڭگىردىڭ ىشىنەن شىعىپ, اينالا تاۋلارعا قاراپ, كىرەبەرىستە دەمالىپ وتىرمىز. شىراقشىمەن اڭگىمەلەسۋ مۇمكىن ەمەس. ادامدار تىنىمسىز كەلىپ جاتىر, كەتىپ جاتىر. التىنبەك اعامىز ۇڭگىردىڭ گيدى سياقتى, ورىسشا, قازاقشا بارلىعىنا بىردەي ءتۇسىندىرىپ, سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋدە. كۇنى بويى وسى. مونعوليادان كەلگەن ەكى تۋريست قويىن داپتەرلەرىنە سول ەكى ارادا سىپىلداتىپ جازىپ جاتىر. سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, باستارىن شايقاسىپ قويادى. بىرەۋى: «1983 جىلى يۋنەسكو جانىنان قۇرىلعان حالىقارالىق كەڭەستىڭ اسسامبلەياسى شەشىمىمەن 18 ءساۋىر حالىقارالىق ەسكەرتكىشتەر مەن تاريحي ورىنداردى قورعاۋ كۇنى بولىپ بەكىتىلدى. ءار ەل بۇكىلالەمدىك مۇرانى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جۇمىس جۇرگىزەدى. سىزدەردە تاريحى تۇنىپ تۇرعان باياناۋىلداعى قوڭىر اۋليەنىڭ ۇڭگىرى سياقتى ەسكەرتكىش-ۇڭگىرلەردى زەرتتەۋ جايى قالاي؟ – دەپ سۇرايدى.
– ەلىمىز بەن جەرىمىزدىڭ ءوتكەنىنەن سىر شەرتەر تاريحي ەسكەرتكىشتەر – حالىقتىڭ ءمادەني مەنشىك مۇراسى. ارينە, باياناۋىلدا وبالار, ۇڭگىرلەر از ەمەس. ءار ۇڭگىر, ءار وبا تاريح. ءبىز ولاردىڭ ساقتاۋشىسىمىز. سوندىقتان, 2004 جىلى «ءمادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ەلىمىزدىڭ تاريحي-مادەني قۇندىلىقتارىن قورعاۋ مەن ۇقىپتى پايدالانۋ ءۇشىن ءازىرلەندى. تاريحي ورىنداردى زەرتتەۋگە, ۇلتتىق تاريحي مۇرالاردى حالىقارالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋعا, تاريحي-مادەني مۇرالاردى كەشەندى تۇردە زەردەلەۋگە باسىمدىق بەرىلدى, – دەيدى شەجىرەشى-تاريحشى التىنبەك اعامىز ولارعا.
وزگە ەلدەن كەلگەن ەكى تۋريست جىگىتتىڭ سۇراقتارى بىزگە دە وي سالدى. بۇگىنگى كۇندەرى قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى سياقتى تاريحي, ارحەولوگيالىق, ساۋلەتتىك ءجانە مادەني ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋ پارىز. قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى قورعاۋعا الىنۋى كەرەك. قالاي بولسا سولاي قاراۋعا بولمايدى. تاريحي ماڭىزى ساقتالۋى قاجەت. ماسەلە قالاي ساقتاپ قالۋدا, قالاي زەرتتەۋدە, كوكەيكەستىگە قالاي كوڭىل بولۋدە بولىپ تۇر. ءبىز ۇڭگىردى انشەيىن قىزىقتاپ كورەمىز دەپ جەڭىل-جەلپىلىككە سالامىز. وزگەلەر بۇل جەرگە ويمەن كەلىپ, وي ىزدەپ, وي ءتۇيىپ كەتەدى. وكىنىشتىسى سول, ءبىزدىڭ تاريحي قۇندىلىقتارعا جاۋاپسىز قارايتىندىعىمىزدىڭ ءبىر كورىنىسى وسى. ۇڭگىر مە, ءتايىرى, قازاقتىڭ جەرىندە ۇڭگىر از با ەدى دەپ كەلتە سويلەي سالامىز. ءدال وسى جەرگىلىكتى جەردە تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋدا, ولكەنىڭ تاريحي-مادەني مۇرا ەسكەرتكىشتەرىن ايگىلەۋدە, ۇڭگىر, وبالاردى زەرتتەپ, ساقتاۋدا, ءتىپتى, جاي عانا كوڭىل ءبولىپ نازار اۋدارۋدا جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارىنىڭ, تاريحي-مادەني