دۇبىرگە تولى دۇنيە

داۆوس – مىقتىلار باس قوساتىن جەر

شۆەيتساريانىڭ كۋرورتتى داۆوس قالاسىندا جىل سايىن ەكونوميكانىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ءسوز ەتۋ ءۇشىن مىڭداعان ايتۋلى قارجىگەرلەر, ەكونوميكانىڭ الپاۋىتتارى, مەملەكەت, ۇكىمەت باسشىلارى, ساياساتكەرلەر, اۋزى دۋالى ساياساتشىلار, باستارى يدەياعا تولى عۇلامالار كەلەدى. باسقالاردى تىڭداۋ ءۇشىن, وزدەرىن تىڭداتۋ ءۇشىن. بۇعان قا­تى­سا­تىندار كلۋبىندا 7 مىڭنان اسا سۋ­بەكت بار كورىنەدى. ولار­دىڭ قاتارىنا كىرۋ دە بەدەل. كىرە ا­ل­ماعان ەلدەر دە, كومپانيالار دا, بايلار دا سەنىمگە ءزارۋ, قالتاسى جۇقا ەسەپتەلەدى. جىلدىق جارنا 50 مىڭ دوللاردان 263 مىڭ دول­لارعا دەيىن. ال كەزەكتى جيىنعا قاتىسۋ ءۇشىن تاعى 20 مىڭ دوللار تولەي­سىڭ. ونىڭ ۇستىنە ءتۇرلى سەمينارلاردا سويلەگىڭ كەلسە, 75 مىڭ دوللار قوسىمشا. سونداي-اق, مىقتى دەگەن 25 الپاۋىت «ۇساقتاماي» 500 مىڭ­دى بىردەن تولەپ قوياتىن كورىنەدى. داۆوستاعى بۇكىلالەمدىك ەكو­نو­ميكالىق فورۋم (بەف) بيىل­عى جىلى ءبىرشاما كوتەرىڭكى كو­ڭىلمەن ءوتتى. ءالى دە ءبىرشاما سال­قىنى بايقالعانمەن, الەم ەكو­نو­ميكالىق داعدارىستان ءوتىپ, قا­لىپ­تى دامۋ جاعدايىنا كوش­كەن. سويلەۋشىلەردىڭ سوزىندە وپتيميزم باسىم. الدا تۇرعان قيىن­دىقتار تۋرالى ارنايى بايانداما جاسالسا دا, ونى دامۋ­دىڭ جولىن­داعى كەدەرگىلەردى جويۋ رەتىندە قاراستىرىپ وتىر. ءداستۇرلى ەكونوميكالىق باس­قوسۋدا ەشقانداي قاۋلى, شەشىم قابىلدانبايدى, ءتىپتى ۇسىنىستار دا قۇجاتتالمايدى. تالقىلاۋ سەمينار سيپاتىندا وتەدى. جۇرت پىكىرىن ايتادى, قابىلداۋ-قابىل­دا­ماۋ ءوز ەركىڭدە. جۇرت سويلەگەندە, باسقالارعا وزدەرىنىڭ مۇمكىن­دىك­تەرىن, سەرىكتەس بولا قالعاندا, قانداي پايدا كورەتىنىن ايتادى. كوپتەگەن ەلگە جوبالارىن ءجۇ­زەگە اسىرۋ ءۇشىن قارجى كەرەك. ال قارجىسى بارلار الدى­مەن اق­شا­لارىنىڭ ەسەلەنىپ قايت­قا­نىن قا­لاي­دى. سودان دا ءبىراز ادام ءوز جو­بالارىنىڭ سەنىمدى ەكە­نىن ءدا­لەل­دەپ سويلەيدى. قار­جىگەرلەر ءوز اق­شا­لارىنىڭ قۇن­دى­لى­عىن ايتا­دى. سا­راپشىلار, ماماندار قا­لىپ­­­تاس­قان جاع­دايعا شولۋ جاسايدى. بەف-ءتىڭ باسقا بەدەلدى زەرت­تەۋ­شى توپتارمەن بىرىگىپ ءازىر­لە­گەن «جا­ھان­دىق ءتا­ۋە­كەل­­دىك-2011» بايان­دا­ما­سى ايرىقشا نازار اۋ­داردى. وندا ءتۇرلى تاۋەكەل جاع­داي­دىڭ, ياعني قي­ىن­شى­لىق­تىڭ ءۇش توبىنا تالداۋ جا­سال­دى. بىرىنشىدەن, ول ماكرو­ەكو­نوميكا­لىق تاۋەكەلشىلىك, ونىڭ ىشىندە دامى­عان ەلدەردەگى ماك­رو­ەكونو­ميكالىق بالانستىڭ ۇيلە­سىم­سىز­دىگى, سالىق-بيۋدجەتتىك داع­دا­رىس. ەكىنشى