مەملەكەتتىك حاتشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا ءتورايىمى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پروفيلاكتيكاسى جونىندە وتكەن ۆەدومستۆوارالىق كەڭەسكە قاتىستى.
باس پروكۋراتۋرادا وتكەن كەڭەسكە پارلامەنت دەپۋتاتتارى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا مۇشەلەرى, باس پروكۋراتۋرا جانىنداعى كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستىڭ مۇشەلەرى, مەملەكەتتىك ورگاندار, حالىقارالىق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, باق وكىلدەرى قاتىستى.
مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا ءوز سوزىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قازاقستاندا قوعامداعى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پروفيلاكتيكاسى ىسىندەگى زاڭنامانى جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى بارلىق قاجەتتى شارالار قابىلدانىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە وسى سالاداعى زاڭدىلىقتى نىعايتۋ جونىندە پارمەندى زاڭنامالىق جانە پراكتيكالىق شارالار قابىلداندى, تۇرمىستىق سيپاتتاعى قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ ءجونىندەگى قۇقىقتىق تەتىكتەر قالىپتاستىرىلدى.
كەڭەستە اتاپ وتىلگەندەي, تۇرمىستىق سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ پروفيلاكتيكاسى تۋرالى سالالىق زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن جاعداي تۇبەگەيلى وزگەرە باستادى. قۇقىقتىق اكت تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋعا, وتباسىلىق جانجال تۋدىرۋشىلارعا قاتىستى قىلمىستىق-پروتسەستىك تۇرعىدا ءماجبۇرلەۋدىڭ قاجەتتى ادىستەرىن پايدالانۋعا جانە زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنا قولداۋ كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
پروفيلاكتيكالىق جۇمىستى جانداندىرۋ جانە اكىمشىلىك-قۇقىقتىق شارالاردى قولدانۋ ءوز ناتيجەسىن بەردى. سوڭعى ءتورت جىل ىشىندە تۇرمىستىق سيپاتتاعى قىلمىستار سانى ەكى ەسە ازايدى. الايدا, تاجىريبە كورسەتكەندەي, ايەل ادامدارعا قاتىستى جازالاناتىن قىلمىستىق ارەكەتتەر جاساعان ادامداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ ءۇشىن قولدانىستاعى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك. تۇرمىستىق سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىققا تاپ بولعان ادامدارعا ارنالعان داعدارىستىق ورتالىقتاردىڭ جۇمىسى نەگىزىندە ءبىرىڭعاي ادىستەمە ازىرلەۋ قاجەت.
بيىلعى ءى توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, تۇرمىستىق سيپاتتاعى قىلمىستىڭ 54,4%-عا كوبەيگەنى بايقالادى. ەلىمىزدە زورلىق-زومبىلىق سيپاتىنداعى قىلمىستاردىڭ 60%-عا جۋىعى وتباسىندا جاسالادى. بۇدان تۋىنداعان اگرەسسيالىق كوڭىل-كۇي سىرتتا دا جالعاسىپ, وزگە اۋىر قىلمىستاردى جاساۋعا سەبەپشى بولادى.
مەملەكەتتىك حاتشى, سونداي-اق, ايەلدەر كوپ جاعدايدا ءوز جۇبايىنىڭ نەمەسە وتباسى مۇشەلەرىنىڭ تاراپىنان تۇرمىستىق سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىق قۇربانىنا اينالعانىن جاسىراتىنىنا توقتالدى. سونىڭ سالدارىنان تۇرمىستىق سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارى ودان ءارى تەكسەرۋ جۇرگىزگەندى قالاماي, سوتقا شاعىمدانبايدى, سوندىقتان ىشكى ىستەر ورگاندارى سوتقا جىبەرگەن ماتەريالدار قاراۋسىز قالادى. تەك 2015 جىلى عانا وتباسىلىق جانجال تۋدىرۋشى 2 مىڭ ادام جاۋاپكەرشىلىكتەن قۇتىلىپ كەتكەن.
گۇلشارا ابدىقالىقوۆا تۇرمىستىق سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى ءارى قاراي جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىس ءجۇرگىزۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. زاڭ بارشا حالىققا تۇسىنىكتى جانە ءار ادام ءۇشىن قالىپتى نورما بولۋى ءۇشىن قىزمەت ەتۋ كەرەك. ءبىز ايەل ادامدارعا مەديتسينالىق, قۇقىقتىق, پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ ءجونىندە مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەردى قالاي نىعايتاتىنىمىز تۋرالى ايتۋ ءۇشىن جينالدىق, دەدى مەملەكەتتىك حاتشى.
بۇدان كەيىن ءسوز العان ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆ جاعداي 2009 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ پروفيلاكتيكاسى تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋىمەن جاقسارا تۇسكەنىن مالىمدەدى. اتاپ ايتقاندا, زاڭدىق نورما قابىلدانعاننان كەيىن ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان 260 مىڭنان اسا قورعاۋ نۇسقاۋى تولتىرىلىپ, سوتتار تاراپىنان 22,5 مىڭ ءجۇرىس-تۇرىس ەرەجەسى بەكىتىپ بەرىلگەن. ەندى وتباسىنىڭ بەرەكەسىن كەتىرۋشىنىڭ الكوگولدى ءىشىمدىكتى تۇتىنۋىنا 3 ايدان 1 جىلعا دەيىن مەرزىمگە تىيىم سالىنادى. جالپى, زاڭدىق نورمانىڭ قابىلدانۋى جىل سايىن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق كورسەتكىشىن 10 پايىزعا تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرۋدە. 2005 جىلى 1600 وسىنداي قىلمىس جاسالسا, 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كورسەتكىش ءۇش ەسەگە قىسقارعان.
2014 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا سوتتا وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەرى بويىنشا 23 مىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق ءىسى قارالسا, 2015 جىلى ونى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىققا الماستىرعاننان كەيىن بار-جوعى 627 جازاعا تارتۋ شەشىمى شىعارىلعان. اكىمشىلىكتىك قاماۋدا ۇستاۋ مەرزىمىنىڭ 48-دەن 3 ساعاتقا دەيىن قىسقارۋى دا ءتاجىريبەدە كوپتەگەن پروبلەمالار تۋدىرعان. ويتكەنى, اراققا سىلقيا تويىپ العان بۇزاقى ءۇش ساعاتتا ەسىن جيناي المايدى, سوندىقتان وتباسىنا قايتا بارىپ, اۋىر قىلمىس جاساپ جاتادى.
سونداي-اق, وتىرىستا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالالار قۇقىعى جونىندەگى ۋاكىل زاعيپا باليەۆا قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 5,5 ميلليون بالا بار ەكەنىن ايتتى. سونىڭ 2 ميلليونى مەكتەپكە دەيىنگى جاستاعى بالالار بولىپ تابىلادى. بۇل رەتتە 140 مىڭ بالا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالار بولسا, 10 مىڭعا جۋىعى جەتىم جانە اكە-شەشەلەرىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعاندار. بالالاردىڭ وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىققا كۋا بولۋى ولاردىڭ بولاشاعىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە قوعامنىڭ بۇزىلۋىنا, ەلىمىزدەگى ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن ەكونوميكاسىنىڭ وسىمىنە تەرىس ىقپال ەتەدى.
بۇۇ بالالار قورىنىڭ وكىلى يۋري وكساميتنىي ءوز كەزەگىندە وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ باعىتىندا بىرقاتار جۇمىستار جۇرگىزىلىپ وتىرعاندىعىنا نازار اۋدارتتى. 2009 جىلى بۇۇ بالالار جونىندەگى كوميتەتى زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسىنە بايلانىستى وزىندىك ۇسىنىم جاساعان بولاتىن. وندا بالالاردى جازالاماۋ تۋرالى تۇجىرىمدار كورىنىس تاپقان. وسىعان وراي اتا-انالارمەن جانە بالالارمەن جۇمىس ىستەيتىن مەكەمەلەرگە وسى جايتتاردى ءتۇسىندىرۋ قاجەت. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق بالانىڭ پسيحولوگياسىنا زور كۇيزەلىس اكەلەتىندىگى تۇسىنىكتى. بالاعا قول جۇمساۋ ولاردىڭ ءوزىن تومەن باعالاۋىنا, ساباعىنىڭ ناشارلاۋىنا اسەر ەتەتىنىن كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان وسى باعىتتا زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
سونىمەن قاتار, ۆەدومستۆوارالىق كەڭەس وتىرىسىندا باس پروكۋرور جاقىپ اسانوۆ ءسوز الىپ, كۇن ءتارتىبىندەگى ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىنە توقتالدى. كوشەدەگى اگرەسسيانىڭ ءبىر سەبەبى – وتباسىنداعى جاعداي. ۇيدەن ىزامەن شىققان ادام ءوشىن وزگەدەن الادى. ادامداردىڭ قوعامدىق جەرلەردەگى جانە كولىكتەگى تەرىس قىلىقتارى, كوپ جاعدايدا, وتباسىندا بولىپ جاتقان جاعدايلاردىڭ كورىنىسى, دەدى جاقىپ قاجمان ۇلى. ستاتيستيكا بويىنشا قازاقستاندا وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق سيپاتىنداعى قىلمىستاردىڭ 90 پايىزعا جۋىعى ايەل ادامدارعا قاتىستى جاسالادى, ەگدە ادامدار مەن بالالار زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەرگە تاپ بولاتىن جاعدايلار دا از ەمەس. سوندىقتان دا باستى ماقسات تۇرعىنداردىڭ سانا-سەزىمىن وزگەرتۋدىڭ جاڭا جولدارىن ىزدەستىرۋ, وسى پروبلەماعا دەگەن كوزقاراستى وزگەرتۋ بولىپ تابىلادى.
جالپى ايتقاندا, كەڭەسكە قاتىسۋشىلار قۇزىرەتتى قۇرىلىمداردىڭ ءوزارا كەلىسىلگەن ءىس-قيمىلىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ, تۇرمىستىق سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىقتى توقتاتۋ جانە ونىڭ الدىن الۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان ءتيىمدى قۇقىقتىق جانە تاجىريبەلىك شارالار قابىلداۋدىڭ ماڭىزى تۋرالى ايتىپ ءوتتى. بۇل جۇمىستىڭ ءساتتى ءجۇرۋىنە مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىنىڭ جۇمىلدىرىلۋى, سونىڭ ىشىندە وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق پروبلەمالارىن ناقتى شەشۋمەن اينالىساتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ءىس-قيمىلدارى ىقپال ەتپەك.
كەڭەس سوڭىندا مەملەكەتتىك حاتشى تۇرمىستىق سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىقتى تۇبىرىمەن جويۋ ءۇشىن قۇزىرلى مەملەكەتتىك ورگاندار جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىس بىرقاتار مىندەتتى ايقىنداپ بەردى.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»