1941 جىل. 22 ماۋسىم

مىنە, مەنىڭ قولىمدا 125-ات­قىش­تار پولكىنىڭ قۇرامىندا سو­عىسقان قازاقستاندىقتاردىڭ ءتى­زىمى تۇر. وندا بارلىعى 117 ادام بار. جاۋىنگەر ماميەۆ اب­دىرازاق ءمامي ۇلىنىڭ تۇسىنا: «كومانديرىن قۇتقارىپ قالعان. ەرلىگىمەن ەرەكشە كوزگە تۇسكەن», دەگەن قىسقاشا عانا انىقتاما جازىلعان. سوعىستىڭ العاشقى كۇنى برەست قامالىندا بولعان قاندى قىر­عىن تۋرالى ءبىراز جازىلدى. ول, اسىرەسە, «برەست قامالى» دەگەن كى­تاپ جازىپ, سول ءۇشىن 1964 جىلى لەنيندىك سىيلىق العان سەرگەي سميرنوۆتىڭ دەرەكتى دۇنيەسىندە ايرىقشا شىنشىلدىقپەن سۋرەتتەلگەن. ول تۋرالى بەرتىندە فيلم دە ءتۇ­سىرىلدى. ال ءبىز بۇل جولى كوپتىڭ اۋ­زىنا العاش ىلىككەن قامال قورعاۋشىلارىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى عابباس جۇماتوۆ اعامىزدىڭ ەستە­لى­گىن كەلتىرگەندى ءجون كورىپ وتىرمىز. «ولگەن ادامدا ەسەپ جوق. جاۋ­مەن جاعالاسقان جاۋىنگەر دە, بالا دا, ايەل دە, قارت تا وققا ۇشىپ جاتتى. شولدەن ولگەندەر دە, اشتان ول­گەندەر دە از بولعان جوق. قارۋ-جاراق جارامسىز بولىپ, وق-ءدارى دە تاۋسىلدى. تاۋ-تاۋ بولىپ ۇيىلگەن ءمايىت ەكى كۇنگە جەتپەي يىستەندى. ادام شىداپ تۇرا المايتىنداي حال­گە جەتتى. قامال ءىشىن ىندەت جايلادى», – دەپتى قارت جاۋىنگەر ءبىر سۇح­باتىندا. كەيبىر دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, 4,5 شارشى شاقىرىم جەردى الىپ جاتقان قامالدىڭ ءار مەترىنە ءبىر سنارياد, ياكي بومبا ءتۇسىپتى. جوعا­رى­دا ايتىلعان قامال ىشىندەگى 7-9 مىڭ ادامنىڭ تەڭ جارتىسى وپات بولعان. ەندى سول كۇنگى قىرعىن سوعىس­تىڭ جالپى كارتيناسى وقىرمانعا تۇ­سىنىكتىرەك بولۋ ءۇشىن برەست قاما­لى­­نىڭ ءوزى جايلى ايتا كەتۋدى ءجون كوردىك. مۋحاۆەتس وزەنىنىڭ بۋگ وزەنىنە قۇيار جەرىنە ورنالاسقان قامال نەگىزىنەن ورتالىق تسيتادەلدەن جانە ونى قورشاي ورنالاسقان ۆولىن, تەرەسپول جانە كوبرين دەپ اتالاتىن ءۇش بەكىنىستەن تۇرعان. ونىڭ قۇرامىندا, سونىمەن قاتار, فورت دەپ اتالاتىن ءبىراز كىشكەنە قورعاندار دا بولعان. ماسەلەن, ءبىز جوعارىدا اتاپ كەتكەن عابباس جۇماتوۆ اعامىز قامالدان 6-8 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان كوۆالەۆو فورتىندا مايدانداسقان. ءبىزدىڭ تاريحشىلار نەمىستەر ەشبىر ەسكەرتپەستەن شابۋىل جاسادى دەپ اقتالۋعا اۋەس. وۋ, قاي جاۋ: ء«بىز سەندەرگە ساعات 4-تە شابۋىل جاسايمىز, دايىن تۇرىڭدار», دەپ ەسكەرتەدى. شابۋىلدى تۇتقيىلدان ۇيىمداستىرۋ – اسكەري تاكتيكانىڭ ءبىرى. ءبىز بۇدان بۇرىن ءبىراز مايداندى باستان كەشىرىپ ادىستەنىپ العان فاشيستەردىڭ مۇنى جاقسى قولدانعانىن كورەمىز. سوعىستىڭ تاريحىن تارقاتقان سايىن نەبىر قىزعىلىقتى فاكتىلەر دە كەزدەسىپ جاتادى. ماسەلەن, تۇتقيىل سوققىدان تەز ەسىن جيىپ, نەمىستەرگە قارسى العاش ۇرىستى ۇيىمداستىرعان دا نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلى ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەس. ول كەڭەستىك نەمىس الەكساندر دۋلكەيت دەگەن مايور ەدى. «نەمىستەردىڭ العاشقى سوققى­سىن 125-اتقىشتار پولكى وزىنە قابىلداپ الدى», دەپ جازىلعان برەست قامالى تۋرالى قۇجاتتاردىڭ بىرىندە. الەكساندر دۋلكەيت, مىنە, وسى پولكتىڭ كومانديرى بولاتىن. ءسال العا وزىپ ايتار بولساق, قولىنا تاپانشاسىن كەزەنە ۇستاعان ول 60-تاي جاۋىنگەردى نۇسقاۋلىق بويىنشا جيناقتالۋ پۋنكتى كورسەتىلگەن اەرودرومعا قاراي باستاپ شىعادى. الايدا, كوپ ۇزاماي فاشيستەردىڭ اۆتوماتشىلاردان قۇرالعان توسقاۋىلىنا تاپ بولىپ, اياعىنان جارالانىپ, تۇتقىنعا تۇسەدى. وندا نەمىستەر ءوز قانداسىن ايرىقشا وشپەندىلىكپەن قورلاپ, قيناپ ولتىرسە كەرەك. ءبىزدىڭ بۇل اڭگىمەمىزدىڭ باستى كەيىپكەرى ابدىرازاق ماميەۆ وسى 125-اتقىشتار پولكىنە قاراستى 2-ءشى باتالوننىڭ 4-ءشى روتاسىندا مەرگەن رەتىندە سوعىسقا كىرگەن. برەست قامالىنىڭ داۋسىز قاھارمانى, تۋرا قاندى قاساپ­تىڭ قايناعان ورتاسىندا بولعان ابدىرازاق ماميەۆتىڭ ەسىمى اعايىن-تۋىستارىنا عانا بولماسا, كوپكە دەيىن جالپاق جۇرتقا بەلگىسىز بولىپ كەلدى. مۇنىڭ سىرىن ءسال كەيىنىرەك ايتامىز. ول كىسىنىڭ ارداقتى اتىن 2005 جىلى وسى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە «برەست» دەگەن كولەمدى ماقالا جازىپ, جارق ەتكىزىپ جال­پاق جۇرتقا العاش رەت جاريا ەتكەن مادريد رىسبەكوۆ پەن سەرىك ءابدىرايىم ۇلى اعالارىمىز ەدى. قالامدارى قارىمدى, ايتقاندارى الىمدى بۇل ەكى اعامىز ءتورت جىلى كەم توقسانداعى عابباس جۇماتوۆ قاريانى برەستكە دەيىن ماپەلەپ اپارىپ, تالاي جايتتىڭ بەتىن اشىپ قايتتى. عابەكەڭ قاندىكويلەك دوسى ابدىرازاقتىڭ ءتىرى ەكەنىن, ءتىپتى, ونىڭ وزىنەن قارعا