توپ­تاعى تاۋەكەل­شى­لىك كو­لەڭكەلى ەكونو­ميكاعا باي­لانىستى ەكەن. ءۇشىنشى­دەن, سۋ­دىڭ, ازىق-ت ۇلىكتىڭ جانە ەنەر­گيانىڭ تاپ­شىلىعىنا بايلا­نىستى شەكتەۋلەر ۇلكەن قيىن­دىقتار تۋعىزا­تىن كورىنەدى. جيىندا جەكە ايماقتارعا, جەكە ەلدەرگە بايلانىستى دا سەس­سيالار وتكىزىلىپ, ءتۇرلى بولجامدار جاسالدى. رەسەي, ءۇندى­ستان, اف­ريكا, تاياۋ شىعىس, اقش, ەۋ­روايماق وسىنداي پىكىر الماسۋ نى­سانىنا اينالدى. ورتالىق ازيا­نىڭ نازارعا ىلىنبەي قال­عانى وكىنىشتى-اق دەيسىڭ. ءبىراز ءسوز ەۋروعا باي­لانىس­تى بولدى. ول جايىندا ءبىرازدان بەرى اڭگىمە ايتىلىپ كەلەدى. ەۋرو­پالىقتار وعان مىقتاپ تويتارىس بەردى. باسقالاردى ايت­پاعاندا, فرانتسيا پرەزيدەنتى نيكوليا ساركوزي فرانتسيا مەن گەرمانيا ەۋ­روپالىق ۆاليۋتادان ەش­قا­شاندا باس تارتپايدى, ال «ەۋرو­نىڭ جو­عا­لۋى اپاتقا تەڭ» دەپ شەشىمدى ءسوز ايتتى. داۆوس جيىنىنداعى اڭگىمەگە ارقاۋ بولعان ماسەلەلەرگە تولىق توقتالۋ قيىن, ويتكەنى, ول كوپ تە كۇردەلى. اركىم وزىنە كەرەگىن اي­تادى, كەرەگىڭ تىڭدايدى. اي­تار­لىق­تاي قارجى شىعارىپ بارعان­نان كەيىن كوپ نارسەنى ويىنا ءتۇيىپ قايتادى. وندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدەن دە وكىل بولدى. وندا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ بيىلعى جولداۋى دا ەكونوميكالىق قۇجات رەتىندە تىركەلدى. دەمەك, بۇل جي­ىن­نىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونو­مي­كالىق ومىرىنە دە قاتىسى بولماق. ميۋنحەن قاۋىپسىزدىك قاقپاسىنا اينالا ما؟ مىنە, جارتى عاسىردان بەرى نەمىستىڭ وسىناۋ كونە قالاسىندا جىل سايىن مەملەكەت, ۇكىمەت باسشىلارى, قورعانىس جانە سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى باس قوسىپ, ساياسات, قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن ءسوز ەتەدى. وسى جولداعى وزدەرىنىڭ باعىت-باعدارلارىن بەلگىلەيدى. راس, كەشەگى «قىر­­­­عي-قاباق سو­عىس» زا­ما­نىندا ونىڭ سي­پا­تى وزگەشەلەۋ ەدى, قازىر باسقاشا. بۇ­رى­نى­راق ناتو-عا بىرىككەن ەلدەر نەگىزىنەن شىعىستان كە­لەر قاۋىپتىڭ الدىن الۋدى ءسوز ەتەر ەدى. ودان سوڭ, كسرو كۇي­رەپ, ونىڭ نەگىزگى مۇراگەرى بول­عان رەسەيدى ءوز ارالارىنا تار­تىپ, قاۋ­ىپ­­­سىزدىك ورتاق ماسەلە ەكەنىن اي­تىپ, ونى بىرگە ويلا­سايىق دەگەن ۇسى­نىس جاساعان. ءبىرازدان بەرى بۇل ءداستۇرلى كونفە­رەنتسياعا ءماس­كەۋ دە قاتىسىپ كەلەدى. كەيدە ۋاجگە توقتاسا, كەيدە تۋلايتىنى بار. سونداي ءبىر مىنەزىن ماسكەۋ وسىدان ءتورت جىل بۇرىن, 2007 جىلى كورسەتكەن. سول كەزدە پرەزيدەنت تاعىندا وتىرعان ۆلا­ديمير پۋتين وزدەرىنىڭ ەشكىمنەن