قۇدايعا شۇكىر, ءبىز قازىر شيكىزات كوزدەرىنىڭ باسىنان باق تايا باستاعانىن سەزگەن سايىن ەسىمىزدى جيىپ, وڭ مەن سولعا ويلى كوزبەن قاراي باستادىق. قاراپ تۇرساق, ءوندىرىس وركەندەسە – ەكونوميكامىزدى ورگە سۇيرەيتىن كورىنەدى, اۋىل شارۋاشىلىعىن قولعا الساق – حالىقتىڭ قاعاناعىن قارق, ساعاناعىن سارق قىلۋعا ابدەن بولادى ەكەن. ايتەۋىر, مۇنايعا كۇنىڭدى تۇسىرمەي مۇڭسىز تىرلىك كەشۋگە بولاتىن ءتۇرى بار. سونان سوڭ, كەيبىر مەملەكەتتەردى تۋريزم اسىراپ وتىر دەگەنگە سەنە بەرمەۋشى ەدىك, كوزىمىز ەندى وعان دا جەتە باستاعانداي. ءتۋريزمنىڭ دە ءتۇر-ءتۇرى بار. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, كەيىنگى كەزدەرى قاراعاندىنىڭ شاحتالارىنا تۋريستەر تارتۋ جونىندەگى يدەيا ءار-ءار جەردە ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. مىسالى, قاراعاندى وبلىستىق كاسىپكەرلىك باسقارماسىنىڭ باسشىسى تاتيانا ابلاەۆادان وسى جايىندا سۇراعانىمىزدا مىناداي جاۋاپ الدىق. «قاراعاندى ءوزىنىڭ كومىرى جانە شاحتالارىمەن الەمگە تانىمال. سول سەبەپتى قالامىزعا كەلگەن تۋريستەردىڭ كوبى شاحتاعا تۇسكىسى كەلەتىن نيەتتەرىن ءبىلدىرىپ جاتادى. جالپى, بولاشاقتا شاحتا ءتۋريزمى جوباسى ىسكە اسىپ جاتسا, وندا ءبىزدىڭ تۋروپەراتورلار مۇنداي برەندتى وزدەرىنىڭ تۋريستىك مارشرۋتتارىنا قوسۋعا دايىن دەگەن ويدامىن», – دەگەن بولاتىن ت.ابلاەۆا حانىم. كەڭەس زامانىندا كەنشىلەر استاناسى قاراعاندىدا جيىرمادان استام شاحتا شارۋاسى شالقىپ جۇمىس ىستەگەن ەكەن. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى سالعان لاڭنان سوڭ شاحتالاردىڭ سانى ءتۇرلى سەبەپتەرمەن قىسقارىپ, قايسىبىرى وڭتايلاندىرىلىپ, جابىلىپ, بۇگىنگى كۇندە «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» اق-تىڭ قۇرامىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان سەگىز-اق شاحتا قالدى. دەگەنمەن, قاڭىراپ بوس تۇرعانىن قوسقاندا شاحتا دەگەن بۇل جاقتا جەتىپ-ارتىلادى. «قىز دايىن بولسا, ءبىز دايىن» دەمەكشى, تەك جەتپەي تۇرعانى – تۋريستەر. ءار نارسەنىڭ پارقى سالىستىرعاندا بىلىنەدى عوي. ءتۋريزمنىڭ مۇنداي ءتۇرى باسقا ەلدەردىڭ قايسىسىندا بار ەكەن؟ ەندى وسى جايتتى از-ماز اڭگىمە قىلايىق. قاراپ تۇرساق, الىستاعى اقش-تا, ەۋروپانىڭ بەلورتاسىنداعى المانيادا شاحتا ءتۋريزمى شاش-ەتەكتەن پايدا اكەلەتىن سالاعا الدەقاشان اينالىپتى. مىسالى, نەۆادا شتاتىنىڭ سولتۇستىك بولىگى تۇتاسىمەن العاندا ءتۇرلى كەنىشكە تولى ەكەن. ءبىرىنىڭ كەنى تاۋسىلعان, ەندى ءبىرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ تۇر. مۇنداعى كەنىشتەردىڭ شاحتالارىندا مەتان گازى جوق. سول سەبەپتى, جەر استىنا ءتۇسۋ تۇراقتى تۇردە ۇيىمداستىرىلىپ تۇراتىن كورىنەدى. ال گەرمانياداعى رۋر وبلىسىندا ورنالاسقان شاحتالاردىڭ كومىرى تۇگەلىمەن وسىدان 15 جىل بۇرىن تۇگەسىلىپتى. تۇتاس ولكەنىڭ تىرشىلىك تامىرى سولاتىن بولعان سوڭ, نەمىستەر شاحتالارعا تۋريستەردى تارتا باستاعان. قازىرگى تاڭدا رۋر وبلىسى كەنىش تاقىرىبىنا قۇرىلعان مۋزەيلەر مەن گالەرەيالار سانى جاعىنان وزگەلەردەن وق بويى وزىپ كەتىپتى. كەشەگى تاس قاراڭعى شاحتالار بۇگىندە تۋريستەردىڭ اقشا تولەپ تۇسەتىن بيزنەس كوزىنە اينالعان. شاحتاعا تۇسكەن تۋريست جەردىڭ ۇستىنە كىپ-كىشكەنتاي كومىر كەسەگىن الىپ شىققانىنا ءماز بولادى ەكەن. جالپى, شاحتا ءتۋريزمى دەگەندە, شەتەلدىك تۋريستەردى قاراعاندىنىڭ شاحتالارى قانشالىقتى قىزىقتىرۋى مۇمكىن؟ مىنە, ماسەلە وسىندا. قاراعاندىنىڭ كومىرلى قالا ەكەنى, مۇندا جيىرمادان استام شاحتا بار ەكەنىن شەتەلدىك ساياحاتشىلاردىڭ كوبىسى جاقسى بىلەدى دەگەن ويدامىز. بىراق, ولاردىڭ كوبى بىزدەگى شاحتالاردىڭ تۇنىپ تۇرعان قاۋىپكە تولى ەكەنىن بىلە بەرمەۋى دە مۇمكىن. شاحتانىڭ دا شاحتاسى بار. ماسەلەن, قورعاسىن نەمەسە كۇمىس وندىرىلگەن شاحتالاردا ادام بالاسىنا ءتونىپ تۇرعان سونشالىقتى قاۋىپ جوق. تەك, جازاتايىم قۇلاپ, مەرتىگىپ قالماساڭ بولدى. ال قاراعاندىنىڭ كومىر شاحتالارىندا مەتان دەگەن بالەكەت گاز بار, ول كەز كەلگەن ۋاقىتتا جەردى قاقىراتا جارۋى مۇمكىن... قاراعاندىداعى شاحتانىڭ ديرەكتورلارى ءتۋريزمنىڭ بۇل تۇرىنە تۇسىنىستىكپەن قاراپ وتىرعان جوق ەكەن. مۇنى ءبىر سوزىندە «اۆالون» تاريحي-گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى ۆيتالي شۋپتار ايتىپ قالدى. شاحتا ءتۋريزمىن دامىتۋعا قۇلشىنىپ جۇرگەن شۋپتارلار شاحتا باسشىلارىنا تالاي رەت ۇسىنىسپەن شىققان ەكەن, ديرەكتورلار ولاردان ازار دا بەزەر بولىپ, اۋلاق جۇرۋگە تىرىساتىن كورىنەدى. ولاردى دا تۇسىنۋگە بولادى. بىرەۋگە مال قايعى, بىرەۋگە جان قايعى. «جەتى قات جەردىڭ استىنا تۇسپەي-اق, جەردىڭ ۇستىندەگى ينفراقۇرىلىمعا اپارىڭدار, ول از دەسەڭ شاحتا مۋزەيى بار», دەيدى ەكەن ديرەكتورلار. راسىندا, ديرەكتورلار ءسوزىنىڭ جانى بار. شاحتانى كورەم دەپ اڭسارى اۋىپ كەلگەندەردى الدىمەن كاسىپورىننىڭ ينفراقۇرىلىمىمەن تانىستىرۋ كەرەك. ودان كەيىن الىپ بارىپ, شاحتانىڭ مۋزەيىن