قارجى كۇزەتىندە

رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنە – 20 جىل

«وتاندى قورعاۋ دەگەن مامان­دىق بار». سوناۋ 1971 جىلعى «وفيتسەرلەر» دەپ اتالاتىن كينوفيلم قاھارماندارىنىڭ ءبىرى ماقتانىشپەن وسىلاي دەگەن ەدى. بۇل سوزدەردى مەملەكەتتىك اۋديتور ماماندىعىنا قاتىستى ايتۋعا دا ابدەن بولادى دەپ ەسەپتەيمىن. بيىل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت­تىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ ءجونىن­دەگى ەسەپ كوميتەتى ايتۋلى داتا – ءوزىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتۋدە. قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇجىمدى مەرەيتويمەن قۇتتىقتاۋى, ەسەپ كوميتەتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەگى مەن كاسى­بيلىگىنە قوعامدا اتقاراتىن قىز­مەتىنە لايىقتى باعا بەرۋى – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش. بۇل تەك ءبىزدىڭ ەڭبەگىمىزگە عانا ەمەس, سونداي-اق, ۇزدىك الەمدىك ستان­­­دارتتار بويىنشا جۇمىس ءىس­تەي­­تىن تاۋەلسىز اۋديت ينستيتۋ­تىن قالىپتاستىرۋعا 20 جىل بويى ءوز ۇلەسىن قوسقان اعا بۋىن ءارىپ­­­تەس­­تەردىڭ ەڭبەگىنە بەرىلگەن باعا. ولار – ءمۇسىرالى وتەباەۆ, ال­دا­نىش نۇرىموۆ, قايىربەك سەيىت­­قۇل, جاقسىبەك قۇلەكەەۆ, راقىم­­بەرگەن توقسەيىتوۆ, التاي زەينەل­عابدين, انۋاربەك سۇلتان­عازين, تورەحان قوسجانوۆ جانە ەسەپ كو­ميتەتىندە ءارتۇرلى جىلدارى ەڭ­بەك ەتكەن باسقا دا كوپتەگەن كىسىلەر. ەسەپ كوميتەتىنىڭ نەگىزىن قا­لاۋ­شى­لاردىڭ العاشقى لەگىندە تۇر­­عان ۇستازدارىمىزعا, اعا بۋىن ارىپتەستەرىمىزگە قۇرمەتىمىز بەن ريزا­شىلىعىمىزدى بىلدىرە وتى­رىپ, «ءبىز سىزدەردىڭ داڭقتى ىستەرى­ڭىز­دى جالعاستىرۋشىلارمىز, تاڭ­داعان ماماندىعىمىزدى ماقتان تۇتامىز» دەگىمىز كەلەدى. قازىرگى ەسەپ كوميتەتى – بۇل رۋحى كۇشتى, بىلىكتىلىگى جوعارى مەم­­لە­كەتتىك قىزمەتشىلەر ۇجىمى. بۇگىنگى ءبىزدىڭ اۋديتورلاردىڭ ماق­ساتى بيۋدجەت قاراجاتىن پايدا­لانۋ كەزىندە جىبەرىلگەن قاتە­لىك­تەردى انىقتاۋ جانە كەمشىلىك­تەردى كورسەتۋ عانا ەمەس, سونى­مەن قاتار, مەملەكەتتىك ورگان­دار­دىڭ باسشىلارى مەن ولاردىڭ قارجى­لىق قىزمەتتەرىنە مەملە­كەت­تىك ورگانداردىڭ جۇمىس ىستەۋ, سالا­لار­دى دامىتۋ ءتيىم­دى­لىگىن ارت­تىرۋ­عا, سونداي-اق, تاۋەكەل­دەر­دى باعا­لاۋ مەن قانداي دا ءبىر ەكو­نو­مي­­كا­لىق شەشىمدەردى قابىل­داۋ­دىڭ سالدارلارىن بولجاۋعا كومەكتەسۋ. وسى تۇستا كوپ جىلدار بويى ەسەپ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ جۇ­مىس ىستەگەن ۇستازىم الدانىش نۇرىموۆ اقساقالدىڭ جول پو­لي­تسياسى وفيتسەرلەرىمەن بولعان ءاڭ­گى­مەسى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. بۇدان ون ەكى جىل بۇرىن قولىمىزداعى رۋلەتكا-ولشەگىشپەن جانە فوتواپپاراتپەن «استانا-ال­ماتى» اۆ­توجولى قۇرىلىسىنىڭ ساپا­سىن تەكسەرىپ جۇرگەن بىزگە ولار جا­­قىنداپ كەلىپ: «سىزدەر كىم بو­لا­­سىز­دار؟» دەگەن ەدى. سوندا ال­دانىش اق­ساقال «ءبىز ۇكىمەتكە ار­نال­عان ماي وكىلدەرىمىز» دەپ قىس­قا, ءارى نۇسقا جاۋاپ بەرگەن بولاتىن. وسىنداي قاراپايىم دا پارا­ساتتى جاۋابى ارقىلى الدانىش نۇرىموۆ مەملەكەتتىك اۋديت­تىڭ ءمان-ماعىناسىن ولارعا ۇعىن­دىرا ءبىلدى. ەگەر ءبىزدىڭ ايبىندى وفيتسەرلەرىمىز جول-كولىك وقي­عا­لارىنىڭ الدىن الىپ, جول قوز­عا­لىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە جاۋاپ بەرسە, مەملەكەتتىك اۋديتورلار قۇ­قىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الىپ, بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ حالىق يگى­لى­­گى ءۇشىن دۇرىس پايدالانىلۋىنا جاۋ­اپ بەرەدى. بۇگىن ەسەپ كوميتەتىندە 62 اۋديتور جۇمىس ىستەيدى. 7 تريلليون تەڭگەلىك بيۋدجەتتىڭ دۇرىس پايدالانىلۋىن كۇزەتۋ ءۇشىن بۇل وتە از سان. ولارعا ميلليارد تەڭگەگە ارنالعان قارجىلىق قۇجاتتاردى جەتە زەرتتەۋگە تۋرا كەلەتىنى ابدەن تۇسىنىكتى. ماسەلەن, اۋديت ءجۇر­گىزۋگە بەلگىلەنگەن مەرزىم بولادى. وسى بەلگىلەنگەن مەرزىم ىشىندە ول تاقىرىپقا ەنۋى, سونان كەيىن اۋديت نىساندارىمەن انىقتالۋى, نەگىزدەلۋى ءارى قابىلدانۋى ءتيىس ناتيجەلەردى رەسىمدەۋى قاجەت. مەملەكەتتىك اۋديتور بولۋ – بۇل وزىڭە وراسان زور جاۋاپكەر­شى­لىك جۇكتەۋ. كەيبىرەۋلەر مەملەكەتتىك اۋديتور ماماندىعىن زەرىكتىرە­تىن, ءبىرسارىندى كاسىپ يەسى دەپ سان­اۋى مۇمكىن. ولار: «قاعازدار مەن قار­جىلىق قۇجاتتارعا كۇنى بويى كو­مى­لىپ وتىرۋدىڭ نەسى قىزىق؟» دەيد؟. ءى. ارينە, اۋديتور ەڭبەگى ۇلكەن زەيىن قويۋدى, ىجداعاتتىلىق پەن شىدامدىلىقتى تالاپ ەتەدى. ەسەپ كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرى ەكونوميكا مەن قارجى سالاسى بويىنشا ۇزدىك تەوريالىق ءبىلىمدى مەڭگەرىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار, تالداۋ قابىلەتىن دە يگەرۋى قاجەت. سونىمەن, ەسەپ كوميتەتىنىڭ مەملەكەتتىك اۋديتورلارى دەگەنى­مىز كىمدەر؟ ولاردىڭ الەۋمەت­تىك بەينەسىنە زەر سالا كەتەيىك: اۋديتوردىڭ مەملەكەتتىك قىز­مەتىنىڭ ورتاشا ءوتىلى – 15 جىل­دان استام, ولاردىڭ كوبىنىڭ مينيستر­لىكتەردەگى, جەرگىلىكتى جەر­لەر­دەگى بيلىك ورگاندارى مەن جەكە سەكتورداعى باس بۋحگالتەر, دەپارتامەنت باسشىلارى, اۋديتورلار مەن قارجىگەرلەر رەتىندەگى جۇمىس تاجىريبەسى بار. ولاردىڭ نەگىزگى بولىگى – ءالى قىرىققا تولا قويماعان جاستار. ءبارىنىڭ جوعارى ەكونوميكالىق ءبىلىمى بار. سونىمەن قوسا, كوپ­شى­لىگى قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەم­لەكەتتىك قىزمەت اكادەمياسىندا  جانە «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا قوسىمشا ءبىلىم العان. بۇل از دەسەڭىز, ءبىزدىڭ جەكەلەگەن اۋديتورلارىمىزدا حالىقارالىق ينتوساي ديپلومدارى بار. كەي­بىرەۋلەرىنىڭ ەۋروپا مەن ازياداعى وزدەرىنىڭ شەتەلدىك ارىپتەستەرىنە ماماندىقتارى بويىن­شا ءدارىس بەرەتىندىگى ءبىزدى قۋان­تادى. بۇل – ولاردىڭ دايىن­دىق دەڭگەيىنىڭ جانە شەتەلدەگى بەدەلىنىڭ ايقىن ايعاعى. بۇدان باسقا, بۇگىندە ەسەپ كو­مي­­تەتىنىڭ شەكپەنىنەن شىققان­دار قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­زيدەنتىنىڭ اكىمشىلىگىندە, ۇكى­مەتتە, پارلامەنتتە جۇمىس ءىس­تەي­دى, ۇلتتىق حولدينگتەر مەن كوم­پا­نيا­لاردا, وبلىستاردىڭ, استانا جانە الماتى قالالارىنىڭ اكىم­دىك­تەرىندە باسشىلىق لاۋا­زىم­­­دار­دى اتقارادى, تەكسەرۋ كو­ميس­­سيا­­لارى­نا باسشىلىق جاسايدى. وزدەرىنىڭ «جاستىعىنا» قارا­ماس­تان, اۋديتورلار الدارى­­نا قويعان مىندەتتەرىن ءمىنسىز ات­قارۋدا. وعان قوسا, قورلان اۋباكىروۆا, دارحان تولەۋبەكوۆ, قا­نات يبراەۆ, سارجان قاليوللين, اي­تۋار بالىقباەۆ, اكىمجان جۇ­ما­باەۆ, عايني سىزدىقوۆا, زۋراكۇل اكىمحانوۆا, تالعات ءمۇس­لىموۆ جانە تاعى باسقا اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ, تالىمگەرلەردىڭ يگى ىستەرى كىشى بۋىنعا ۇلگى-ونەگە. ولار ونجىلدىقتار بويى قيىن ءارى ەل يگىلىگى ءۇشىن قاجەت ەڭبەككە دەگەن ادالدىعىن ساقتاپ كەلەدى. اۋديتورلار ادەتتەگىدەي اسا بايسالدى جانە ولار قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى تۋرالى اشىلىپ ايتا بەرمەيدى. ارىپتەستەرىمىزدىڭ جۇرگىزگەن تەكسەرۋلەرىنەن كەيىن بيۋدجەتكە قالپىنا كەلتىرىلگەن ميل­لياردتاعان تەڭگەلەر, جەتىل­دىرىلگەن زاڭدار, سالىنعان اۋرۋحانالار مەن مەكتەپتەر, ەڭ شال­عايداعى اۋىل تۇرعىندارىنا جەت­كىزىلگەن اۋىزسۋ, جولدار مەن عالامتور جەلىلەرى – وسىنىڭ ءبارى ولاردىڭ كاسىبيلىگىن ايعاقتايدى. جاس تا بولسا, ۇلكەندەردىڭ قۇر­­­مەتىنە يە بولىپ, ناعىز كاسى­بي مامان رەتىندە باعالانىپ ءجۇر­­گەن جاس اۋديتورلار بار. ولار­­­­دىڭ قا­تارىنا ەڭ الدىمەن ەڭ­بەك جولدارىن ينسپەكتور, سا­راپ­­شى قىزمەتتەرىنەن باس­تا­­عان نۇرلان كاترەنوۆ, شىڭ­­عىس كۇرەڭبەك تەگى, الەنا اسقاروۆا, ءالينۇر بولات ۇلى, جام­­بىل­ح­ان مىرزاحانوۆ, رۋسلان مەلدەبەكوۆ, قۋانىش ساعىم­باەۆ­­تار­دى جاتقىزۋعا بولادى. مەم­لەكەتتىك اۋديتور دەگەن قۇر­مەتتى اتقا لايىق وسى ءبىر جان­دار اۋديت نىساندارىنداعى ەسەپ كومي­تەتى­نىڭ ايناسى ىسپەتتى. جيناق­تاعان تاجىريبەسىمەن بىرگە جاس اۋديتورلاردىڭ بەدەلى دە جىل وتكەن سايىن وسە تۇسۋدە. وبلىستاردىڭ ءبىرىن­دە اكىمنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ىستەيتىن ازامات بىردە ماعان: «بالا كەزىمىزدە ءبىز بار­لىق عارىش­كەر­لەردىڭ اتتارىن, ءتۇر-كەلبەتى مەن ءومىربايانىن جات­قا بىلەتىن بولساق, ەندى ەسەپ كومي­تەتىنىڭ بارلىق اۋديتورلارىن بىلەمىز. ءوز ءىسىن جەتىك مەڭ­گەر­گەن بەساسپاپ ماماندار وبلىس­تى تەكسەرۋگە كەلگەندە بىزگە دە وڭاي سوقپايتىنىن ءبارىمىز تۇسىنە­مىز» دەگەن ەدى. مەملەكەتتىك اۋديتور­لار­دىڭ قاتەلەسۋگە ەش قاقىسى جوق. اۋديتورلىق ەسەپتە قانداي تۇجى­رىمنىڭ بولاتىندىعى­نا, كوبى­نەسە, ونىڭ بىلىكتىلىگى مەن كاسىپ­­قويلىعى عانا ەمەس, سونداي-اق كەيدە ادامداردىڭ, جوبالاردىڭ ودان ارعى تاعدىرى, جالپى العان­دا, ءتىپتى سالالار مەن ەكونوميكانى دامىتۋ باعىتتارىنىڭ الگوريتمى دە اسەر ەتەدى. «مەن ومىردە جولى بولعان اداممىن, ءوز جۇمىسىمدى جاقسى كورەم. ءبىر اعزاداي