ادىم جەردە – جامبىل اۋىلىندا تۇرىپ كەلگەنىن سوندا ءبىر-اق بىلگەن عوي. اڭگىمەمىزدىڭ جەلىسىنە قايتا ورالساق, ابدىرازاق سول كۇنى ەكى جىل اسكەردە بىرگە بولعان راحىمباي وسپانباەۆ, قوجاحان قادىروۆ, ەرەكە جاقىپوۆ, ابدىعالي باياندين سياقتى جورا-جولداستارىنىڭ اراسىندا ەرتەڭ اۋىلعا قايتامىز دەپ قۋانىسىپ, تۇنىمەن ەلەگىزىپ شالا ۇيقىلى بولىپ شىققان. الايدا, قانقۇيلى جاۋ ولاردىڭ ويلارىنىڭ دا, ومىرلەرىنىڭ دە تاڭسارىدە-اق بىت-شىتىن شىعاردى. ءبىر قىزىعى, بۇلاردىڭ كوپشىلىگى جەرلەستەر ەدى. 1939 جىلى شاقىرىلىپ, وسىندا اكەلىنگەندەردىڭ كوپشىلىگى الماتى, تالدىقورعان وبلىس­تارىنان جەتكىزىلگەن. جالپى, قامالدى قورعاۋشىلاردىڭ ىشىندە ءبىراز قازاقستاندىق بولعان.125- پولكتىڭ وزىندە عانا 100-دەن استام قازاقستاندىق قىزمەت ەتكەن. امال نە, ەسىل ەرلەردىڭ كوپشىلىگى قىر­شىنىنان قيىلىپ, ەلدىڭ شەتى, جاۋدىڭ وتىندە ورنالاسقان برەست جەرىندە ماڭگىلىككە قالدى. ء«بىر-بىرىمىزگە شابۋىل جاسامايمىز», دەپ بىتىمگە كەلىپ الىپ, سوعىسقا مۇقيات دايىندالعان جاۋ­دىڭ شابۋىلى جويقىن بولعانى – بۇل كۇندە مويىندالعان شىندىق. ولار برەست قالاسىن, ءتىپتى, جول-جونەكەي جانشىپ ءوتىپ, الدى از كۇننىڭ ىشىندە-اق الىسقا ۇزاپ كەتكەن بولاتىن. ال برەست قامالىندا ولىسپەي بەرىسپەي قورعانىستا وتىرعاندار وزدەرىنىڭ جاۋ تىلىندا قالىپ قويعاندارىن مۇلدەم بىلمەگەن. سوڭعى پاترونى قالعانشا سوعىسىپ, سوڭعى دەمى بىتكەنشە ء«بىزدى قۇتقارىپ الادى» دەگەن سوقىر ۇمىتپەن كوز جۇمعان. دايىندىعى كۇشتى ءارى سانى جاعىنان ون ەسە باسىم فاشيس­تەر برەست قامالىنىڭ جوعارىدا اتالعان تەرەسپول مەن ۆولىن بەكىنىستەرىن ەكى-اق كۇندە باسىپ الىپ, ءتىرى قالعان جان اتاۋلىنىڭ ءبارىن كوبرين بەكىنىسىنە جانە ورتالىق تسيتادەلگە قۋىپ تىققان. ال وسى تۇستا قامالداعىلاردىڭ جاعدايىن اۋىر بولدى دەگەن ازداۋ, ونى ناعىز توزاقتىڭ ءوزى دەسە دۇرىس بولار. قامال ىشىندەگى كازەماتتاردا بالالار مەن ايەلدەردىڭ دە بار ەكەنىنە قاراماستان, فاشيستەر ولارعا قارسى وگنەمەت – وتبورانداردى دا ءجيى قولدانعان عوي. دەگەنمەن, قورعانىستاعىلار ءۇشىن ەڭ قيىنى ءشول بولعان. مۇنى بىلگەن نەمىستەر سۋ كوزدەرىنىڭ ءبا­رىن ءجىتى كۇزەتىپ, سنايپەرلەرى مەن پۋلەمەتشىلەرىن كوپتەپ ورنالاس­تىرىپ قويعان. سۋعا بارعان­داردىڭ امان