قازىرگى رەفورمالار ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم جۇيەسىنە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزۋدە. وسى سالاداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ساپانىڭ سىرتقى كەپىلى رەتىندە تاۋەلسىز اككرەديتتەۋدىڭ, سونىڭ ىشىندە شەتەلدىك اككرەديتتەۋدىڭ ءرولى ەرەكشە. ساپانى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ سەرتيفيكاتتاۋى جەتەكشى قازاقستاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن نارىقتىڭ باسقا قاتىسۋشىلارى اراسىندا لەزدە باستى سارالاۋ فاكتورىنا اينالدى. سەبەبى, اتا-انالار, دەمەۋشىلەر, ستۋدەنتتەر دە حالىقارالىق سەرتيفيكاتتارعا سەنەدى, مۇنىڭ ءوزى قازاقستاندا تەك تاڭداۋلى ۋنيۆەرسيتەتتەر ۇسىناتىن ءبىلىم ساپاسىنىڭ كەپىلى بولا الادى.
بالانى قاي ۋنيۆەرسيتەتكە وقۋعا ءتۇسىرۋ كەرەك نەمەسە ۇكىمەتكە قاي ۋنيۆەرسيتەتكە قارجى ءبولۋ كەرەك دەگەن ماسەلە قاراستىرىلعاندا, حالىقارالىق اككرەديتتەۋ «ساپا بەلگىسى» بولىپ تابىلادى. ولار قازاقستانداعى مۇددەلى جاقتاردىڭ ينۆەستيتسيالارى (قارجىلىق, ەموتسيونالدى, زياتكەرلىك) زايا كەتپەيتىنىنە سەندىرەدى. مۇنداي سەنىمنىڭ نەگىزى نەدە؟
بىرىنشىدەن, حالىقارالىق اككرەديتتەۋ كوپ جىلدار بويى ەكسكليۋزيۆتى/ەليتالى بولىپ قالا بەرەدى جانە تۇبەگەيلى ءىشكى وزگەرىستەرگە ۇشىراپ, ەندى حالىقارالىق دەڭگەيدە ساپالى ءبىلىم ۇسىناتىن ازداعان ۋنيۆەرسيتەتتەرگە عانا بەرىلەدى. بىرەگەيلىكتى ءبارىمىز دە باعالايمىز – ەگەر ءبىر نارسە بارلىعىنا جانە ارقايسىسىنا بەرىلە بەرسە, ول قۇنسىزدانادى. اككرەديتتەۋشى اگەنتتىكتەر دايىن ەمەس, نە وزدىك ەسەبى ناشار كوپتەگەن ۋنيۆەرسيتەتتەردى اككرەديتتەۋدەن ءوتكىزبەي قويعانىن ماقتان تۇتادى. مۇنىڭ ءوزى كوپ كۇش-جىگەر جۇمساپ, اككرەديتتەۋ العان جوو مارتەبەسىن كوتەرەدى. ءبىلىم الەمىندە اسا تەكتى ۇشتىك اككرەديتتەۋ بار (ونى «ۇشتىك ءتاج» دەپ اتايدى). وعان الەمنىڭ 80 ۋنيۆەرسيتەتى يە. ەگەر «ۇشتىك ءتاج» ءاربىر بيزنەس-مەكتەپكە بەرىلسە, مۇنداي اككرەديتتەۋدىڭ قۇنى بولماس ەدى, سەبەبى ءىس-ارەكەت سالاسىنا بايلانىسسىز بارىنە بىردەي بەرىلەتىن «ساپا بەلگىسىنە», اككرەديتتەۋگە نەمەسە سەرتيفيكاتتاۋعا ەشكىم سەنبەس ەدى. حالىقارالىق اككرەديتتەۋ ەكسكليۋزيۆتىلىك دۇرىس تاڭداۋدى قامتاماسىز ەتىپ, ءالسىز, سايكەس كەلمەيتىن ءۇمىتكەرلەردى الىپ تاستايدى.