باسقارما, بولىمدەردىڭ وتكەن شەجىرەگە دەگەن مەيىرىمى مەن نازارى, ىقىلاسى ەرەكشە قاجەت سەكىلدى. ەلىمىزدە «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتiلەرiن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» تۋرالى زاڭ بار عوي. سوعان ءبىر ۇڭىلسەك, قانە تەرەڭ زەرتتەلمەگەن تاريحتىڭ وتكەنى قوڭىر اۋليە سياقتى ءاربىر ۇڭگىر, وبالاردا جاتىر ەمەس پە. ويلانايىق. باياناۋىلدىق ابىز اقساقال زەكەباي سولتانباي اتانىڭ سوزىمەن ايتقاندا, قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى – اڭىزعا اينالعان تاريحي شىندىق.
ءبىز بولعان جامباقى تاۋ قۇزىنىڭ باسىنداعى قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنەن باسقا, ۇڭگىر تاس, نايزا تاس, اۋليەبۇلاق دەيسىز بە, تولىپ جاتقان عاجايىپتار, شىنىندا دا, كومەسكىلەنىپ قالعان ءبىزدىڭ وتكەن تاريح. بولاشاقتى تانۋ وتكەندى پايىمداۋدان باستالاتىنىن ەسكەرەيىك.
تاريحي قۇندىلىققا يە سول نىسانداردى ساقتاۋدى, قورعاۋدى, زەرتتەۋدى, ولاردىڭ تاريحي جانە فۋنكتسيونالدىق ماڭىزىن باعالاۋدى, رەسمي مارتەبە بەرۋدى, قالپىنا كەلتىرۋدى, وسى سياقتى ءىس-شارالاردى ارىگە بارماي-اق, باياناۋىلدىڭ وزىندە قولعا الۋ ءۇشىن باعدارلاما جاساپ, ويلانىپ كوردىك پە؟.. وسىنداي شارۋالار بار بولسا, ول قالاي جولعا قويىلعان؟ ولاردىڭ قۇرامىندا ماماندار بار ما؟ سەبەبى, قورعانداردى, قورىمداردى, ۇڭگىرلەردى قورعاۋعا ءتيىستى ورىنداردىڭ قازىر نەشە ءتۇرلى وزگە قىزمەتتەرمەن بىرلەسىپ جۇمىس جاسايتىنى ايتىلۋدا. ەجەلگى قورعان, وبا, ۇڭگىرلەردى تانىپ-ءبىلۋ, زەرتتەۋ ءۇشىن الدىمەن تۇسىنىك, زەرتتەۋشىلىك ءبىلىم, عىلىمي كوزقارس, تانىمدىق سانا-سەزىم, قىزىعۋشىلىق, ءوتكەنگە, اتا-بابا جولىنا دەگەن جاناشىرلىق قاجەت. سول سياقتى, باياناۋىلداعى قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنەن باسقا دا قورىمدار, ۇڭگىرلەر قالاي قورعالۋدا؟ بۇلاردىڭ بىزگە كەرەگى بار ما, جوق پا؟.. ايدالادا, تاۋ ىشىندە, قۇز باسىندا تۇرعان يەن ۇڭگىر دەگەن سالعىرت وي قالىپتاسپاسا, تۋريزمگە, مادەنيەت, تاريحقا باس-كوز بولاتىن جەرگىلىكتى باسقارمالار, بولىمدەر قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىن قامقورلىققا الۋى كەرەك ەدى. ياعني, ۇڭگىرگە كەلۋدىڭ تالاپ-ءتارتىبى بولۋ كەرەك. بۇل, بىرىنشىدەن, كەلۋشى تۋريستەردىڭ قاۋىپسىزدىگى, ەكىنشىدەن, ونىڭ تاريحي, تانىمدىق تۇرعىدان ماڭىزدىلىعىن ەسكەرۋ. سەبەبى, بيىك قۇز باسىنا كىشكەنتاي ءسابيلەرىن كوتەرىپ, ەم الۋعا بارۋدىڭ ءجونى دە جوق. جاس شامالارىنا قاراي, قالاي كيىنۋ, قالاي ءجۇرىپ-تۇرۋ سياقتى ۇڭگىرگە بارۋدىڭ ەرەجەلەرى, ورىندالۋى ءتيىس شارتتار كورنەكتى جەردە تۇرسا. باستىسى – باقىلاۋ قاجەت. باياناۋىلداعى بارلىق ۇڭگىر, وبا, تاۋداعى جازۋلاردى ءتىزىمدەپ, تۇگەندەپ الايىق تا, باعدارلاما جاساپ, قورعاپ, قولداپ, ساقتاپ, كەلەسى ۇرپاققا جەتكىزەيىك.
ءيا, ويدى وي قوزعايدى, الەمدە نە كوپ, ۇڭگىرلەر كوپ. بىراق, ءبىزدىڭ ۇڭگىرلەر ولاردان وزگەشە. ءبىزدىڭ ۇڭگىرلەردە حالقىمىزدىڭ كوز جاسى, وي-ارماندارى, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ جولىنداعى كۇرەس تاريحىنىڭ وشپەس جولدارى جاتىر. جوڭعار-قالماق شاپقىنشىلىعىمەن, قۋعىن-سۇرگىن زوبالاڭىمەن, قازاقتىڭ باسىنا تۇسكەن نەبىر زۇلماتتارمەن بايلانىستى ولار. ۇڭگىرلەردە سول زوبالاڭ, زۇلماتتاردىڭ جاڭعىرىعى قالعان. كەڭەس كەزىندە بۇل جونىندە ەشكىم ءلام-ميم دەپ اۋىز اشا المادى. مىسالى, قاراتاۋداعى قاتىنقامال جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە ايەلدەر جاسىرىنعان ۇڭگىر سانالسا, شىعىس قازاقستانداعى اق باۋىر, شىڭعىستاۋداعى قوڭىر اۋليە – ۇڭگىرىندە شىڭعىسحان مۇردەسىنىڭ جاتقانى جايلى اڭىز ايتىلادى. ءار ۇڭگىردىڭ قۇپياسى بار. بىراق, اشىلماي تۇر. ەندى ايتاتىن, جازاتىن كەز كەلدى. ساندىق تۇبىندە سارعايعان, كەلەر ۇرپاققا امانات ەتەردەي دۇنيەلەر بار-اۋ دەپ شامالايمىز. ول ساندىقتار باياناۋىلدىقتاردا ق ۇلىپتاۋلى تۇرعانداي. اشىپ كورسەك قايتەدى؟..
وسىنداي ويلارمەن بيىك شىڭ-قۇز باسىنان تومەن تۇستىك. قوڭىر اۋليە بابانىڭ ۇڭگىرىنە جاساعان ساپارىمىز دا اياقتالدى. تاۋدان تۇسپەگەن ادامدايمىز, شارشاعان دا جوقپىز. بويىمىز جەڭىلدەپ, ويىمىز كوككە اۋەلەپ, جانىمىز شاتتانىپ ەرەكشە كۇي كەشتىك. كەلەر جاز تاعى دا كەلىپ, ۇڭگىر باسىندا ويعا شومىپ وتىرساق دەپ ەدىك سوندا.