قايتقانى سيرەك. ال امان كەلگەندەردىڭ سۋلارىن ەڭ الدىمەن اتىستان قىزىپ كەتكەن پۋلەمەتتەردىڭ ساۋىتتارىنا قۇيعان, سودان كەيىن بارىپ جارالىلار مەن بالالاردىڭ اۋزىنا تامىزعان. برەست قامال-مۋزەيىندە بۇگىنگى كۇنى ء«شول» دەپ اتالاتىن كاسكاسىن سۇيرەتىپ سۋعا قاراي ەڭ­بەكتەپ بارا جاتقان سولدات بەينەسى بەكەر ورناتىلماعان. وسى ارادا ابدىرازاقتىڭ كو­مانديرىنەن قويماي سۇرانىپ, بو­راعان وقتىڭ استىندا ەكى رەت بۋگ وزەنىنەن سۋ الىپ كەلگەنىن ايتساق, باتىر جەرلەسىمىزدىڭ بەينەسى اشىلا تۇسەتىنى انىق. برەست قامالى مۇراجايىنىڭ مۇراعاتىندا بۇلار قۇرامىندا بولعان باتالوننىڭ كومانديرى گ.لاندىشەۆتىڭ ەستەلىگى ساقتاۋلى. ەندى تاعى ءبىر شىن­دىقتىڭ شىرايىن كەلتىرۋ ءۇشىن سودان ءۇزىندى كەلتىرەلىك: ء«بىز سوعىس باستالعان كۇننەن ءبىر قاسىق سۋعا زار بولدىق. وزەنگە كەتكەن سولداتتىڭ ءتىرى قايتقانى نەكەن-ساياق. قاسىقتاپ جيعانىمىزدى بارىنشا ۇنەمدەپ پايدالانىپ وتىردىق. ءتۇرىمىز قازاننىڭ ءتۇپ كۇيەسىندەي. ءبىر-ءبىرىمىزدى ارەڭ تانيتىن حالگە جەتتىك. مەنى, جارالانعان جەرىمدە قالدىرماي, يىعىنا سالىپ كوتەرىپ جۇرگەن كىشى سەرجانت ما­ميەۆتىڭ ءوزى دە ءولىم حالىندە-تۇعىن. ءۇستى-باسى قان-جوسا بولاتىن. جاۋ ويدا جوقتا باس سالدى. بىراق جىگەرىمىزدى جاسىتا المادى. نامىسىمىزدى قولدان بەرمەدىك. قولعا وڭايلىقپەن تۇسكەنىمىز جوق». ول كىسى ءوزىنىڭ قۇتقارۋشىسىن ءومىر بويى قادىرلەپ وتكەنگە ۇق­ساي­دى. 1984 جىلى قايتىس بولعان گ.لاندىشەۆتىڭ: «ەگەر ماميەۆتەي اقىلدى ءارى قاجىر-قايراتى مول جاۋىنگەرلەر بولماسا, مەن ءتىرى قالار ما ەدىم, قالماس پا ەدىم. ءبىز قانقۇيلى نەمىستەردى ءوز ورداسىندا تۇنشىقتىرا الار ما ەدىك, الماس پا ەدىك؟» دەگەن سوزدەرىن ءوز قۇلاعىمەن ەستىگەنىن برەست قامالىنداعى قور­عانىس مۇراجايىنىڭ ديرەك­تورى گەنەرال ۆ.گۋبارەنكو دا كۋا­لان­دىرىپ, جوعارىدا اتى اتال­عان ەكى جۋرناليست اعامىزعا ايتىپ بەرىپتى. ءبىر كۇنى ابەكەڭ گ.لاندىشەۆتەن حات الىپ: «مەنىڭ كومانديرىم ءتىرى ەكەن!» – دەپ قاتتى قۋانعانىن ول كى­سىنىڭ قوساعى تۇرار شەشەمىز ايتىپ وتىرادى ەكەن. ءتىپتى, ونى وتاعاسى وقىپ تا بەرىپتى. «سەن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنەن دە بيىك قۇرمەتكە لايىقسىڭ. قۇت­تىقتايمىن. پولكوۆنيك لان­دى­شەۆ», دەپ جازىلىپتى وندا.