تۇتاس, تاماشا ۇجىمدا قىزمەت ەتۋ – ۇلكەن باقىت. مۇنداي ۇجىمدا ارىپتەستەرىممەن بىرگە اۋديت جۇرگىزۋ دە, پراكتيكادا ءجيى كەزدەسەتىن پروبلەمالىق ماسە­لەلەردى شەشۋ دە جەڭىل تيەدى», دەيدى اسا تاجىريبەلى اۋدي­تور­­لار­­دىڭ ءبىرى تالعات ءمۇسلىموۆ. ول كونفۋتسيدىڭ «ءوزىڭىزدىڭ جانى­ڭىزعا ۇنايتىن جۇمىس تاڭداڭىز, تەك سوندا عانا ءسىز ءومىر بويى جۇ­مىس ىستەۋگە مىندەتتى بولمايسىز» دە­گەن سوزدەرىن دە ايتۋدى ۇمىت­پادى. 20 جىلدان استام جۇمىس ءوتىلى بار ساكەن عابباسوۆ: «اۋديتور­لارعا قويىلاتىن تالاپتار جىلدان-جىلعا كۇشەيۋدە, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جۇيەسى جاقسارتىلۋدا. بۇدان 10-15 جىل بۇرىن تەكسەرۋشىلەر ءۇشىن مۇمكىن ەمەس بولعان نارسە­لەر قازىر اۋديتورلاردىڭ كۇندە­لىكتى جۇمىسىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ قابىلداندى. بۇل – تەك­سەرىلەتىن نىسانداردى الدىن الا زەردەلەۋ, تاۋەكەلدەردى باعالاۋ, اقپاراتتىق جۇيەدە اۋديت جوسپارى مەن اۋديت باعدارلاماسىن جاساۋ, انىقتالعان بۇزۋشىلىقتاردى جىكتەۋ, اكتىلەردىڭ ەلەكتروندىق ەسەبى جانە ولاردىڭ ەلەكتروندىق ساقتالۋ جۇيەسى», دەيدى. مەملەكەتتىك اۋديت جۇيەسى ءۇشىن كادر­لار دايارلاۋ ماقساتىندا رەس­­­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتتىڭ ات­قا­رىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كو­مي­تەتىنىڭ توراعاسى قوزى-كور­پەش ءجاڭبىرشيننىڭ باستاماسىمەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرا­زيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا «مەملەكەتتىك اۋديتور» اتتى جاڭا ماماندىق اشىلدى. جازدا باكالاۆرياتتا, ماگيستراتۋرادا جانە دوكتورانتۋرادا وقۋعا ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ باستالادى. بىرنەشە جىلدان كەيىن ءبىز اعا بۋىن ۇرپاقتىڭ ورنىنا كەلەتىن ءبىلىمدى جاستاردىڭ جاڭا توبىن كورەتىن بولامىز, ارينە, بۇل – قۋانارلىق جاعداي. 20 جىل ىشىندە قول جەتكىزگەن ناتيجەلەر بوساڭسۋعا سەبەپ ەمەس ەكەن­دىگى ءسوزسىز. الدا كۇردەلى ۋاقىت كۇ­تىپ تۇر. ءبىزدىڭ تاراپىمىز­دان تولىمدى قايتارىمدى تالاپ ەتە­تىن جاڭا سىن-تەگەۋرىندەر پاي­دا بولۋدا. «مەملەكەتتىك اۋديت ءجا­نە قارجىلىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭ­نىڭ قابىلدانۋىمەن مەم­لەكەتتىك اۋديتورلارعا قويىلاتىن كاسىبي تالاپتار كۇشەيۋدە. وسىعان وراي ءبىزدى مامانداردى سەرتيفيكات­تاۋ جونىندەگى جۇمىس كۇتىپ تۇر. مەملەكەتتىك اۋديتورلاردىڭ كوپ ەڭبەكتى تالاپ ەتەتىن كۇندەلىكتى قىزمەتىن جانە جۇمىسىنا دەگەن اسقان كاسىبيلىگىن كورە وتى­رىپ, مەملەكەتتىك اۋديتورلار «كو­رىن­­بەيتىن مايدان جاۋىن­گەر­لەرى» سەكىلدى مەملەكەتتىك قازى­نا­نى قورعاۋ جولىندا ودان ءارى قالت­قى­سىز قىزمەت ەتە بەرەدى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىن. قامبار وماروۆ, ەسەپ كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ-باقىلاۋ جانە كادر جۇمىسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى