اۋىر اتلەتيكانىڭ اۋىر احۋالى

سپورت جانكۇيەرلەرىن الاڭداتپاي تۇرا المايدى سوڭعى جىلدارى حالىقارالىق ارەنادا قازاق سپورتىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتىپ جۇرگەن اۋىر اتلەتتەرىمىز اۋىر حالگە ۇشىرادى. حالقىمىزدىڭ شىنايى سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن, يليا يلين باستاعان چەمپيوندارىمىز دوپينگ قولدانعان بولىپ شىعىپ, بەيجىڭ مەن لوندون وليمپيادالارىندا العان التىن مەدالدارىنان ايىرىلىپ قالعالى تۇر... دوپينگ داۋىنداعى ساياسي استار زىلتەمىردى جۇلقا دا, سەرپە دە كوتەرگەن قىز-جىگىتتەرىمىز دوپينگ «قارماعىنا» ءىلىنىپ, اعزالارىندا تىيىم سالىنعان ءدارى-دارمەكتەر بولعانى اشكەرەلەنە باستاعان تۇستا ءبىز ويلانباستان, مۇنىڭ سەبەبى مەن استارىن بىردەن ساياساتقا اپارىپ تىرەدىك. جانكۇيەرلەر مەن ما­مانداردىڭ كوبىسى «رەسەيمەن «توننىڭ ىشكى باۋىنداي» بولىپ كەتۋىمىزدىڭ كەسىرىنەن» دەستى. باس­تاپقى بۇل پىكىرگە ءبارىمىز ۇي كەتتىك. بۇعان قازىرگى كەزەڭدە الەم­دە قالىپتاسىپ وتىرعان ساياسي احۋال تاپتىرماس سىلتاۋ بولدى. ءسويتىپ, بار كىلتيپاندى باتىستىڭ انتيرەسەيلىك كوزقاراسىنا تەلي سالدىق. بۇعان سوڭعى جىلدارى دوپينگ قولدانعاندارى دالەلدەنىپ جاتقان رەسەي سپورتشىلارىنىڭ قاراسى شەكتەن تىس كوبەيىپ كەتكەنى دە ءبىر سەبەپ بولعان سياقتى... وسى ءدۇمپۋ مەن دۇرلىگىستىڭ دۇرمەگىندە, ءتىپتى, الاستاۋدىڭ ءتۇپ-تامىرىن الىستاعى امە­ريكادان ىزدەۋشىلەر دە تابىلدى. الايدا, مۇ­نىڭ ءبارى «سۋعا كەتكەن تال قارمايدىنىڭ» كەرى عانا ەدى. بىلە بىلسەك, ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان امە­ريكانىڭ ءوزى دە وسى كەزگە دەيىن مۇنداي تە­پەرىش پەن تەپكىلەۋدىڭ نەشە ءتۇرلىسىن باستان كەشكەن. ونىڭ دا قانشاما اتاعىنان ات ۇركەتىن سپورتشىلارى ءبىر-اق كۇندە بار سولكەبايلارىنان ايىرىلىپ, جاي­داق اتقا تەرىس ءمىنىپ شىعا كەلگەن. قايتا الەمدە مۇنىڭ قۇقايىن كورگەندەر تاپ وسى ەلدە بارىنەن دە كوپ شىعار. ال ءبىز, ءبىرىنشى كەزەكتە, نەگە WADA (بۇكىلالەمدىك دو­پينگكە قارسى اگەنتتىك) «تابانى كۇرەكتەي» سەگىز جىلدان كەيىن ءبىزدىڭ سوڭىمىزعا «ماي شام» الىپ ءتۇسىپ, سەرگەلدەڭگە سالىپ قويعانىن جىلىكتەپ كورەيىك. سپورتشى سىنامالارى 10 جىل ساقتالادى دوپينگ-سىنامالار سپورت­شىنىڭ قانىنان, نەسەبىنەن جانە تاعى دا باسقا مەديتسينالىق جولدارمەن الىنادى. قاننان الىنعان سىنامالار قازىر 10 جىل ساقتالادى. مۇنىڭ ءبارى بۇكىلالەمدىك دوپينگكە قارسى اگەنتتىك كودەكسىندە تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ انىق جازىلعان. مىسالى, WADA كو­دەكسىندە «تەستىلەۋ جانە تەكسەرۋ جونىندەگى حالىقارالىق ستاندارت» دەگەن بار. وسى ستاندارت 2003 جىلى قابىلدانىپ, 2004 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ءوز كۇشىنە ەنگەن. سودان بەرى وعان بىرنەشە رەت وزگەرتۋلەر مەن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. اتاپ ايتقاندا, العاشقى وزگەرىستەر 2008 جىلى بەكىتىلىپ, 2009 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان, كەلەسى ءماتىنى 2011 جىلى قابىلدانىپ, 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باس­تاپ ءوز كۇشىنە ەندى. ەڭ سوڭعى تو­لىقتىرۋلارى 2013 جىلى 15 قاراشادا يوحاننەسبۋرگتە ءوت­كەن بۇكىلالەمدىك كونفەرەنتسيا­دا تالقىلانىپ بەكىتىلدى. ءارى وسى قۇجاتتار 2015 جىلدىڭ 1 قاڭ­تارىنان قولدانىسقا ەندى. 2008 جىلى WADA حالىق­ارالىق وليمپيادا كوميتەتىنىڭ قولداۋىمەن ءدۇبىرلى دودالاردا (وليمپيادا ويىندارىندا, الەم چەمپيوناتتارىندا) الىنعان دوپينگ-سىنامالاردى 8 جىل ساقتاۋ جونىندە شەشىم قابىلداعان. بۇل جەردە كومپيۋتەر ءداۋىرى مەن اتوم زامانىندا ءبارى وزگەرىپ, تەحنولوگيا اتاۋلىنىڭ قارىشتاپ دامىپ كەلە جاتقانى ەسكەرىلىپ, دو­پينگتىڭ كوپتەگەن تۇرلەرىن انىق­­­تاۋدىڭ جاڭا ادىستەرى پايدا بولسا, بۇرىنعى سىنامالاردى قايتادان تەكسەرۋ قاراستىرىلعان ەدى. ال 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان بۇل مەرزىم 8 جىلدان 10 جىلعا دەيىن ۇزارتىلعان. ياعني «جاۋدى» سىرتتان ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. استىمىزدان «ور» قازىپ جاتقان دا ەشكىم جوق. WADA ءوز شەشىمىنە ساي, زاڭدى تۇردە ءبارىن قايتا قو­پارىپ جاتقانداي. ءارى كوپتەگەن سپورتشىلاردىڭ بۇرىنعى جەڭىستەرى مەن جەتىس­تىكتەرىنىڭ سىرى اشكەرە بولىپ, ماسقارا بولىپ جاتقاندارى بيىل عانا ەمەس. ايتپاعىمىز, دوپينگ داۋىنان ساياساتتىڭ قيتۇرقى استارىن ىزدەۋىمىز دۇرىس ەمەس سياقتى. امەريكا جۇلدىزدارى دا اتاقتان ايىرىلعان بىرنەشە جىلدان كەيىن وليم­پيالىق ويىنداردا دوپينگ قول­دانعاندارى اشكەرە بولىپ, «ال­تىن-كۇمىستەرىنەن» ايىرىلىپ قالىپ جاتقان الەم سپورت جۇل­دىزدارى از ەمەس. بۇل رەتتە, رەسەي جەڭىل اتلەتتەرى مەن بياتلونشىلارىن دا اتاپ وتۋگە بولار ەدى. بىراق ءبىز امەريكانىڭ داڭقتى جەلاياق ارۋى مەريون دجونسقا توقتالىپ وتسەك دەپ وتىرمىز. قاراتورى سۇيكىمدى قىز 2000 جىلى سيدنەي وليمپياداسىندا ءۇش التىن, ەكى قولا مەدال جەڭىپ العان بولاتىن. الايدا, قىسقا قاشىقتىقتاردا الدىنا جان سال­ماعان اقش جۇلدىزى 2007 جىلى وسى جۇلدەلەرىنىڭ بارىنەن ايىرىلدى. ول – ول ما, بەتىن اۋلاق قىلسىن, سوتتا جالعان اقپاراتتار بەرگەنى ءۇشىن 2008 جىلى تۇرمەگە قاماۋ تۋرالى شەشىم شىعارىلىپ, قاتاڭ جازاعا تارتىلدى. ناتيجە­سىندە 2 جىل شارتتى تۇردە بەرىلىپ, 6 اي تۇرمەگە قامالاتىن بولىپ, 800 ساعات قوعامدىق جۇمىس ات­قارۋعا جازالاندى. تورتكۇل ءدۇ­نيەگە تانىمالدىعى مەن اتاق-داڭقى ءبىزدىڭ يليننەن دە اسىپ تۇسەتىن اقش جۇلدىزىنىڭ, اياۋلى ارۋىنىڭ دوپينگ قولدانعانى وسىلاي اشكەرە بولىپ, ارتىنان ءبارىن ءوزى مويىنداعان. وزىمىزگە جاقسى تانىس, «اس­تانا» ۆەلوكلۋبىنىڭ ساپىندا باق سىناعان لەنس ارمسترونگ تا 2012 جىلى 1998-2005 جىلدار ارالىعىنداعى بارلىق جەڭىستەرى مەن اتاقتارىنان ايىرىلعان. جەلمەن جارىسقان كانادا جۇيرىگى بەن دجونسوننىڭ دۇنيەجۇزىلىك رەكوردتارى دا جوققا شىعارىلعان. تىزە بەرسەك, وندايلار كوپ. مۇنىڭ بارىنە كىنالى كىم؟ سونىمەن, WADA سىناما­لارىنىڭ تەكسەرىستەرىنە قاراعاندا, اۋىر اتلەتتەرىمىز بەيجىڭ جانە لوندون وليمپيادالارىندا دوپينگ قولدانعان بولىپ شىقتى. بۇكىلالەمدىك دوپينگكە قارسى اگەنتتىك مۇنىڭ ءبارىن ارنايى زەرتحانادا تەكسەرىپ, كوزدەرى جەتكەن سوڭ كەسىمدى تۇردە جاريالاپ وتىر. ارينە, سپورتشىلار تىيى­م سالىنعان ءدارى-دارمەكتى قا­سا­قا­نا قولدانبايدى. ولار­دىڭ ءبارى دە وزدەرىن دايىن­داپ ءجۇر­گەن ما­ماندارعا, ياع­ني جات­تىق­تى­رۋ­شى­لارعا, ءدارى­گەرلەرگە, ءتىپتى, باس­شىلارعا سەنەدى. بىراق, ماماندار دا دوپينگتى ولاردىڭ اۋىزدارىنا ماجبۇرلەپ تۇرىپ تىقپالامايدى. بۇل دا – ايدان انىق. دەسەك تە, اۋىر اتلەتتەردى دا­يىن­­داۋ مەن العا قويعان ماقساتقا قول جەتكىزۋ بارىسىندا قاتەلىكتەر, اعاتتىقتار كەتكەن بولىپ تۇر. ءزىل­تەمىرشىلەردىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن الەۋەتتەرىن ارتتىرۋ ماق­ساتىندا قانداي امال-ايلا, ءادىس­تەمەلەر قول­دانىلادى, ونىڭ ءبارى بىزگە بەل­گىسىز, ءبايمالىم. دارۋمەندەر قولدانىلا ما, جوق پا, ونى دا سەنىمدى تۇردە ايتا المايمىز. مۇنىڭ ءبارى – «ءبىزدىڭ ەلدەگى فۋتبولشىلاردىڭ جالا­قىسى قانشا ەكەن» دەگەن سياقتى, ءبىز ءۇشىن «قولجەتىمدى ەمەس», جابۋلى قازان كۇيىندەگى اق­پاراتتار. سوندا تىيىم سالىنعان ءدارى-دارمەكتەر اۋىر اتلەتتەرىمىز اع­زا­لارىنا قالاي تۇسكەن؟ مىنە, ءبىز ءۇشىن شەشۋى شىقپاي تۇرعان جۇمباق وسى. ءتىپتى, ۆلاديمير سە­دوۆ سەكىلدى ابدەن كۇيىنگەن ءزىل­تەمىرشىمىز دە اشىپ ايتا الماي وتىر. بىزگە انىعى, سپورت سالا­سىن­­داعى مەديتسينامىز بەن عى­لىمىمىز وزگەلەردەن الدەقايدا قالىپ قويعان. ءاۋ باستا «سپورت پەن عىلىمنىڭ ءبىر-بىرىنە قانداي قاتىسى بار» دەپ اڭتارىلعانىمىز دا راس. ەلىمىزدەگى اۋىر اتلەتيكا سپورتىن اينالسوقتاپ جۇرگەن كەيبىر ماماندارىمىز «ءبىزدىڭ باپكەرلەر ەسكى, كەڭەستىك داۋىردەگى ادىستەمەلەردى قولدانادى, ارزان بيولوگيالىق قوسپالارعا ءۇيىر» دەگەندى مەڭزەيدى. بىراق, اشىپ ەشتەڭە ايتپايدى. تاپتىشتەپ سۇراي جونەلسەك, ات-توندارىن الا قاشادى... ني ايىلىن جيار ەمەس وسىلاي اۋىر اتلەتيكا سالاسىندا ونداعان جىلدار بويى قاسىقتاپ جيناعان ابىرويىمىز ايرانداي توگىلسە دە, ازىرشە جاۋاپقا تارتىلعان ەشكىم جوق. باس باپكەر – سول بۇرىنعى ورنىندا. ءتىپتى, ەكى جولداماسىنان ايىرىلعان ۇلتتىق قۇرامامىزدى ريو وليمپياداسىنا باستاپ بارعالى تۇر. مۇنى كورگەن شەتەلدىكتەر نە دەيدى؟ «مىنا قازاقتارعا داۋا جوق ەكەن» دەيتىن شىعار-اۋ. سە­بەبى, ەرەن جەتىستىككە توتە جولمەن جەتۋ ءۇشىن شەتەلدەن اكەلگەن اۋىر اتلەتتەرىمىزدىڭ دوپينگ قول­دانعاندارى اشكەرە بولىپ, ۇشەۋى ريو وليمپياداسىندا باق سىناۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان. ولار – ءزۇلفيا چينشانلو, مايا مانەزا جانە سۆەتلانا پودوبەدوۆا. ايتسە دە, اۋىر اتلەتيكادان قازاق­ستان ۇلتتىق قۇراماسىنىڭ باس جات­تىقتىرۋشىسى الەكسەي ني ريو وليمپياداسىنا بارىپ, ەل نامىسىن قورعايتىن قىز-جىگىتتەر قاتارىنا تاعى دا ءۇش لەگيونەردى قوسىپ وتىر. ولاردى ارلي چونتەي, فارحات حاركي جانە نيجات راحي­موۆ قۇرايدى. جالپى, اۋزىمىز كۇيسە دە, ۇرلەپ ءىشۋدى ۇيرەنبەي قويدىق. اۋىر اتلەتيكادا ەنۆەر تۇركەلەريدىڭ اۋزىنا قاراپ تەلمىرىپ, الەكسەي ءنيدىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەي, ءسوز­دەرىنە يلانىپ جۇرگەندەيمىز. بىلە بىلسەك, تۇركەلەري مىرزا اۋەلى بولگاريانى «جارعا», ودان سوڭ تۇركيانى «ورعا» جىققان. سودان سوڭ قازاقستان اۋىر اتلەتيكاسىن «ورگە سۇيرەۋگە» كىرىستى. اياعى نەمەن اياقتالىپ وتىرعانى... مىنە, بارشاڭىزعا ءمالىم. ءبىزدىڭ ەل دە اۋىر اتلەتيكا سالاسىندا بولگاريا مەن تۇركيانىڭ كەبىن كيىپ, سپورتتىڭ وسى سالاسىندا ۇلكەن ۇياتقا قالدى. ءيا, الەكسەي ءنيدى «تاماشا تاكتيك», «مايتالمان مامان» دەپ, ءىسىنىڭ بارىنە ءتانتى بول­دىق. يلين باستاپ, باسقا دا اۋىر ات­لەتتەر ودان ازار دا بە­زەر بولىپ قاشا باستاعاندا دا, وعان «تەڭدەسسىز, ۇزدىك باپكەر», دەپ شاڭ جۋىتپاي قويدىق. ءتۇر­كە­لە­ريدى تورگە شىعاردىق, ءنيدى توبەگە كوتەردىك. نەگىزى, اتالعان ەكى ماماننىڭ اسىرە شەتەلشىل بولىپ كەتكەن­دەرىنىڭ كەسىرى تيگەن دە سياقتى. ءبىزدىڭ باپكەرلەر شەتەلدەن دايىن سپورتشى تاسىپ, جەتىستىككە «توتە» جولمەن جەتۋدى ادەتكە اينالدىردى. وزىمىزدە جاس تالانتتار بوي كورسەتە باستاعانىمەن, قىتاي مەن رەسەيدەن, ەندى ازەربايجاننان دايىن زىلتەمىرشى اكەلۋدى دوعار­مايمىز. ءسويتىپ, ءتورت جىلدا ءبىر وتەتىن وليمپيالىق ويىندارعا دا سولاردى اپارامىز. اۋانىنان اۋىتقىپ كەتكەن اۋىر اتلەتيكانىڭ احۋالى ءبىزدى وسىنداي ويلارعا جەتەلەيدى. نۇرعازى ساساەۆ, جۋرناليست استانا