جاۋ تىلىندا قالعان برەست قورعاۋشىلارىنىڭ قاتتى قىرعىن تاپقانى بەلگىلى. وعان مىسال رە­تىندە پولكتىڭ مينومەتشىلەر باتارەياسىنداعى 30 ادامنىڭ تۇگەل وپات بولعانىن ايتساق تا جەت­كىلىكتى بولار. ولاردىڭ تەڭ جارتىسى الماتى وبلىسىنان ەكەن. بۇلاردىڭ ىشىنەن تەك سەرجانت ۆلاديمير فۋرسوۆ قانا ءتىرى قالعان. ءفوتوتىلشى ميحايل ءانانيننىڭ «سوعىسقا لاعنەت!» دەگەن سۋرەتى ەستەرىڭىزدە بولار. ءبىر اياعى جوق ەگدە سولدات ءبىر كەزدە ءوزى بولعان وكوپتىڭ قابىرعاسىنا باسىن قويىپ, وتكەن ءومىرىنىڭ ەلەسىنە شىم باتىپ ەگىلىپ تۇر. سويتسەك, ون­دا بەينەلەنگەن ۆ.فۋرسوۆ جىلدار بويى ءوز ارامىزدا ءجۇرىپتى. ونى 1983 جىلى كۋرستاس دوسىمىز جانبولات اۋپباەۆ ءوزىمىز بىتىرگەن قازمۋ-دە وقىتۋشى بولىپ جۇرگەن جەرىنەن تاۋىپ الىپ, «الەمدى شارلاعان سۋرەت» دەگەن كولەمدى ماقالا جازدى. ۆ.فۋرسوۆ 1995 جىلى الماتى قالاسىندا قايتىس بولدى. «ابدىرازاق اعامىزدان 1943 جىلدىڭ كۇزىندە: «امان-ەسەن­مىن, وتان قورعاۋ جولىندا سوعى­سىپ جاتىرمىز», دەگەن حات الىپ, ولگەنىمىز ءتىرىلىپ, وشكەنىمىز جان­عانداي اعايىن-تۋعان بولىپ قاتتى قۋانىسىپ قالدىق», دەپ جازىپتى ونىڭ نەمەرە ءىنىسى ەركەش ما­ميەۆ. تاريحشى عالىم ەركەش ما­ميەۆ – ابەكەڭنىڭ, جالپى ماميەۆتەر اۋلەتىنىڭ ءومىر جولىن زەرتتەپ, زەردەلەۋگە كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن جان. ول كىسىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىر جەتىدەي قامالدا قامالىپ وتىرعاننان كەيىن ءبىر توپ جاۋىنگەر سول جەردى جاقسى بىلەتىن ساپەردىڭ باستاۋىمەن جەر استى جولىمەن سىرتقا شىعادى. الايدا, قامالدىڭ بۇكىل ەسىك-تەسىگىن اڭدىپ وتىرعان نەمىستەر ولاردى سول جەردە قورشاۋعا الىپ, پولشاداعى بيالا-پودلياسكا اس­كەري تۇتقىندار لاگەرىنە اپارىپ قامايدى. ءيا, سول, كەزىندە گەنەرال كاربىشەۆتى ءبىراز ازاپتاپ, كەيىن باسقا جەرگە اۋىستىرعان لاگەردىڭ ناق ءوزى. ول كەز – بۇل ايماقتا «ليۋدوۆ گۆاردياسى» دەگەن قارسىلاسۋ قوزعالىسىنا كىرەتىن پارتيزان جاساقتارىنىڭ بەلسەندى ارەكەت ەتىپ جاتقان ۋاقىتى. ورمانعا اعاش كەسۋگە اپارعان جەرىنەن ابەكەڭدەردى سولار قۇتقارىپ, ءوز قاتارلارىنا قوسىپ الادى. ودان سوڭ 1942 جىلدىڭ شىل­دە ايىندا بۇلار قىزىل ار­ميانىڭ تۇراقتى بولىمشەسىنە كەلىپ قوسىلادى. ءسويتىپ, ابدىرازاق ماميەۆ 3-ءشى ۋكراينا مايدانىنىڭ 1006-اتقىشتار پولكىنىڭ ساپىندا ۋكراينانى ازات ەتۋ ۇرىستارىنا قاتىسادى. جالپى, بۋگ وزەنىنىڭ ابەكەڭنىڭ ومىرىنە كوپ قاتىسى بار. ول وسى وزەننىڭ جاعاسىندا سوعىستى باستاپ, وسىندا اياقتادى. 