ارالاتقان ءجون. وسىلايشا تۋريست دەگەن اۋەسقوي اعايىندى پسيحولوگيالىق تۇرعىدا ابدەن دايىنداپ العاننان كەيىن ونشا تەرەڭ ەمەس شاحتانىڭ بىرىنە ءتۇسىرىپ السا دا ارتىقتىق ەتپەس ەدى. البەتتە, بۇل جۇمىس ىستەپ تۇرعان شاحتا بولسا – ءتىپتى جاقسى. ويتكەنى, الدا-جالدا بىردەڭە بولا قالسا, كومەك قولىن سوزا قوياتىن قۇتقارۋ قىزمەتى ساقاداي-ساي تۇرادى عوي. ال بوس تۇرعان شاحتاعا ءتۇسۋ دەگەنىڭىز – اجالدى قارعانىڭ بۇركىتپەن ويناعانىنداي بولار ەدى. بىراق تا, ەكسترەمال تۋريست دەگەندەردى قاۋىپتىڭ مۇنداي ءتۇرى قورقىتۋدىڭ ورنىنا جەلىكتىرە ءتۇسۋى ابدەن مۇمكىن... بۇگىنگى كۇندە شاحتالارعا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى دا تۇسىرە باستاۋعا بولادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا كوپتىڭ ىشىنەن كوردەي قاراڭعى شاحتاعا ءتۇسىپ, ءوزىنىڭ بويىنداعى قورقىنىشتى جەڭسەم دەگەن سەزىمىن سىناعىسى كەلەتىندەردىڭ تابىلاتىندىعى ءسوزسىز. بىرەۋلەرگە ماڭداي شامى جارقىراعان شاحتەر كاسكاسىن كيىپ الىپ, كومىردىڭ توزاڭىمەن تىنىستاپ, 800-900 مەتر تەرەڭدىكتەگى لاۆانى قۋالاي ەڭبەكتەي ءجۇرۋ – ەكزوتيكانىڭ تورەسى بولۋى مۇمكىن عوي. دەمەك, تيىن-تەبەن بولسا دا بيۋدجەتتىڭ قورجىنىنا پايدا تۇسەدى. مۇنىڭ ءبارىن ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز, شاحتا ءتۋريزمىن دامىتامىز دەسەك, بۇل ءىستى تەرەڭ جانە جان-جاقتى زەرتتەپ بارىپ, جەر استىنا جاسالاتىن ەكسكۋرسيالىق تۋردىڭ ءتيىمدى ءھام قاۋىپسىز جولىن ويلاپ تابۋىمىز كەرەك. قالاي دەسەك تە, الىستان ات ارىتىپ كەلەتىن تۋريست دەيتىن حالايىق ءبىر شاقىرىمعا دەيىن تەرەڭدىككە كەتەتىن شاحتاعا ءتۇسىپ, كەنشىلەردىڭ ىزىمەن ءجۇرىپ وتكىسى كەلەدى. ياعني, سۇرانىس بار جەردە ۇسىنىسىمىز داپ-دايىن تۇرسا – قۇبا-قۇپ. شاحتا دەمەكشى, بۇگىنگى كۇندە قاراعاندىداعى تاۋ-كەن-يندۋستريالىق كوللەدجىنە قاراستى وقۋ شاحتاسى جۇمىس ىستەپ تۇر. بەس مەتر تەرەڭدىكتە. ءبىر قاراعاندا, مۇندا كادىمگى شاحتاداعىداي نە كەرەكتىڭ ءبارى بار سياقتى. توبەدەن سۋ اقپايدى, گۋلەگەن جەل جوق. بىراق ناعىز شاحتانىڭ «عاجايىپ اۋراسىن» بۇل جەردەن ىزدەسەڭ ەمگە تاپپايسىڭ. سول سەبەپتى, بالانىڭ ويىنى سياقتى وقۋ شاحتاسى ادرەنالين اڭساعان تۋريست اعايىننىڭ قۇمارىن قاندىرا الماسى انىق. ولاي بولسا, شاحتا ءتۋريزمى سىندى تابىستان كەندە بولمايتىن شارۋانىڭ جاي-كۇيىن وسى باستان ويلاستىرا باستاعانىمىز ءجون-اۋ. قايرات ءابىلدينوۆ, «ەگەمەن قازاقستان» قاراعاندى