ەكىنشىدەن, حالىقارالىق اككرەديتتەۋ حالىقارالىق دەڭگەيدە ساپالى ءبىلىمدى شىنايى ۇسىنۋدى تالاپ ەتەدى, بۇرىن كەڭەستىك بيۋروكراتتاردىڭ اۋەستەنگەن ستاتيستيكالىق دەرەكتەرى مەن مازمۇنسىز كەستەلەرىن قازىر ەشكىم تەكسەرمەيدى. جۇيەلەردىڭ مورلەرى مەن ۇزاققا سوزىلعان قول قويۋلارى ەمەس, ىشكى لوگيكاسى مەن جۇمىس تيىمدىلىگى تەكسەرىلەدى. ۇسىنىلعان قۇجاتتاردى تەكسەرۋدىڭ ورنىنا شاقىرىلعان اككرەديتتەۋشى توپتار ۋنيۆەرسيتەتتەگى شىنايى ادامدارمەن سويلەسەدى – جوعارى ءجانە ورتا بۋىن باسشىلىعىمەن, اكىمشىلىكپەن, وقىتۋشىلارمەن, ستۋدەنتتەرمەن, تۇلەكتەرمەن, جۇمىس بەرۋشىلەرمەن جانە ءتۇرلى مۇددەلى جاقتارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزەدى. وسىلاي عانا شاقىرىلعان اككرەديتتەۋشىلەردە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ شىنايى بەينەسى قالىپتاسادى جانە كەز كەلگەن كۇدىكتى اقپارات نە جاعىمسىز ءىس-تاجىريبە بۇكىل اككرەديتتەۋ ۇدەرىسىن بۇزىپ جىبەرۋى مۇمكىن. اككرەديتتەۋى بار ۋنيۆەرسيتەت, بۇل حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇمىس ىستەيتىن ۋنيۆەرسيتەت, ونىڭ ءىس-ارەكەتى مەن ۇدەرىستەرى جەتەكشى الەمدىك اكادەميالىق جۇيەلەردىڭ وكىلى بولىپ تابىلاتىن شەتەلدىكتەرگە تۇسىنىكتى.
ۇشىنشىدەن, اككرەديتتەۋ شەڭبەرىندەگى باعدارلامالار باتىستىق تۇرعىدان تالدانادى. ماماندىق – بۇل پاندەر مەن سيللابۋستاردىڭ قۇر جيىنتىعى ەمەس, ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلاردىڭ ءار مينۋتىن باقىلايتىن ەگجەي-تەگجەيلى كەستەلەر ەمەس. ءبىلىمنىڭ باتىستىق جۇيەسىندە ءار باعدارلاما نە ماماندىق ءبىرتۇتاس دۇنيە, مۇندا وقىتۋدىڭ كۇتىلەتىن ناتيجەلەرى مەن ولارعا جەتۋ ادىستەرى, وقىتۋدىڭ كۇردەلەنە ءتۇسۋى, ناقتى پانارالىق بايلانىستار اراسىندا ءوزارا تاۋەلدىلىك بولادى. باعدارلاما دەڭگەيىنە بايلانىستى ءپان مازمۇنى تەرەڭدەي تۇسەدى, وقىتۋ ادىستەرى, باعالاۋ ءجۇيەسى ستۋدەنتتەرگە نەعۇرلىم پراكتيكالىق (تەوريالىق ەمەس) ءبىلىم مەن تاپسىرما بەرەدى, وقىتۋشىلارعا دا تالاپتار ارتا تۇسەدى.
