اباي: اشىلماعان اقتاڭداقتار

سوڭعى 60 جىلدىڭ ىشىندە حالقىمىزدىڭ رۋحاني ابىزى سانالاتىن حاكىم اباي اتا­مىزدىڭ ەڭبەكتەرىن ءارتۇرلى باسپالار شى­عارعان كىتاپتاردا ونىڭ كەيبىر ءسوز­دەرى­نىڭ بۇرمالانعاندىعىن جانە قاتە باسىلعاندىعىن ايتۋدى ءجون كوردىم. اتاپ ايتقاندا, سول كىتاپتاردا اسا كوپ قايتالانعان قاتەلىكتەردىڭ بىرىنە 1890 جىلى جازىلعان «كەيدە ەسەر كوڭىل قۇرعىرىڭ» دەپ باستالاتىن ولەڭنىڭ ءۇشىنشى شۋماعىنداعى ءبىرىنشى ولەڭ جولىنىڭ سوڭعى ءسوزى جاتادى. بۇل شۋماق وسى جولدار اۆتورىنىڭ جەكە كىتاپحاناسىندا تۇرعان, 1957 جىلى الماتىدا مۇحتار اۋە­زوۆتىڭ رەداكتسيالاۋىمەن جارىق كورگەن اباي شىعارمالارىنىڭ ەكى تومدىق تولىق جيناعىنىڭ 1-تومىنىڭ 121-بەتىندە: «ماحابباتسىز – دۇنيە دوس, حايۋانعا ونى قوسىڭدار. قىزىقتان وزگە قالساڭ بوس, قاتىنىڭ, بالاڭ, دوسىڭ بار», – دەپ جازىلعان. وسى شۋماقتىڭ 1-جولى « ماحابباتسىز – دۇنيە دوس», – دەپ جازىلسا, ال كەيبىر جي­ناق­تاردا «ماحابباتسىز – دۇنيە بوس» بولىپ ءوز­گەرەدى. مۇنداي وزگەرگەن ءماتىندى, مىسالى, تومەندەگى كىتاپتاردان وقۋعا بولادى: اباي. ولەڭدەر. الماتى. «جازۋشى», 1976, 101-بەت. اباي قۇنانباەۆ. قالىڭ ەلىم قازاعىم. شىعارمالارى. الماتى, «جالىن», 1995, 93-بەت. اباي (يبراھيم قۇنانباەۆ). ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى. شىعارمالارىنىڭ ءبىر توم­دىق تولىق جيناعى. حالىقارالىق اباي كلۋبى. جيدەباي. 2008, 130-بەت. اباي قۇنانباەۆ. شىعارمالار جيناعى. 2-باسىلىم. الماتى, «ولكە», 2014, 179-بەت. ءبىرىنشى ولەڭ جولىنداعى «دۇنيە دوس» نەمەسە «دۇنيە بوس» دەگەن ماعىنالارى ءبو­لەك ەكى ءسوز تىركەسى وقىرماندار اراسىندا ءبى­رىنە-ءبىرى قارسى پىكىرلەر تۋدىراتىنى بەل­گىلى. وعان مىناداي ءبىر مىسال. بىردە ەكىباستۇز قالاسىنداعى «وتارقا» اتتى گازەتكە «ما­حاببات مادەنيەتى حاقىندا» دەگەن ماقالا جازىپ, سوندا ۇلى ابايدىڭ: «ما­حابباتسىز – دۇنيە دوس, حايۋانعا ونى قوسىڭدار», دەگەن ەكى ولەڭ جولىن مىسالعا العان ەدىم. سودان كەيىن ءبىر كۇنى اتالمىش ماقالانى وقىعان بەيتانىس ءبىر كەلىنشەك ۇيىمە تەلەفون سوعىپ: «اتا, ءسىز گازەتكە شىققان ما­قالاڭىزدا «ماحابباتسىز – دۇنيە بوس» دەمەي, «ماحابباتسىز – دۇنيە دوس» دەپ اباي اتا­مىزدىڭ ءسوزىن نەگە وزگەرتىپ جىبەردىڭىز؟» دەمەسى بار ما. مۇنداي توسىن­نان قويىلعان سۇراققا ءوز بىلگەنىمشە دۇرىس جاۋاپ بەرگەندەي بولدىم. دەگەنمەن, ول كەلىنشەكتىڭ مەنىڭ ايتقاندارىمدى قابىلداماعان سىڭايلى ەكەنىن سەزدىم.

«...دۇنيە بوس» ەمەس, «دۇنيە دوس»

اتالمىش ولەڭدەگى «دوس» جانە «بوس» دەگەن ەكى ءسوزدى اباي اتامىزدىڭ ايتپاق ويى­­­نا بايلانىستى قولدانۋىن سارالاپ پا­يىمداعاندا, دۇرىسى – «ماحابباتسىز – دۇنيە دوس» سياقتى. ويتكەنى, بىرىنشىدەن, ابايدىڭ ۇعى­مىندا, ءوزى ايتقانداي, «ادام بالاسىنا ادام بالاسىنىڭ ءبارى – دوس». سونىمەن بىرگە, اباي: «ادامشىلىقتىڭ الدى – ماحاببات, عادەلەت سەزىمى. بۇلاردىڭ كەرەك ەمەس جەرى جوق, كىرىسپەيتۇعىن دا جەرى جوق. ول جاراتقان ءتاڭىرىنىڭ ءىسى», – دەپ الىپ, سودان كەيىن اللا تاعالا «ماحابباتپەن جا­رات­قان ادامزاتتى», – دەيدى. سول سەبەپتى بىزگە «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ», قاتتى ەسكەرتۋ جاسايدى. سولاي بولعاندا, ەن­دەشە, ادامزات قوعامىن «دۇنيەدوس» دەۋگە ابدەن بولادى. وسى تۇستا, سونداي-اق, ايتا كەتسەك, ءوز ۇل­تىنا جانى اشىعان دانىشپان اباي سوناۋ پاتشالىق رەسەي زامانىندا: «ءبىرىڭدى, قازاق, ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ, ءىستىڭ ءبارى بوس!» دەپ ماحابباتىڭ نەگىزى – دوستىقتىڭ ءماندى قا­سيەتىن ءبىر اۋىز سوزبەن نانىمدى تۇردە بار قازاققا جار سالىپ جەتكىزەدى. وسى ايتىلعان ۇعىمداعى «دۇنيەدوس» ماحابباتسىز بولسا, وندا ادامزات بالاسى حايۋانعا قوسىلادى. وسى جەردە مىندەتتى تۇردە ايتا كەتەتىن جاي, سوزدەر قوسىلىپ, كۇردەلى سوزگە اينالادى ءجا­نە دە «ماحابباتسىز» دەگەن سوزدەن كەيىن سىزىقشا بەلگىسى قويىلماي «ماحابباتسىز دۇنيەدوس» بولىپ جازىلادى. ال «دۇنيەدوس» دەگەن كۇردەلى ءسوز ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ 1986 جىلى الماتىدا «جازۋشى» باس­پا­سى­­نان شىققان «قۇتتى بىلىك» اتتى ولەڭ­مەن جازىلعان تراكتاتىنىڭ 395-بەتىندە تومەندەگىدەي سيپاتتالادى: «دۇنيەقوڭىز, پايداكوسكە جولاما, ءشۇباسىز, ول – جاۋىڭ, جاۋ دوس بولا ما؟ (دۇنيە قۋعان, دۇنيە قوڭىز وڭا ما, دۇنيەدوس دۇنيە – بوس, جولاما)». ەكىنشىدەن, مىسالعا العان ولەڭنىڭ ءۇشىن­شى شۋماعىنداعى ءبىرىنشى ولەڭ جولىن, ەگەر, اقىن اباي «ماحابباتسىز – دۇنيە بوس», – دەپ جازسا, وندا ول وسى شۋماقتىڭ 3-ءشى جولىندا تەك قانا ۇيقاس ءۇشىن «بوس» دەگەن ءسوزدى قاي­تالاپ قولدانباعان بولار ەدى. ەندى جوعارىداعى ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتساق, عۇلاما ابايدىڭ: «ماحابباتسىز دۇنيە – دوس, حايۋانعا ونى قوسىڭدار», دەگەن تۇ­­جىرىمىنا ورايلاس بىلاي دەۋگە بولادى: ماحاببات – بارشا ادامنىڭ ءاماندا اڭساعان ىنتىعى. ويتكەنى, ماحاببات – ءار ادامنىڭ ءومىر­لىك باقىتى, شاتتىعى. ەندىگى بىرەر ءسوز داناگوي ابايدىڭ «ءبىراز ءسوز قازاقتىڭ ءتۇبى قايدان شىققاندىعى تۋر­الى» اتتى شىعارماسىن باسۋدا قاتەلەر ءجو­نىن­دە بولماق. وسى شىعارمانىڭ ەكىنشى اب­زا­تسىن­داعى ءتورتىنشى سويلەمدى ەكى باسپادان شىققان ەكى كىتاپتان الىپ, سالىستىرىپ كورەلىك. ءبىرىنشى كىتاپ. اباي شىعارمالارىنىڭ ەكى تومدىق تولىق جيناعى. ەكىنشى توم, الماتى, «جازۋشى», 2002: «ءبىزدىڭ قازاقتىڭ امۋداريادان قورقىپ قاشىپ كەلىپ, سىرداريانىڭ اياعىندا قال­ماقتان جەڭىلىپ, اقتابان شۇبىرىندى كورەتۇعىن سەبەبى نادىردەن قاشامىن دەپ بولعان» (154-بەت). ەكىنشى كىتاپ. اباي (يبراھيم قۇنانباەۆ). ولەڭدەر, پوەمالار, اۋدارمالار مەن قارا سوزدەر. الماتى, «جىبەك جولى», 2005: «ءبىزدىڭ قازاقتىڭ امۋدارياسىنان قور­­قىپ قاشىپ كەلىپ, سىرداريانىڭ اياعىندا قال­ماقتان جەڭىلىپ, اقتابان شۇبىرىندى كورەتۇعىنى, امۋداريادان قاشامىن» دەپ بولعان» (441-بەت). وسى ەكى سوزدايەكتە استى سىزىلعان ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلمەيتىن سوزدەرگە بايلانىس­تى ءدۇدامال ءبىر جايت بار سياقتى. ول – جو­عارىداعى ەكى سوزدايەكتەگى «امۋداريادان», «امۋدارياسىنان» دەگەن گيدرونيمنىڭ استارىندا 1757 جىلى رەسەيگە قاشىپ كەتىپ, سوندا ولگەن جوڭعار حاندىعىنىڭ قونتايشىسى امۋرسانا ەسىمى ەمەس پە ەكەن دەگەن وي. شىنىن ايتقاندا, ەكى سوزدايەكتىڭ دۇ­رىسى قايسى ەكەنىن, ارينە, ايتا المايسىڭ. سەبەبى, ونى ايتۋ ءۇشىن قولىمىزدا وسى شى­عار­مانىڭ دۇرىس نۇسقاسى بولۋى كەرەك. مىنە, ماسەلەنىڭ قيىندىعى وسىندا. ۇيدەگى كىتاپحانامدا بار 1957 جىلى شىققان اباي شىعارمالارىنىڭ ەكى تومدىق تولىق جيناعىنىڭ ەكىنشى تومىنداعى «ءبىراز ءسوز قازاقتىڭ ءتۇبى قايدان شىققاندىعى تۋرا­لى» ەڭبەكتىڭ تولىق ءماتىنىنىڭ جوعارىدا كور­­سەتىلگەن ەكى كىتاپتاعى جانە 2002 جىلى «جازۋشى» باسپاسىندا جارىق كورگەن اباي شىعارمالارىنىڭ ەكى تومدىق تولىق جي­ناعىنىڭ ەكىنشى تومىنداعى ماتىندەرمەن با­سىنان اياعىنا دەيىن سالىستىرا تەكسەرگەندە ولارداعى سايكەسسىزدىكتىڭ كوپتىگى «سىزگە ءوتى­رىك, ماعان شىن» دەگەندەي ەكەنىن ايتۋعا بولادى. حالىقارالىق اباي كلۋبى 2008 جىلى شىعارعان «اباي (يبراھيم قۇنانباەۆ). ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى. شىعارمالارىنىڭ ءبىر تومدىق جيناعى» دەگەن كىتاپتا «ءبىراز ءسوز قازاقتىڭ ءتۇبى قايدان شىققاندىعى تۋرالى» شىعارما الدىڭعى ەكى ابزاتسسىز ءۇشىنشى ابزاتستان باستالعان. مۇنداي شالاعايلىقتى, ەندى, نە دەۋگە بولادى؟ كەيىنگى ۋاقىتتا قازاق اقىندارىنىڭ پايعامبارى ساناتىنداعى اباي شىعار­مالارىنداعى كەيبىر سوزدەردىڭ بۇرمالانۋى, بالكىم, كىتاپ شىعاراتىن مەملەكەتتىك ەمەس باس­پالاردىڭ كوبەيىپ كەتۋىمەن بىرگە كىتاپ رەداك­تورلارىنىڭ جاۋاپسىزدىعىنان دا شىعار. عۇلاما ابايدىڭ كىتابىندا ورىن العان سايكەسسىزدىكتەرگە ۇقساس قاتەلىكتەر باسقا اقىن, جىراۋلاردىڭ شىعارمالارىندا دا كەزدەسەدى. وعان ءبىر عانا مىسال ايتايىن: بۇقار جىراۋدىڭ جۇراعاتى رەتىندە ءار جىلدارى شىققان كىتاپتارداعى ونىڭ تولعاۋلارىنىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىن تەكسەر­گەنىمدە ونداعى قاتەلىكتەردىڭ دە شاش-ەتەك­تەن ەكەنىنە كوزىم جەتتى. وسىعان وراي بىزدە ءبىر ۇسىنىس بار. ول – الەمدىك ويدىڭ جارقىن جۇلدىزدارىنىڭ ءبىرى ابايدىڭ ادەبي مۇراسى قازاق حالقىنىڭ ماڭگىلىك اسىل قازىناسى بولعاندىقتان ونىڭ بارلىق شىعارمالارىن اكادەميالىق تەكسەرۋدەن وتكىزىپ, سودان كەيىن ولاردىڭ ەلەكتروندى ءماتىن نۇسقاسى قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا ساقتالسا دەيمىز. سوسىن ابايدىڭ شىعارمالارىن شىعارماقشى بولعان باسپالار ۇلتتىق كىتاپحانادان رۇقسات الىپ, ونداعى ەلەكتروندى نۇسقادان وزدەرىنە قاجەت شىعارمالاردىڭ كوشىرمەلەرىن الادى. وسى تارتىپپەن شىققان كىتاپتار ارقىلى اباي اتامىزدىڭ اسىل سوزدەرى ۇر­پاقتان-ۇرپاققا ەش بۇرمالانباي جەتەر ەدى.  سەرىك جاقسىباەۆ, ەكىباستۇز قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سۋرەتتى سالعان ءابىلحان قاستەەۆ