قورىقپايتىنىن ايت­قا­نى بار. جۇرت ونى ءارتۇرلى قابىل­دادى. بىرەۋلەر اشىعىن ايتتى دەپ ماق­تادى, ەكىنشىلەرى شوق­پارىن كوتە­رىپ اكىرەڭدەگەندى اقىلدى ادام­نىڭ ارەكەتى ەمەس دەپ باعالادى. زامان وزگەرىپ كەلە جاتىر. قاۋىپسىزدىكتى كۇشپەن ەمەس, كەلىسىممەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت ەكەنىن جۇرت تۇسىنە باستادى. سو­نىڭ ءبىر كورىنىسى اقش پەن رە­سەي­دىڭ اراسىنداعى سشق-ز تۋرالى شارتقا قول قويىلۋى بولسا, سول شارت اتالعان ەلدەردە راتيفي­كا­تسيالانىپ, ونىڭ گرامو­تالارى وسى كونفەرەنتسيا ۇستىندە الما­سىل­دى. كونفەرەن­تسيانىڭ ەڭ باس­تى تاقىرىبى ەگيپەتتەگى ءجا­نە اراب الەمىن­دەگى بىرقاتار ەلدەردەگى بيلىككە قارسى قوزعالىس­تار تۋرالى بول­دى. بۇل تاقى­رىپ­تى جيىندا ءسوي­لەگەن ادام­دار­دىڭ ەش­قايسى­سى دا اتتاپ وتكەن جوق جانە ءارتۇرلى پىكىرلەر ايت­تى. ءاسى­رەسە, بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن بۇل قوز­عا­لىستار بۇكىل اي­ماق­تى شارپىپ, ءال­ەم­­دىك سيپات الىپ كەتۋ قاۋ­پىنە نازار اۋداردى. جيىنعا قا­­تىسۋ­شى­لار­دىڭ ءسو­زىنە قا­را­عان­دا, باس حات­شى وعان جول بەرمەۋ ءۇشىن حوسني مۇباراكتىڭ تاياۋ شى­عىس­تاعى بەدەلىن ەسكە العاندى ءجون كورەدى, ياعني ونىڭ ءالى دە بيلىكتە قال­عانىن قۇپتايدى. ناتو باس حاتشىسى اندەرس فوگ راسمۋسسەن مىسىر ەلىندەگى وقيعالار بۇكىل الەمدىك ءتارتىپتى وزگەرتەتىنى جونىندە قاۋىپ قىل­سا, اقش مەملەكەتتىك حات­شى­سى حيللاري كلينتون سول وقيعا­لار­دى «شىن مانىندەگى جارى­لىس­تار» دەپ سيپاتتادى. بۇل پىكىر­لەردىڭ ارجاعىندا وعان بەلسەندى ارالاسۋ پىكىرى جاتقانداي. ال گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەلدىڭ پىكىرى ءبىرشاما ءوز­گەشە. جالپى, حالىقتاردىڭ دە­مو­­­كرا­­تيالىق تالپىنىسىن قۇپتا­عان­مەن, كانتسلەر ماسەلەنى سول ەل­دىڭ وزدەرى شەشكەنىن ءجون ساناي­دى. اسىعىس­تىقتىڭ ارتى جاقسى­لىققا اپار­ماۋى مۇمكىن, دەيدى ول. كونفەرەنتسيادا العاش رەت تاياۋ شىعىس جونىندەگى «تورتتىك» (اقش, رەسەي, بۇۇ جانە ەۋرو­وداق) باس قوسىپ, ونداعى جاع­داي­دى ءسوز ەتكەن. ەۋرووداقتىڭ سىرت­قى ىستەر جونىندەگى وكىلى كەترين ەشتون بۇل كەزدەسۋدىڭ تابىستى وتكەنىن, تاراپتاردىڭ الداعى ۋا­قىتتا بەلسەندىرەك جۇ­مىس ىستەۋ­گە كەلىسكەنىن مالىمدەدى. ءداستۇرلى ميۋنحەن كونفە­رەن­تسياسىنا جۇرت ۇلكەن ءۇمىت ار­تا­دى. وعان قاتىساتىن الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرى قاۋىپسىزدىك جولىندا كۇش بىرىكتىرەر بولسا, تالاي قاۋىپ­كە توس­­قاۋىل قويىلارى دا كۇمانسىز. حا­لىقتار سولاي بولعا­نىن قالايدى. ماماديار جاقىپ.