ەندى, مىنە, تاعى دا جول كۇتىپ تۇر. قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىندە قىمبات زاتىمىزدى جوعالتقانداي, تاعى دا رامازان اعامىزعا قوڭىراۋ شالىپ ەدىك:
– ە, قارىنداسىم-اي, ءبىلىپ ەدىم, قايتا ورالاتىنىڭدى. ۇڭگىردىڭ ەكىنشى قاباتىندا نە بار دەيمىسىڭ؟! اپىراي-ءا؟! قازاندىق شۇڭقىرشاعىنا سۋدى كىم قۇيادى دەيسىڭ بە؟! اپىر-اي, ءا, اپىر-اي, ءا؟! نە كورمەگەن قازاق؟! قۋعىن-ءسۇرگىن جىلدارىنىڭ سان تاراۋ قۇپياسى قازاقتىڭ كوز جاسى عوي, قالقام, – دەدى اعامىز دا كۇڭگىر ۇنمەن كۇبىرلەپ.
كۇڭگىر-كۇڭگىر. ايتپاقشى, باياناۋىل تاۋلارىندا تاعى ءبىر ۇڭگىر بار دەيدى... وعان بارۋ ءۇشىن اسپالى كوپىر دەي مە, سول ارقىلى ءوتىپ, الگى عاجايىپ ۇڭگىرگە جەتەسىڭ. ءبىردى-ەكىلى باياناۋىلدىقتار بولماسا, ونى دا كوپ ەشكىم بىلە قويمايدى ەكەن. جۇمباق. كۇڭگىر, كۇڭگىر. كينو تۇسىرگىش ءبىزدىڭ جىگىتتەر دە ۇڭگىرلەرگە ءبىر ۇڭىلسە دەيسىڭ. دايىن ستسەناري, دايىن كورىنىستەر.
ارينە, ءبىزدىڭ بۇل جازىپ وتىرعانىمىز ۇڭگىرلەر قۇپياسى. ال ەلىمىزدەگى وتىرار, قويلىق, تالعار, اقىرتاس قالاشىقتارى جايلى ءسوز بولەك. سول سياقتى, بەعازى, ەسىك, بەرەل قورىمدارىندا ىزدەستىرۋ جانە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن بىلەمىز. بۇل جۇمىستار وسى ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋ, دالا مۋزەيلەرى رەتىندە قورعاۋ, كۇزەتىلەتىن نىسانعا اينالدىرۋ ءۇشىن جاسالۋدا. ول ازىرەت سۇلتان, ەسىك, بەرەل, مەركە-جايساڭ, تاڭبالى پەتروگليفتەرى تاريحي-مادەني قورىقتارىنىڭ, بەسشاتىر, بورالداي مەن شىلىكتى قورعاندارىنىڭ جاي-كۇيىن جاقسارتادى جانە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ورنالاسقان كوپتەگەن تاۋ-تاسقا سالىنعان سۋرەتتەردى جويىلۋدان قۇتقارادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. ايتارىمىز, ءبىزدىڭ باياناۋىلدا دا وسىنداي جۇمىستار لەگىن كۇتىپ جاتقان سىرلى دۇنيەلەر كوپ-اق. ءبىزدىڭ باعا جەتپەس قازىنالارىمىز قورعالۋى ءتيىس. وزىمىزدە باردى جوعالتقىمىز كەلمەيدى. مىسالى, وڭىرىمىزدە 800-گە جۋىق مادەني مۇرا ساقتاۋلى ەكەن. ونىڭ تەڭ جارتىسى مەملەكەت قورعاۋىنا الىنىپتى. ءۇش نىسان رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە. ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر دە جەتەرلىك. دەسە دە, ۇڭگىرلەرگە, وبالارعا دا ۇڭىلەيىك. ۇڭگىرلەرىمىزدى كورۋگە, قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىن تاماشالاۋعا ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ قوناقتارى دا كەلمەكشى ەكەن. ءبىز ءۇشىن قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىن شەتەلدىكتەردىڭ كورىپ تاڭعالۋى, سۋرەتكە ءتۇسۋى ماڭىزدى ەمەس, بىزگە, قازاققا كەرەگى – الەم نازارى اۋاتىن ۇڭگىرلەرىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن, تاريحي-تانىمدىق ماڭىزىن الدىمەن ءوزىمىز باعالايىق.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل