ابايدىڭ اياۋلى جارى ايگەرىمگە ارناعان: «قاقتاعان اق كۇمىستەي كەڭ ماڭدايلى, الاسى از قارا كوزى نۇر جاينايدى», دەپ باستالاتىن شىعارماسى, وكىنىشكە قاراي, ءالى كۇنگە بۇركەۋلى, بۇگۋلى قالىپ, ونىڭ جازىلۋ مەرزىمى دە قاتە بەلگىلەنىپ كەلەدى. بارلىق اباي جيناقتارىندا اتالمىش شىعارما «1884 جىلعى» دەپ بەلگىلەنگەن. شىندىعىندا, بۇل – ولەڭنىڭ تەك ەكىنشى ءبولىمىنىڭ عانا جازىلۋ مەرزىمى. باستاپقى بەس اۋىزى ودان ون جىل بۇرىنىراق, اباي ايگەرىمدى جولىقتىرعان 1874 جىلى جازىلعان. وندا سيپاتتالعان سۇلۋ – انىق ايگەرىم دەگەنگە دالەل, دەرەگىمىز كانە؟
1874 جىلى ابايدىڭ ايگەرىمدى (شىن اتى – شۇكىمان) جولىقتىرعانى, اقشوقىدا ەكىنشى رەت شاڭىراق كوتەرگەنى ءارحام كاكىتاي ۇلىنىڭ ەستەلىگىندە تاپتىشتەي باياندالعان. وندا بەكەيدىڭ بويجەتكەن قىزى ايگەرىم بىلايشا سۋرەتتەلگەن: «كەڭ ماڭدايلى, نۇر جايناعان قارا كوزدى, اقشا ءجۇز, القىزىل بەتتى, كۇلكىسى بۇلبۇلدىڭ سايراعانىنداي قىز ەكەن» («ابايدىڭ ءومىر جولى», ەستەلىك. سەمەي, 2010. 61-بەت). قاراپ وتىرساق, ءارحام ايتقان ومىردەگى ايگەرىم مەن اباي ولەڭىندەگى سۇلۋ بويجەتكەن اراسىندا ايىرما جوق. مۇنى ەسكەرۋگە تۇرارلىق ماڭىزدى ومىرلىك دەرەك دەۋ كەرەك.
ەندى مىقتى دالەلىمىزگە كەلەيىك. ول – «قاقتاعان اق كۇمىستەيدىڭ» ەكى بولىمنەن تۇراتىندىعى. ياعني ەكى ولەڭ ءبىر-اق تۋىندى بولىپ باسىلىپ كەلەدى.
باستاپقى بەس شۋماق پەن وعان جالعاسقان كەلەسى بەس شۋماق تاقىرىبى, يدەياسى جاعىنان دا وزگەشە. جىردىڭ باس جاعى مەن اياق جاعى سايكەس ەمەسىنە ەڭ العاش عۇلاما مۇحتار اۋەزوۆ نازار اۋدارعان-دى. «جىردىڭ باس جاعىنداعى ولەڭنىڭ تاقىرىبى قازاقتىڭ بويجەتكەن قىزىنىڭ سىرت كورىنىسىن, ءپىشىن, ءمۇسىن كەلبەتىن سۋرەتتەۋگە ارنالادى», – دەيدى باس ابايتانۋشى.
«قانداي قىزدا ءلاززات بار جان تاتپاعان؟» دەپ باستالاتىن ەكىنشى ءبولىمى شە؟ «ەكىنشى ءبولىمى, – دەيدى مۇحاڭ, – ابايدىڭ بۇل ولەڭىن كومپوزيتسيالىق تۇتاستىق, كوركەمدىك كۇيدەن ايىرىپ, السىزدىككە اۋىستىرىپ اكەتەدى. ونىڭ سەبەبى – ولەڭنىڭ باس جاعى ءبىر تاقىرىپتان باستالىپ, اياق جاعى ەكىنشى بولەك تاقىرىپقا اۋىسقاننان. ...باسىندا سۇلۋلىققا سۇيسىنە سويلەپ, كەيىن ۇرسىپ توقتايدى» («اباي قۇنانباي ۇلى». مونوگرافيا. الماتى, 1995. 105-بەت). كورىپ وتىرمىز, م.اۋەزوۆ جىردىڭ باسى مەن اياق جاعى سايكەسپەيتىنىن انىق ايتقان.
ءبىرىنشى ءبولىمنىڭ («قاقتاعان اق كۇمىستەي» دەپ باستالاتىن) جىگىت ابايدىڭ, ەكىنشىسى («قانداي قىزدا ءلاززات بار جان تاتپاعان؟» دەپ باستالاتىن) – اعارتۋشى, اقىلشى ابايدىڭ ستيلىندە جازىلعانى ايقىن كورىنىس بەرەدى. ماسەلە سوندا, اباي ەۆوليۋتسياسىنىڭ ساتى-ساتىسى بويىنشا جىردىڭ باس جاعى – جىگىت اباي ءوز باسىنىڭ تاجىريبەسىن جىرلاعان ۇزاق كەزەڭدىكى (1870-1879 ج.ج.) دە, ال اياق جاعى – وقىمىستى اباي قوعامنىڭ ءمىنىن, ەلدىڭ مىنەزىن قاتتى اشۋمەن, ۇرسىپ ايتقان سىنشىلدىق كەزەڭنىڭ جەمىسى (1884-1886 ج.ج.).
ءسويتىپ, ءار شىعارمانىڭ ءدالدى دەرەگى مەن ىشكى ءمان-مازمۇنىنا سۇيەنە وتىرىپ, ولار («قاقتاعان اق كۇمىستەي كەڭ ماڭدايلى» جانە «قانداي قىزدا ءلاززات بار جان تاتپاعان؟») ابايدىڭ دامۋ جولىنىڭ ەكى باسقا كەزەڭىنەن دەگەن قورىتىندى تۇيىنگە كەلەمىز.
ال ەندى 1909 جىلعى تۇڭعىش جيناقتا ەكى تۋىندى ءبىر-اق ولەڭ بولىپ باسىلعانى قالاي دەگەن ماسەلەگە كەلەيىك.
ابايدىڭ تۇڭعىش جيناعىن دايارلاعان كاكىتاي, تۇراعۇل قاڭقۋ ءسوز تۋماسا جانە ادامدار اراسى اشىلماسا دەگەندى قاتتى ەسكەرگەن ەكەن. مۇحاڭنىڭ سوزىنشە: «سول اباي سىناعان ادامداردىڭ ءوزى نەمەسە بالا, باۋىرلارى «باسپاعا شىعارۋشى ادامدارعا وكپەلەيدى», «ارازدىق ۇستانادى» دەپ جاسقانىپ قالعان».
وسى سەبەپتەن, سەنسەڭىز, ابايدىڭ قىرىق شاقتى جەكە ادامدارعا (ماسەلەن, ابىرالى, كوكباي, كۇلەمباي, وسپان, ءابدىراحمان, تاڭىربەردى, ءدۇتباي, قىزدار, راقىمشال, كۇيىسباي, رازاق, عابيدوللا جانە ت.ب.) ارناۋ ولەڭدەرى اراسىنان تەك ۇشەۋى عانا تۇڭعىش جيناقتا باسىلعان.
جيناققا ەنگەن ءۇش ولەڭ قايسى دەسەڭىز, ولار: ايگەرىمگە («قاقتاعان اق كۇمىستەي كەڭ ماڭدايلى»), اقىلبايعا («اتا-اناعا كوز قۋانىش») جانە كوجەكبايعا («بوتەن ەلدە بار بولسا»). بىراق, وسى ءۇش ولەڭنىڭ ءوزى دە كىمدەرگە ارنالعانى بۇگۋلى, كومەسكى قالۋعا ءتيىستى بولاتىن. اتالعان ۇشەۋىنە دە بوتەن تۋىندىلار تىركەلىپ, قوساقتالا باسىلعانى سول. ناقتىلى ايتقاندا, «اقىلبايعا» دەگەن ارناۋعا «تايعا مىندىك» ولەڭى, «كوجەكبايعا» دەگەن ارناۋعا, ءتىپتى, ءبىر ەمەس ەكى ولەڭ ء(بىرى – «ءاركىمدە-اق بار عوي تۋىسقان», ەندى ءبىرى – «جالىعۋدى پالەدەن, جۇرت ۇمىتتى ءبىرجولا» دەپ باستالادى) تىركەلگەن.
مىنە, 1909 جىلعى تۇڭعىش جيناقتا تۇراعۇلدىڭ اناسى ايگەرىمگە ارنالعان «قاقتاعان اق كۇمىستەي» دەپ باستالاتىن جىردىڭ سانالى تۇردە تاسالانۋى وسىمەن ءوز تۇسىنىگىن تابادى.
ءسوز سوڭى, ۇلى ابايدىڭ جاستىق داۋىرىنەن جەتكەن ءبىر ادەمى بەلگىنى, سۇيىكتىسىنىڭ سىمباتى تەبىرەنتكەن شاقتا شىعارعان بەس شۋماقتى «ايگەرىمگە» دەپ اتاپ, ونى ءوز ورنى – 1874 جىلعا شەگەرۋدىڭ ۋاقىتى جەتتى دەگەن ويدامىن. اباي جيناعى رەداكتورلارىنىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا, وسى ارناۋ مەن «تايعا مىندىك» ولەڭى ءبىر مەزگىلدىڭ تۋىندىلارى. جوعارىدا ايتتىق, «ايگەرىمگە» جالعاسقان «قانداي قىزدا ءلاززات بار جان تاتپاعان؟» دەگەن ولەڭ ءوزىنىڭ زاڭدى ورنىندا – ونى قوزعاۋ كەرەك ەمەس. «قاقتاعان اق كۇمىستەيدىڭ» قيلى تاعدىرى جايىندا ايتارىمىز ازىرگە وسى, اعايىن.
اسان وماروۆ,
زەرتتەۋشى
سەمەي