1944 جىلدىڭ ناۋ­رىز ايىندا وڭتۇستىك بۋگ وزەنىنەن ءوتىپ بارا جاتقاندا قاتتى جارالانىپ, اسكەري گوسپيتالعا تۇسەدى. وڭ اياعىنان ايىرىلعان ول ەلگە قايتارىلادى. وسى جەردە قيسسالاردان عانا وقىپ, ەرتەگىدەن عانا ەستيتىن ءبىر عا­جايىپ جايتتى ايتپاي كەتۋگە بولماس. ابدىرازاقتىڭ اناسى ايت­كەننىڭ ول كەلەر كۇنى: «اب­دىرازاعىم كەلە جاتىر-اۋ دەيمىن, ومىراۋىمنان ءسۇت ساۋلاپ كەتتى عوي», دەگەن ساۋەگەيلىگىن جامبىلدىقتار كۇنى بۇگىنگە دەيىن اڭىز قىلىپ ايتادى. ول كەزدە جاسى 80-نەن اسقان كەي­ۋانا ءسۇت سارىققان كەنجەسىنىڭ ەل شەتىنە ىلىككەنىن بىردەن بىلگەن. اللادان كەيىنگى قۇدىرەت انا دەگەن وسى ەمەس پە! ءمامي اتا مەن ايتكەن انادان تاراعان اۋلەتتىڭ تاتۋلىعىنا تاڭعالاسىز. ول ءبىر زامان تارىلىپ, جۇرت تارىققان قيىن كەز ەدى عوي. سول قيىن-قىستاۋ كەزدەرى ما­ميدەن تاراعان 4 ۇل ءبىرىنىڭ تابانىنا ءبىرى يىعىن توسەپ تىرەك بولىپ, قيىندىققا قارسى تۇرا بىلگەن. ەڭ الدىمەن كولحوز توراعاسى بو­­لىپ جۇرگەن ولاردىڭ ۇلكەنى ءجۇمالى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ اكەسى تورەقۇلمەن بىرگە اتىلادى. سونداعى بار كىناسى اشقۇرساق اۋىل ادامدارىنا ەگىننەن قالعان ماساقتى تەرۋگە رۇقسات بەرگەنى عانا.ول كىسى كەيىننەن اقتالعان. ەندى قارت اكە-شەشەسى مەن جاس ىنىلەرىنە ەكىنشى ۇل ءابدىجاپار يە بولىپ قالادى. ۇزىناعاشتاعى قاراقىستاق اۋىلىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتقا مەڭگەرۋشى بولىپ تا­عايىندالعان ول ءىنىسى ابدىرازاق پەن ءجۇمالىنىڭ ارتىندا قالعان ۇلى ءشارىپتى قولىنا الىپ, ودان كەيىن تۇرگەندەگى مۇعالىمدەر ۋچيليششەسىن بىتىرتكىزەدى. ابدىرازاقتىڭ دا سو­­عىستان قايتىسىمەن بىردەن ءاب­دىجاپار اعاسىنىڭ ۇيىنە كەلۋى تەگىن بولماسا كەرەك. ونى بىردەن جامبىل مەكتەبىنە مۇعالىم ەتىپ الادى. «سول كەزدەن باستاپ ءبىزدىڭ جاعدايىمىز وڭالا باستادى, – دەپ جازادى ەركەش ءابدىجاپار ۇلى. – ول كەزدە شيەتتەي ءۇش بالانى اسىراپ وتىرعان شە­شەمىز كۇنيپا عانا بولاتىن. ءبىز, اسىرەسە, اعامىز ۇيلەنگەندە قاتتى قۋان­دىق. جەڭگەمىز تۇرار پاراساتتى, كوشەلى جان ەدى, تاتۋ-ءتاتتى تۇردىق. ابدىرازاق اعامىز بىزگە اكە ورنىنا اكە بولىپ, قولىنان كەلگەن قامقورلىعىنىڭ ءبارىن جاسادى. سول كىسىنىڭ ارقاسىندا مەن جو­عارى ءبىلىم الىپ, عىلىم كانديداتى اتاندىم». ەركەش اعامىزدىڭ اتاقتى تاريحشى ەرمۇحان بەكماحانوۆپەن تىزە قوسا جۇمىس ىستەپ, ۇلت تاريحىنا عانا ەمەس, وسكەن اۋلەت تاريحىنا دا ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەنىن جوعارىدا اۋىزعا الدىق. الايدا, سوعىستىڭ تاقسىرەتىن تارتىپ كەلگەن مايدانگەر ەلگە جەتكەننەن كەيىن راحات ومىرگە كۇمپ ەتە قالعان جوق. ونى الدا تاعى دا تالاي قا­تەرلى سىن كۇتىپ تۇر ەكەن. «برەست قىرعىنىنان امان كەلگەندەردىڭ 90 پايىزى رەپرەسسياعا ۇشىرادى, – دەپ جازادى ءلايلا احمەتوۆا. – بۇدان ابەكەڭ دە ساۋ قالعان جوق. سوعىس بىتكەن سوڭ ونى دا اتىش­ۋلى نكۆد قىرىنا الىپ باقتى. سونداعى ايتاتىندارى: «جارالانعان كومانديرىڭدى نەگە اتىپ تاستامادىڭ, نەمىس لاگەرىنەن قالاي امان شىقتىڭ؟» – دەگەن سياقتى سۇرقيا سۇراقتار». بىردە الماتىعا دەيىن اپارىپ تەرگەگەندە ءمىنىپ بارىپ, شارباققا بايلاي سالعان اتى ۇرلانىپ, اۋىلعا جالعىز اياعىمەن جاياۋ كەلگەن عوي. تۇرار شەشەمىزدىڭ: «سوعىستا نامىسىن بەرمەگەن جاندى سوعىستى بىلمەيتىندەردىڭ وسى ءبىر وسپادار قىلىعى قاتتى جارالادى», – دەگەن سوزدەرى قاتتالىپ قالعان. ول سودان كەيىن سوعىستاعى شىن مانىندەگى ەرلىككە تولى ءومىرىن ءتىس جارىپ ەشكىمگە ايتپاي, توماعا-تۇيىق كۇي كەشكەن. جانى دا, ءتانى دە جارالى جاۋىنگەردىڭ, برەست باتىرى ەسىمىنىڭ كوپكە دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەنىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا بولسا كەرەك. ونى سوعىس كەزىندە العان «قىزىل جۇلدىز» وردەنى اقىرى تاۋىپ كەلگەننەن كەيىن عانا مۇنىڭ باسىنا ۇيىرىلگەن قارا بۇلت سەيىلىپ, اۋىرتپالىق اۋناپ تۇسكەندەي بولادى. جوعارىدا ءبىز كەلتىرگەن كومانديرى گ.لاندىشەۆتەن حات الاتىنى دا سول تۇس. ول كومانديرىن ءبىر كورۋدى كوپ ارمانداپتى. الاي­دا, وعان جەتە الماي اۋىلداس اعا­يىن­دارى مەن بالا-شاعاسىنىڭ ور­تا­سىندا 1977 جىلى قايتىس بولادى. قازىر ءوزى كوپ جىل باسشى بولعان قىزىلاسكەر اۋىلىنىڭ مەكتەبى سول كىسىنىڭ اتىندا. 2004 جىلى اۋىل­داستارى ونىڭ الدىنا باتىر جەرلەستەرىنىڭ ءمۇسىنىن ورناتىپ, ىشىنەن ءتاپ-ءتاۋىر مۇراجاي اشىپ قويعان. ايتپاقشى, بۇل مەكتەپتىڭ ىرگەسىن دە قاھارمان اعامىز ءوزى قالاعان. 1951 جىلى ونى وسى اۋىلعا باستاۋىش مەكتەپتىڭ مەڭگەرۋشىسى ەتىپ جىبەرەدى. كەلسە, مەكتەپ دەگەن اتى عانا. وعان سىي­ماعان اۋىل بالالارى قوزىكوش جەردەگى جامبىل اۋىلىنا قاتىناپ وقيدى ەكەن. قىستىڭ كوزى قىراۋدا ءتىپتى قاتەرلى. بۇعان شىداماعان مايدانگەر سول توماعا-تۇيىق قالپى ءبىر كۇنى جالعىز اياعىمەن بالداققا سۇيەنىپ ءجۇرىپ شىم كەسەك قۇيا باستايدى عوي. مۇنى كورگەن اۋىلداستارى دۇرك كوتەرىلىپ, سول جازدا-اق ەكى بولمەلى مەكتەپ تۇرعىزادى. مىنە, ءبىز تاۋ باۋرايىنداعى كوككە مالىنعان قىزىلاسكەر اۋى­­لىنداعى ابدىرازاق ماميەۆ اتىنداعى مەكتەپتىڭ الدىندا تۇرمىز. استانادان ادامدار كەل­دى دەگەندى ەستىپ, مايدانگەردىڭ جەرلەستەرى جينالا كەتتى. ارقايسىسى مايدانگەر تۋرالى ءبىر جاقسى ءسوز ايتىپ قالعىسى كەلەدى. «باستاۋىش سىنىپتى وسى كىسىدەن وقىدىم. بۇل كىسىنىڭ جازۋى سونداي ادەمى ەدى. سودان بولار, ءبىزدىڭ مەكتەپ تازا جازۋدان ارقاشان وزىق بولدى», – دەيدى سەيىلبەك نۇردىلداەۆ. «جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى قارساڭىندا اعا اتىنا كوشە بەرىلدى. ال جىل سايىن ول كىسىنىڭ اتىنداعى فۋتبول جارىسىن وتكىزىپ تۇرۋ داستۇرگە اينالعان», – دەيدى اۋىل اكىمى اقنيەت تۋماتاەۆ. «ابەكەڭ مەن تۇرار انا 6 ۇل, 2 قىز تاربيەلەپ وسىرگەن. كەيىن ءبارى دە ەل كادەسىنە جاراعان ايتۋلى ازامات بولدى. اكە كورگەن وق جونار دەگەن راس ەكەن. جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى جامبىل اۋىلىنا قاتىناپ وقۋدان قيىنشىلىق كورىپ ءجۇرۋشى ەدى. اب­دىر­ازاق اعامىزدىڭ ەكىنشى ۇلى سامات ارنايى اۆتوبۋس سىيلاپ, الى­­­سى­مىز جاقىنداپ جاقسى بولىپ قالدىق». مۇنى ايتقان وسى مەكتەپتىڭ ديرەكتورى – مارات سەيداقۇلوۆ. وسى ءبىلىم ۇياسىنا كوپتەن باسشىلىق ەتەتىن ول ۇستاز اعاسىنىڭ ومىرىنە جەتىكتىگىن تانىتتى. مۇراجاي جادىگەرلەرىنىڭ ارقايسىسىمەن تانىس­تىرعاندا, ءتىپتى, كانىگى گيد­كە بەرگىسىز اعىپ تۇر. «مايدانگەر اعا جولداستىق سوتتىڭ باسشىسى دا بولدى. ول كەزدە بارىنشا قاتال بولىپ, اقىرى ءادىل شەشىم شىعاراتىن», – دەدى ءبىر جەرلەسى. ءبىز بۇعان ەلەڭ ەتە قالدىق. ابەكەڭنىڭ بۇگىندە ەلىمىزدىڭ زاڭ سالاسىنىڭ شىرقاۋ شىڭىندا جۇرگەن ءبىر پەرزەنتىنىڭ بولاشاعى سول كەزدە ءبۇر جارعان-اۋ, ءسىرا. ەرلىك – ەلگە مۇرا, ۇرپاققا ۇران. ولاردىڭ ەرلىك ءىسى ارقاشان جادىمىزدا جاڭعىرىپ, جالاۋداي جەلبىرەپ تۇرارى انىق.  

ساۋلەبەك جامكەن ۇلى,

جۋرناليست الماتى وبلىسى

سۋرەتتەردە: قىزىل اسكەر ءا.ماميەۆ. 1941 جىل. ء«شول» برەست قامالى الدىنداعى ەس­كەرتكىش