بيىلعى جىلدىڭ تامىز ايىندا رەسەيدىڭ وتان سوعىسى جىلدارى قاندى مايدان وتكەن نوۆوسوكولنيكي قالاسىنا 115 جىل تولماق. مىنە, وسى باتىر قالانىڭ ايتۋلى مەرەكەسىنە قازاقستاننان م.تىنىشباەۆ اتىنداعى قازاق كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار اكادەمياسىنىڭ كافەدرا دوتسەنتى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى كەڭەس ءجۇسىپوۆ قۇرمەتتى قوناق رەتىندە شاقىرىلىپ وتىر. كوزىقاراقتى وقىرماندا «رەسەيدىڭ تۇكپىرىندەگى قالامەن قازاقستانداعى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ وقىتۋشىسىنىڭ قاتىسى قانشا؟ نەگە تەك كەڭەس ءجۇسىپوۆتى شاقىرىپ وتىر؟» دەگەن ساۋالدىڭ تۋىنداۋى زاڭدى دا. اڭگىمەنى ارىدەن باستايىق.
...1943 جىلدىڭ مامىر ايىندا ءماسكەۋدەگى ايەلدەر مەرگەندەر مەكتەبىن ءۇزدىك بىتىرگەن ءاليانى اكىمشىلىك ادىسكەر-نۇسقاۋشى ەتىپ قالدىرۋعا ۇيعارادى. الايدا, وجەت قىز مايداننىڭ العى شەبىنە سۇرانۋىن قويماي, 1943 جىلدىڭ تامىز ايىنان 2-ءشى پريبالتيكا مايدانىندا 54-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا ۇرىسقا قاتىسىپ, مەرگەندىگىمەن كوزگە تۇسەدى. 1944 جىلدىڭ 14 قاڭتارىندا نوۆوسوكولنيكي ماڭىنداعى ناسۆا تەمىرجول ستانساسى ءۇشىن بولعان ۇرىستا قازاقتىڭ قارشاداي قىزى جاۋىنگەرلەردى شەشۋشى شايقاسقا باستاپ, قاھارماندىقپەن قازا تابادى. ول كەزدە باتىر قىز 19-عا دا تولماعان ورىمدەي جاس ەدى.
كەڭەس وداعى تۇسىندا بالالاردى جاستايىنان پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋ ءۇشىن مەكتەپتە وكتيابريات, پيونەر, كومسومول ۇيىمدارى قۇرىلىپ, ول جەمىستى جۇمىس جاساعانى بەلگىلى. ارينە, بۇل ۇيىمداردىڭ جاقسى جۇمىس جاساۋى ءار مەكتەپتە ءارتۇرلى جاعدايدا ءوتتى. ماسەلەن, كەنتاۋ قالاسىنداعى №2 مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ 5-ءشى سىنىپ وقۋشىلارى – ءاليا اتىنداعى وترياد مۇشەلەرى وزدەرى ەسىمىن يەلەنگەن باتىر اپالارىنا قانداي دا ءبىر قۇرمەت كورسەتۋدى الدارىنا ماقسات ەتىپ قويادى. تاربيەشىلەرى مايدانگەر ۇستاز ابدەن تۇرجانوۆتىڭ باستاماسىمەن ءاليا اپالارىن ەستە قالدىرىپ, ارتىندا ىزدەپ, سۇرايتىن ەلى, جۇرتى بار ەكەنىن ءبىلدىرۋ ماقساتىندا جەرلەستەرىنىڭ اتىنان باتىر قىزىمىز جاتقان قالاعا سىيلىق جاساۋدى ۇيعارادى. ءسويتىپ, 1973 جىلدىڭ كوكتەمىندە وترياد مۇشەلەرى 20 توننا قارا مەتالل, 3 توننا ءتۇستى مەتالل جيناپ, كەنتاۋداعى ەكسكاۆاتور زاۋىتىنا تاپسىرادى. ودان زاۋىت جۇمىسشىلارى سۋ جاڭا №2639-شى ەكسكاۆاتور جاساپ, وعان ءاليا ەسىمىن جازادى. وسىلايشا ابدەن اعالارى 1973 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا وزىمەن بىرگە التى وقۋشىنى ەرتىپ, قازاقتىڭ باتىر قىزى ەرلىكپەن قازا بولعان پسكوۆ وبلىسىنىڭ نوۆوسوكولنيكي اۋدانىنىڭ ەڭبەككەرلەرىنە ەكسكاۆاتوردى سىيعا تارتۋعا الىس ساپارعا شىعادى. سول وقۋشى بالالاردىڭ ىشىندە بۇگىنگى ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز كەڭەس تە بار ەدى. ال ساپاردى ۇيىمداستىرۋشى ابدەن اعانىڭ ءوزى دە ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, 1-ءشى پريبالتيكا مايدانىنداعى №314-ءشى ديۆيزيا قۇرامىندا شايقاسقان, سۇراپىل سوعىستىڭ وتتى جىلدارىن ءاليا مولداعۇلوۆا قان توككەن پسكوۆ وبلىسىندا ءوتكەرگەن, «لەنينگرادتى قورعاعانى ءۇشىن», «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالدارىنىڭ يەگەرى اتانعان مايدانگەر ۇستاز بولاتىن.
سىيعا تارتىلعان تەحنيكا جايىندا سول كەزدەگى وداقتاعى ورتالىق «پراۆدا» گازەتى (09.07.1973ج.) دە جازادى. ال ەكسكاۆاتور مىڭداعان قالا تۇرعىندارى قاتىسقان ميتينگىدە پسكوۆ وبلىستىق «وبلمەجكولحوزستروي» مەكەمەسىنىڭ وزات مەحانيزاتورى الەكساندر اربۋزوۆقا تاپسىرىلادى. سول جولى كەنتاۋلىق دەلەگاتسيا ءاليا جانە ءمانشۇك اپالارىنىڭ جاتقان جەرلەرىنە بارىپ, گۇل شوقتارىن قويىپ, رۋحتارىنا تاعزىم ەتەدى. وسى ساپاردا نەبارى بەسىنشى سىنىپتىڭ وقۋشىلارى پارتيا, كومسومول, پيونەر ۇيىمدارى باسشىلارىمەن, سونداي-اق سوعىس تاۋقىمەتىن تىكەلەي كورگەن جەرگىلىكتى حالىق وكىلدەرىمەن كەزدەسەدى. بۇل كەزدەسۋلەردەگى ەرەكشە ءبىر وقيعانى كەڭەس بىلاي دەپ ەسكە الادى.
– بەسىنشى سىنىپتا وقىساق تا, ەستيار كەزىمىز عوي. سونداي ءبىر كەزدەسۋدە گريگوري بويكوۆ دەگەن اقساقال سويلەپ, ءاليانىڭ سۇيەگىن كەزىندە جەرلەنگەن الما اعاشى تۇبىنەن قايتا قازىپ الىپ, 60-شى جىلداردىڭ باسىندا موناكوۆوداعى باۋىرلاستار زيراتىنا شاشى قاپ-قارا قىزدى كومگەنى جايلى ايتقانىن ەستىگەن ەدىك. سوندىقتان مەن ءاليا سول موناكوۆوعا جەرلەنگەن دەپ ەسەپتەيمىن. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ باتىرلارى ۋاقىت وتۋىنە بايلانىستى, وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ كوبىسى ۇمىتىلا باستادى, كەيبىرىنىڭ ىزدەۋشىلەرى جوق دەسە دە بولادى. مىسالى, ءاليا جەرلەنگەن موناكوۆو زيراتىندا باتىر قىزىمىزدان باسقا ناسۆا ستانساسىن ازات ەتۋگە قاتىسقان ءتورت كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى جاتىر. ولار: پودپولكوۆنيك يان ليۋدۆيگوۆيچ راينبەرگ (ۇلتى لاتىش), مايور ەسەد باباستانوۆيچ ساليحوۆ (داعىستان), مايور الەكسەي تيموفەەۆيچ ياكوۆلەۆ (ورىس), سەرجانت پروكوپي يۆانوۆيچ اۆرامكوۆ (بەلارۋس). اسكەري شەن بويىنشا سالىستىرساق, ەڭ تومەنگىسى ءبىزدىڭ ءاليا اپامىزدا (ەفرەيتور), اتاق-داڭقتى كوبىنەسە باسشىلار الاتىنىن ەسكەرسەك, اپامىزدىڭ ەرلىگى كەزىندە تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنىپ تۇرعان بولۋى ءتيىس. 2010 جىلعى, ياعني نوۆوسوكولنيكيگە بارعان ءتورتىنشى ساپارىمىزدا اۋداندىق مۇراجاي قىزمەتكەرىنەن سۇراعانىمىزدا, ولاردى ىزدەپ كەلىپ جاتقان جان جوق ەكەندىگىن, ال قازاقتاردىڭ باتىر قىزدارىن ۇمىتپايتىندىعىنا ريزاشىلىعىن بىلدىرگەن ەدى. وعان قوسىمشا نوۆوسوكولنيكي قالاسىنىڭ كورىكتى جەرىندە, مالىي ۋدراي وزەنىنىڭ بويىنداعى بيىكتىكتە اپامىزدىڭ وزەنگە قاراعان ءۇلكەن ءمۇسىن كەلبەتى 1979 جىلدان بەرى تۇرعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ايتۋى بويىنشا, ەسكەرتكىش ماڭايى پاتريوتتىق اكتسيالار وتكىزىلەتىن ورتالىققا اينالعان, ياعني ءاليا اپامىزدىڭ ەرلىگىنە تەك قازاق حالقى عانا ەمەس, ورىس حالقى دا ءتانتى دەگەن ءسوز, – دەدى كەڭەس وتكەن كۇندەرگە كوز جۇگىرتىپ.
ءيا, ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ ونەگەلى ءىسىن قازىرگى تاڭدا قازاقتىڭ بۇگىنگى ناعىز پاتريوتى, بالا كەزدەن قانىنا سىڭگەن وتانسۇيگىشتىك قاسيەتكە ادال قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان كەڭەس ءجۇسىپوۆ جالعاستىرۋدا. ونىڭ قازاقتىڭ قوس باتىر قىزدارى جەرلەنگەن رەسەيدىڭ پسكوۆ وبلىسىنىڭ نوۆوسوكولنيكي جانە نەۆەل قالالارىنا بۇگىنگە دەيىن ءتورت رەت جولى تۇسەدى. ەكىنشى رەت 1977 جىلى ابدەن اعايدىڭ باسشىلىعىمەن 9 سىنىپتا وقيتىن التى كومسومول مۇشەسىمەن (بۇرىنعى بارعانداردىڭ ىشىندە كەڭەس قانا بار) بارىپ قايتادى. ءۇشىنشى رەت 1990 جىلى ىسساپارمەن رەسەيدىڭ رجەۆ قالاسىنا بارعاندا, ءوز قاراجاتىمەن ارنايى نوۆوسوكولنيكيگە سوعىپ, اپالارىنىڭ بەيىتتەرىنە گۇل شوقتارىن قويىپ, رۋحتارىنا قۇران باعىشتاپ, تاعزىم ەتەدى. ال 2010 جىلى ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا وراي ءوزى ءدارىس بەرەتىن اكادەميا باسشىلىعى ونەرلى ءۇش ستۋدەنتىمەن ءداستۇردى جالعاستىرۋ ماقساتىندا جول شىعىنىن ءوز مويىندارىنا الىپ, ءۇشىنشى رەت جىبەرەدى. سول جولى ارادا 37 جىل وتكەندە زەينەت جاسىنداعى ا.اربۋزوۆپەن كەزدەسكەندەگى ىستىق ىقىلاستى سوزبەن جەتكىزۋ قيىن دەسەدى. قارت ەڭبەك ارداگەرى كەنتاۋلىق مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ولاردى باستاپ كەلگەن سوعىس ارداگەرى ابدەن تۇرجانوۆتى ۇمىتپاي, قاشاندا ەسكە الاتىنىن جەتكىزگەن.
ءسويتىپ, كەڭەستىڭ ءبىر ءوزى ەكى كورشىلەس ەلدىڭ دوستىعىن نىعايتۋعا, ەڭ باستىسى, ەرلىگىمەن قازاق حالقىنىڭ داڭقىن الەمگە ءايگىلى ەتكەن شىعىستىڭ قوس شىنارى مانشۇك پەن ءاليانىڭ ءومىر جولىن ەكى حالىقتىڭ ۇرپاعىنا ماقتان ەتىپ, قايسارلىقتىڭ بەلگىسىن كورسەتەدى.
ەلباسىمىز «قازاقستان-2050» – ستراتەگياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا: «ءبىز قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ وتانشىلدىق سەزىمى مەن ءوز ەلىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن دامىتۋعا ءتيىسپىز. جاڭا قازاقستاندىق پاتريوتيزم – ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىنىڭ تىرەگى», – دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. جاس ۇرپاقتى وتانىن سۇيۋگە, ول ءۇشىن ايانباي قىزمەت ەتۋگە, ەلجاندىلىق پەن ەرلىككە تاربيەلەۋ دەگەنىمىز – كەڭەس سياقتى ازاماتتاردىڭ وسىنداي ۇلتجاندى ارەكەتتەرىنەن باستاۋ السا كەرەك.
2015 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا اقتوبە جۇرتشىلىعى قازاق حالقىنىڭ داڭقتى قىزى ءا.مولداعۇلوۆانىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتتى. وعان كەڭەس تە شاقىرىلادى. تويعا جالعىز ءوزى بارماي ابدەن ۇستازى سەكىلدى م.تىنىشباەۆ اتىنداعى قازاق كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار اكادەمياسىنىڭ جازعى دەمالىستا جۇرگەن اقتوبەلىك ءبىر توپ ستۋدەنتتەرىن ەرتە بارادى. تويعا سونىمەن بىرگە رەسەيدىڭ كورشىلەس جاتقان ورىنبور جانە استراحان وبلىستارىنان قانداستارىمىز بەن ماسكەۋدەگى ءا.مولداعۇلوۆا داڭعىلى بويىندا ورنالاسقان ءاليا اتىنداعى №891 مەكتەپتەن دە دەلەگاتسيا كەلەدى.
– قازاقتا توي كوپ-اق, الايدا بۇل تويدىڭ قوعام ومىرىندە الاتىن ورنى ەرەكشە. بۇل – ەرلىكتىڭ تويى, ەرلىكتى ۇلىقتاۋ تويى, ەرلىككە تاعزىم تويى بولدى. بۇل توي سونىمەن ءبىرگە تەك اقتوبەلىكتەردىڭ عانا ەمەس, بۇكىل قازاقتىڭ تويى ەدى. سەبەبى, قازاقتا باتىر – بارشاعا ورتاق, قازاق حالقى ءالياسىن سۇيەدى, قۇرمەتتەيدى. ءاليا مەن مانشۇك تەك قازاقتىڭ عانا ماقتانىشى ەمەس, ولاردى رەسەيدە دە قۇرمەتتەيدى, سوندىقتان ولاردى قازاق جانە ورىس حالىقتارى اراسىنداعى دوستىقتىڭ سيمۆولى دەسەك تە بولادى», – دەيدى كەڭەس اعا.
تاعى ءبىر ەرەكشە ايتىپ وتەرلىك جاعىمدى جاڭالىق, ۇزاق جىلدىق تاريحى بار رەسەيلىك بايىرعى باسىلىم – «گۋدوك» گازەتى بيىلعى جىلدىڭ 17 مامىر كۇنگى سانىندا كەڭەس ءجۇسىپوۆتىڭ «كازاحسكيە دوچەري روسسي» دەگەن تاقىرىپپەن كولەمدى ماقالاسىن جاريالادى. 85 جىلدىق تاريحى بار اتالمىش اكادەميانىڭ ەلىمىزدىڭ كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار سالاسىنا دايىنداعان بىلىكتى ماماندارى تەك ەلىمىز اۋماعىندا عانا ەمەس, تمد ەلدەرى مەن رەسەيدە دە ەڭبەك ەتۋدە. م.تىنىشباەۆ اتىنداعى قازاق كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا اكادەمياسى ماسكەۋ ترانسپورت-ينجەنەرلەرى ينستيتۋتى مەن ءسىبىر مەملەكەتتىك جول قاتىناستارى ۋنيۆەرسيتەتىمەن دە تىعىز بايلانىس ورناتقان. نەگىزىنەن جول قاتىناستارىن قامتيتىن «گۋدوك» گازەتىنىڭ بايىرعى وقىرماندارى اتالمىش اكادەميادا دا بار, كىتاپحانادا گازەت تىگىندىسى ساقتالعان.
ەندى مىنە, نوۆوسوكولنيكي قالاسىنىڭ 115 جىلدىعىنا ارنايى شاقىرۋ اكادەميا باسشىلىعىنىڭ اتىنا كەلىپ, وعان رەكتور ب.م.قۋانىشەۆ قولداۋ ءبىلدىرىپ, قارجىلىق قيىندىقتارعا قاراماستان جول قاراجاتتارىنا كومەك كورسەتۋگە ۋادە ەتەدى. بۇل جولى دا كەڭەستى جالعىز جىبەرمەي, قاسىنا اكادەميادا وقىپ جاتقان ەكى ونەرلى ستۋدەنتتى قوسىپ, 1 تامىز كۇنى ۇلكەن ساپارعا شىعارىپ سالماق. ءسويتىپ, ءساتىن سالسا, 5-7 تامىز كۇندەرى نوۆوسوكولنيكيدە بولىپ, قالانىڭ مەرەيتويىنا, ءارى تەمىرجولشىلار كۇنىنە دە قاتىسىپ قايتپاق. ويتكەنى, قالا نەگىزىنەن تەمىرجولشىلار قالاسى بولىپ سانالادى. «ماسكەۋ-ريگا» جانە «كيەۆ-سانكت-پەتەربۋرگ» باعىتتارى بويىنشا توراپتىق ستانسادان كۇنىنە 80-گە جۋىق جولاۋشى جانە جۇك پوەزدارى وتەدى. ەندەشە, وسىنداي ەل ومىرىندەگى ماڭىزدى شارالارعا قولداۋ كورسەتكەن اكادەميا باسشىلىعى مەن 2010 جىلى نوۆوسوكولنيكي قالاسىنداعى بالالار ۇيىنە دەمەۋشىلىك كورسەتىپ, 15 مىڭ رۋبل, زاتتاي دا قارجىلاي قاراجاتىن بەرگەن كەڭەستىڭ سىنىپتاس دوسى, «ابدي» فيرماسىنىڭ پرەزيدەنتى ابدىبەك بيمەنديەۆكە العىستان باسقا ايتارىمىز جوق. بۇل جولى دا ابدىبەك سىنىپتاسى نەۆەلدەگى بالالار ۇيىنە قايىرىمدىلىق قاراجاتىن بەرىپ جىبەرمەكشى.
سونداي-اق 1973, 1977 جىلدارى نوۆوسوكولنيكيدە وزدەرىمەن كەزدەسكەن ازاماتتارمەن جۇزدەسۋدى دە جوسپارلاپ وتىر. قالانىڭ مەرەيتويىنا جانە سول دوستارعا سىيلىق الۋمەن قاتار, كاسىبي سۋرەتشىگە ءاليا مەن مانشۇكتىڭ پورترەتتەرىن مايلى بوياۋمەن سالۋعا تاپسىرىس تا بەرىپ قويىپتى.
– قازاقتىڭ قاھارمان قىزدارى ءاليا مەن مانشۇك رەسەي جەرىنىڭ سوناۋ الىس تۇكپىرىندە ۇلتىمىزدىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتىپ, قايسار قازاقتىڭ رۋحى مەن اسقاق ەرلىگىن الەمگە تانىتىپ, ماڭگى ۇيقىدا جاتىر. ولاردىڭ ەرلىككە تولى قىسقا عۇمىرى جايلى زەرتتەۋشىلەر جازىپ ءبىتتى, كوزكورگەندەر, وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە جوق. ەندىگى ماسەلە – باتىر اپالارىمىزدىڭ بەيىتى سوندا جاتقاندىقتان سول جەردەگى جەرگىلىكتى حالىقپەن دوستىق قاتىناستى ءۇزىپ الماي, جاستار جاعى ءجيى-ءجيى اتباسىن بۇرىپ, ۇنەمى تىعىز بايلانىستا بولعانىمىز ابزال, – دەيدى ۇلكەن جۇرەكتى, وتانشىل ازامات كەڭەس ءجۇسىپوۆ.
ءيا, رەسەيمەن ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستى نىعايتا تۇسۋدە قوس باتىر قىزىمىزدىڭ ەرلىگىن پاش ەتىپ, جاس ۇرپاققا ناسيحاتتاۋدا قىرىق جىلدان بەرى ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن اكادەميانىڭ قاتارداعى دوتسەنتى, 2015 جىلدىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى كەڭەس ءجۇسىپوۆتىڭ ەڭبەگى, ازاماتتىق تۇلعاسى بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە. ستۋدەنتتەرگە عانا ەمەس, جالپى جاستارعا سانالى تاربيە مەن ساپالى ءبىلىم بەرۋدە وسىنداي تاعىلىمى مەن ءتالىمى مول ءىس-شارالار وتكىزۋ – ولاردىڭ ەلىن شىنايى سۇيۋگە, ۇلكەندى سىيلاۋعا, وتكەندى قادىرلەۋگە, ءوز ەلىنىڭ تاريحىن تەرەڭ بىلۋگە, پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋدە ماڭىزى وراسان زور. ەڭ باستىسى – كەڭەس سياقتى ازاماتتىڭ بۇل قادامى وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, پاتريوتيزم دەگەن ۇعىمداردىڭ بوس ءسوز ەمەس ەكەندىگىنە تاعى دا ءبىر كوز جەتكىزەدى. وعان ۇلگى – تەك قازاققا عانا ەمەس, اتاعى مۇقىم شىعىس حالقىنا ورتاق قوس باتىر قىزدارىمىزدىڭ وشپەيتىن ەرەن ەرلىكتەرى!
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
سۋرەتتەردە: كەنتاۋدان پسكوۆكا بارعان 6 وقۋشى وزدەرىنىڭ ۇستازى ءا. تۇرجانوۆپەن ءبىرگە ءا.مولداعۇلوۆا قابىرىنىڭ باسىندا. 1973 جىل; قازاقستاندىق وقۋشىلار دەلەگاتسياسى نەۆەل قالاسىندا. 1973 جىل; ك.ءجۇسىپوۆ پەن ا.اربۋزوۆ. 1997 جىل.