حالىقارالىق دەڭگەيدە ءبىلىم الۋ وڭاي ەمەس, مۇندا جاي ءدارىسحانادا وتىرعانىڭ نە تەوريانى مازمۇنداعانىڭ ءۇشىن باعا قويمايدى. وقۋ ۇدەرىسىنە قاتىستى نارسەنىڭ ءبارى ناقتى قۇجاتتانىپ, باقىلانىپ وتىرادى, ال ساراپتاۋ كوميسسيالارى مەن توپتارى ۋنيۆەرسيتەت جۇمىسىنىڭ ءار باعىتىنداعى تالاپتاردىڭ ورىندالۋىن قاتاڭ باقىلاپ وتىرادى. بۇل جۇيەنىڭ سيپاتى – ستۋدەنتتەر وزدىگىنەن كوپ جۇمىس ىستەيدى, شارشاعان وقىتۋشىلاردىڭ ايتۋىمەن ءمانسىز ءدارىستى جايمەن جازىپ وتىرۋ جوق. ستۋدەنتتەر ءوز دامۋىنا تولىقتاي وزدەرى جاۋاپتى, وسىلاي شىنايى ومىرگە, بولاشاق ماماندىققا دەگەن جاۋاپكەرشىلىك قالىپتاسادى. حالىقارالىق اككرەديتتەۋ العان باعدارلامالاردا وقۋ قيىن, بىراق وقۋعا تۇرارلىق, سەبەبى بالاسىن وقۋعا جىبەرگەن اتا-انا دا, ءشاكىرتاقى بولگەن ۇكىمەت تە وقىتۋ ناتيجەلەرىنىڭ ساپاسىنا سەنىمدى, ال ولاردىڭ ۇمىتتەرىن جوعارى ءبىلىمدى تۇلەكتەر راستاپ شىعادى.
تورتىنشىدەن, حالىقارالىق اككرەديتتىك اگەنتتىكتەر ءۇشىن وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ ساپاسى اسا ماڭىزدى. وقىتۋشىلاردىڭ تەك رەسمي بىلىكتىلىگىن تەكسەرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ كاسىبي قۇزىرەتتىلىگىن بەلسەندى دە تولىققاندى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسى, بيزنەستەگى پراكتيكالىق ءىس-تاجىريبەسى, ۇزدىكسىز كاسىبي دامۋى رەتىندە باقىلايدى. ءپاندەر ينتەربەلسەندى وقىتىلۋى ءتيىس, وقىتۋشىنىڭ وتىرىپ اقپارات بەرۋى وتكەنگە كەتكەن. ستۋدەنت ساباقتا ءوز يدەيالارىمەن, پىكىرلەرىمەن بەلسەنە ءبولىسەدى. ال پاندەر مازمۇنىنا كەلەتىن بولساق, ولار شىنايى ومىرمەن, بيزنەس سالاسىمەن تىعىز بايلانىستى قازىرگى حالىقارالىق كومپونەنتتەردى قامتۋى ءتيىس. اككرەديتتەۋشىلەر ءبىلىم «ارداگەرلەرىن» عىلىمدا بەلسەندىلىگىن ساقتاسا, كونسالتينگكە نە بيزنەسكە قاتىسسا (بۇل اسا ماڭىزدى!), قازىرگى قارقىندى دامىپ جاتقان, ستۋدەنتتەردى ىنتالاندىراتىن وقىتۋ ادىستەمەسىنەن حاباردار بولسا عانا سىيلايدى. اككرەديتتەۋشىلەر, سونىمەن بىرگە, وقۋ ۇدەرىسىنە بيزنەس پراكتيكتەرىن: مەنەدجەرلەردى, عالىمداردى, كاسىپكەرلەردى, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى تارتۋعا مۇددەلى, سەبەبى ولار ءوز تاجىريبەسىمەن جاستارمەن بولىسەدى جانە مۇنى بار پەيىلىمەن جاسايدى. ال بۇل پراكتيكتەر وقۋ باعدارلامالارىن دايىنداۋعا, ۋنيۆەرسيتەتتى باسقارۋعا قاتىسسا, ودان دا جاقسى. اككرەديتتەلگەن ۋنيۆەرسيتەتتەر اسەرلى دە ساپالى ءبىلىم بەرە وتىرىپ, ءوز ارەكەتىندەگى ناقتى كەمشىلىكتەردى ءتۇپكىلىكتى جويادى.
بەسىنشىدەن, حالىقارالىق اككرەديتتەۋ وتە قىمبات. ارينە, كەيبىرەۋلەر شەتەلگە اقشا شىعارىلعاننان ۇلتتىق ەكونوميكا زارداپ شەگەدى دەپ ويلايدى, بىراق بۇل قاتە پىكىر. شەتەلدىك ماشينا ءمىنىپ جۇرگەندەردەن, شەتەلدىك نوۋتبۋكتى, ۇيالى تەلەفوندى پايدالانىپ جۇرگەندەردەن نە شەتەلدە وقيتىنداردان سۇراڭدار. جاقسى, ساپالى زاتتاردى ءبىز شەتەلدەن الامىز. قازىرگى جاھاندىق ەكونوميكالىق جۇيە تاۋارلار مەن قىزمەتتەر ءۇشىن حالىقارالىق قارجى اۋدارىمدارىنا نەگىزدەلگەن, ال حالىقارالىق اككرەديتتەۋلەر شەتەلدىك قىزمەت بولىپ ەسەپتەلگەندىكتەن, ولار تاپسىرىس بەرۋشى ۋنيۆەرسيتەت ءۇشىن اسا باعالى. اككرەديتتەۋدەن وتۋگە شەشىم قابىلداعان ۋنيۆەرسيتەتتەر بۇل قارجىنى وزدەرى ءبولەدى. مىنە, وسىلاي ولار ءوزدەرىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرىپ, نارىقتاعى ءوز ورنىن, ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن, ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىعىن بەكىتەدى. «ءبىز دامىپ جاتىرمىز, ءبىزدىڭ باعىتىمىز انىق, ءبىز الدامىز, ءبىز وزىقپىز», دەپ ولار ايقىن جاريالايدى.
جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ قورىتىندىسى: حالىقارالىق اكادەميالىق اككرەديتتەۋلەر تەك لايىقتى ۇيىمدارعا بەرىلەدى. بۇكىل اككرەديتتەۋ ۇدەرىسى تاپسىرىس بەرۋدەن باستاپ وزدىك ەسەپ بەرۋگە, اككرەديتتەۋشى توپتىڭ كەلۋىنە, كەلگەنىنەن كەيىن ەسەبىنىڭ بەرىلۋىنە, اقىرى, شەشىمىنە دەيىن – وتە تۋرا جانە ءادىل ۇدەرىس ء(تىپتى قاتاڭ دەۋگە بولادى). بۇل كوپتەگەن تاپسىرىس بەرۋشى ۋنيۆەرسيتەتتەر ءۇشىن قيىن, بىراق قازاقستاندىق بىلىمدە ءمۇددەلى جاقتارعا – اتا-انالارعا, دەمەۋشىلەرگە, ۇكىمەتكە, ياعني ءوزىنىڭ شەكتەۋلى قارجىسىن دۇرىس پايدالانۋى (ينۆەستيتسيالاۋ!) ماڭىزدى بارلىق تۇلعالارعا شىنايى جوعارى ساپاعا كەپىلدىك بەرەدى.
حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتى (UIB) قازاقستاننىڭ جوعارى ءبىلىمى سالاسىندا حالىقارالىق اككرەديتتەلۋى جاعىنان وزىعى: قازىردە اۆستريا ساپا اگەنتتىگىنىڭ 11 اككرەديتتەۋىنە يە. UIB 2012 جىلدان باستاپ العاش 4 اككرەديتتەۋدى الدى, ال 2015 جىلى UIB-گە تاعى 7 باعدارلامانى باعالايتىن اككرەديتتىك توپ كەلدى. العاشقى 4 باعدارلاما قازىر 5 جىلدىق قايتا اككرەديتتەلۋگە دايىندالۋدا. اككرەديتتىك توپتار UIB وقۋ باعدارلامالارىن ەۋروپالىق تۇرعىدان باعالادى, باعدارلامالار قۇرىلىمىن, وقىتۋدىڭ كۇتىلەتىن ءناتيجەلەرىن, جەكە پاندەردىڭ بەيىن قالىپتاستىرۋعا الەۋەتىن, باعالاۋ جۇيەسىن زەردەلەدى. اككرەديتتەۋشىلەر جوعارى ءجانە ورتا بۋىن باسشىلىعىمەن كەزدەسىپ, ۋنيۆەرسيتەتتى باسقارۋ جۇيەسىن, پروتسەدۋلاردى, قۇجاتتامانى باعالاپ, ولاردىڭ جوعارى (ەۋروپالىق) دەڭگەيگە سايكەس كەلەتىنىنە كوز جەتكىزدى. اككرەديتتەۋشىلەر وقىتۋشىلارمەن, ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتتى, سەبەبى بۇل ءبىلىم بەرۋشىلەر مەن الۋشىلاردىڭ شىنايى اكادەميالىق ساپاسىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. تۇلەكتەرمەن, جۇمىس بەرۋشىلەرمەن اڭگىمەلەسۋ باعالاۋشىلارعا UIB نارىق تالابىنا قانشالىقتى ساي كەلەتىنىن, UIB تۇلەكتەرىنىڭ قاجەتتىلىگىن, ولاردىڭ مانساپ جولىن جانە جۇمىس بەرۋشىلەر ء(بىز شىعاراتىن «ءونىمدى» «ساتىپ الۋشىلار» رەتىندە) حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتىن ءوز كەلەشەگىنەن قالاي باعالايتىنىن كورسەتتى. قازىر UIB ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ نارىقتىق ستراتەگياسىنىڭ ءبولىگى رەتىندە اككرەديتتەۋگە تاعى بىرنەشە باعدارلامالار دايىنداۋدا, سونىمەن بىرگە 2016 جىلدان ارىدە ۇسىنىلاتىن ءبىلىم ساپاسىنىڭ ۇزدىكسىز سيپاتىن راستاۋ ماقساتىندا قايتا اككرەديتتەلۋگە دايىندىق جۇرگىزىلىپ جاتىر. بالالارىنا ساپالى ءبىلىم ىزدەگەن اتا-انالار حالىقارالىق اككرەديتتەۋگە يە حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتىن قاراستىرعانى ءجون, سەبەبى بۇل كاسىبي اكادەميالىق ءبىلىمنىڭ سەنىمدى ورتالىعى, مۇندا ستۋدەنتتەرگە قاتال, بىراق ءادىل قارايدى, وقىتۋشىلار قۇزىرەتتىلىكتىڭ حالىقارالىق دەڭگەيىن كورسەتەدى, بيزنەس پەن جۇمىس بەرۋشىلەر اراسىندا تىعىز بايلانىس ورناتىلعان. جوعارى ءبىلىمدى گرانتتار مەن شاكىرتاقىلار ارقىلى قولدايتىن دەمەۋشىلەر (مەملەكەتتىك نە ينستيتۋتسيونالدى) ءبىلىم ساپاسىنىڭ حالىقارالىق راستالۋىن ءوز قارجى شىعىندارىنىڭ «قازاقستان-2050»: ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتىنا سايكەس, قاجەتتى ادامي قورلاردى ساپالى قۇرۋعا ءتيىمدى جۇمسالۋى دەپ ءتۇسىنەدى.
حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتى ءوزىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق جىگەرىن جانە اكادەميالىق قۇزىرەتتىلىگىن دالەلدەۋ ءۇشىن قوسىمشا اككرەديتتەۋلەر الۋ بويىنشا جۇمىسىن جالعاستىرادى. ۋنيۆەرسيتەت ءتۇرلى سالالاردا (بيزنەس, ەكونوميكا, حالىقارالىق قاتىناستار, قۇقىق جانە ت.ب.), ءتۇرلى قىرلارىنان (امەريكالىق, ەۋروپالىق, ازيالىق), ءتۇرلى دەڭگەيدە ء(ار باعدارلاما/ماماندىق دەڭگەيىندە, فاكۋلتەت دەڭگەيىندە, ينستيتۋتسيونالدى دەڭگەيدە) باعالانۋ ءۇشىن ءتۇرلى اككرەديتتىك اگەنتتىكتەردى ىزدەستىرۋدە. ءاربىر اككرەديتتەۋ UIB ءىس-ارەكەتىن كۇشەيتىپ, ال حالىقارالىق اككرەديتتىك اگەنتتىكتەرمەن ورناتىلعان كەرى بايلانىس باستى ماقساتىمىزعا جەتۋگە – 2020 جىلعا قاراي «ءۇشتىك تاجبەن» اككرەديتتەلگەن الەمدەگى 80 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرى بولۋعا مول مۇمكىندىك بەرەدى.
مارتسين دۋشينسكي,
UIB ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
ۆيتسە-پرەزيدەنتى