مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگى حاقىندا
دەنساۋلىق زور بايلىق ەكەنىن جۇرتتىڭ بارلىعى دا تۇسىنەدى. قازەكەم دە «وتباسىنا اۋرۋ كىردى دەگەنشە, الەك كىردى دەسەڭشى» دەگەن عوي. بۇل دانالىقتى كەڭىرەك تۇسىنسەك, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مىقتى بولسا, مەملەكەت تە ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاعىنان كۇشەيەدى. ءتۇرلى اۋرۋلار كوبەيىپ, حالىق دەنساۋلىعى ناشارلاسا, مەملەكەت تاراپىنان وعان بولىنەتىن شىعىندار دا شاش ەتەكتەن شىقپاق. ال مەملەكەت ءۇشىن باستى بايلىق ادام ەكەنىن ەسكە الساق, حالىق دەنساۋلىعىنىڭ ماڭىزى ماتەريالدىق شىعىننان دا جوعارى تۇرادى. مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى ء(مامس) حالىق دەنساۋلىعىن جاقسارتۋدىڭ دۇنيە جۇزىندە قولدانىلىپ وتىرعان تەتىكتەرىنىڭ بىرەگەيى دەسەك بولادى. سوندىقتان, ەلباسى ءوزىنىڭ ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى 100 قادامىندا وسى ماسەلەگە ناقتى كوڭىل بولگەن بولاتىن. ال بۇل ماسەلەنى جۇزەگە اسىرۋدى ءتۇسىندىرۋ, حالىقپەن اقىلداسا شەشۋ ەلىمىزدەگى دەموكراتيالىق دامۋدىڭ كورىنىسى ەكەنى تاعى ايقىن.
وسى مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ماسەلەسىن ءتۇسىندىرۋ ماقساتىنداعى ساپارمەن وبلىسقا رەسپۋبليكالىق تۋبەركۋلەز پروبلەمالارى ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جۇماعالي يسمايىلوۆ كەلدى. وبلىس وڭىرىندەگى اۋرۋحانالار مەن ەمحانالار باس دارىگەرلەرىنە, اۋدان, قالا اكىمدەرىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندەگى ورىنباسارلارىنا, ۆەدومستۆولار باسشىلارىنا الەۋمەتتىك سالاداعى رەفورمانىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ تۋرالى كەڭىنەن ايتىپ بەردى. جۇماعالي قازىباي ۇلى الدىمەن مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى نە ءۇشىن كەرەك ەكەندىگىن ءتۇسىندىردى. ەلىمىزدە وتكەن جىلى «ءمىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ەلباسى تاپسىرماسىمەن بۇل جۇيە 2017 جىلدان باستاپ جۇزەگە اسىرىلادى. ەندى الدىمەن «مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋگە نە سەبەپ بولدى؟» دەگەن ساۋال ەرتەڭ جارنا تولەۋگە ءتيىستى اركىمنىڭ كوڭىلىندە تۇرعانى انىق.
بۇگىندە دۇنيە جۇزىندەگى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى دا ءبىر كەمەنىڭ ۇستىندەگى جولاۋشى ىسپەتتى. جەر شارىنىڭ وزگە وڭىرلەرى سەكىلدى, بىزدە دە ينفەكتسيالىق ەمەس اۋرۋلاردىڭ كوبەيۋى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن, جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە قارتايعان ادامدار سانىنىڭ ارتۋى مەملەكەت تاراپىنان كوپ شىعىندى تالاپ ەتەدى. وسى پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ بارلىعى دا قوسىمشا قارجىلاندىرۋ كوزىن كەرەك ەتەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋ جونىنەن قازاقستان كورشى رەسەيدەن دە, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن دامۋ ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردەن دە ارتتا قالىپ قويدى. بىزدە بۇل سالاعا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3,5 پايىزى عانا بولىنسە, رەسەيدە بۇل كورسەتكىش 5 پايىزدان استام, ال ەىدۇ ەلدەرىندە 9 پايىزعا جاقىن. دەنساۋلىق ساقتاۋ پروبلەماسى جونىندەگى جاۋاپكەرشىلىك مەملەكەتكە دە, وندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامداردىڭ بارلىعىنا دا ورتاق بولۋى ءتيىس. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋدى ءارتاراپتاندىرۋ, وزىق ەلدەردەگى سەكىلدى, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كوتەرەدى.
مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە ءالى دە «بۇل قالاي بولار ەكەن؟» دەگەن ەكىۇشتى كوڭىلمەن قارايتىندار بار. ونى جوققا شىعارۋعا بولمايدى. سەبەبى, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە, انىعىراق ايتساق, 1996-1998 جىلدارى ءمىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ رەفورماسى قولعا الىنعان بولاتىن. بىراق ءساتتى بولعان جوق. ويتكەنى, جوسپارلى ەكونوميكانىڭ ورنىنا نارىق كەلىپ, ەكونوميكانىڭ داعدارىپ تۇرعان كەزىندە مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا كىرىستەر جيناۋ دەڭگەيى جەتكىلىكسىز بولدى. كوپتەگەن كاسىپورىندار جارنانى تولەي المادى, شامامەن حالىقتىڭ تورتتەن ءبىرى جارنا اۋدارمادى. جۇمىسسىزدىقتىڭ كوبەيۋىنە وراي, حالىقتىڭ بەلسەندى ەمەس بولىگى ءۇشىن جارنالاردىڭ ءتيىستى مولشەرىن اۋدارۋ جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە سالماق ءتۇسىردى. ەڭ سوڭىندا مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى مەديتسينالىق ۇيىمدار الدىندا قارىزعا باتتى. وسىدان كەلىپ, قوردىڭ اتىنا سىبايلاس جەمقورلىق جانە جينالعان قاراجاتتى بەت الدىنا شاشۋ سەكىلدى كىنا دا تاعىلدى. ال قازىر ۋاقىت باسقا, ەكونوميكالىق ءال-قۋاتىمىزدى دا بۇرىنعى داعدارىس جىلدارىمەن سالىستىرۋعا بولمايدى, شۇكىرلىك ەتەمىز. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىندەگى جانە حالىقارالىق وزىق تاجىريبەدەن ۇيرەنە وتىرىپ, مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋگە تولىق نەگىز بار.
ادامدار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ تۋرالى» زاڭىنا سايكەس ءوز دەنساۋلىعىن قۇنتتاۋدا ەكى پاكەتتىڭ بەلگىلەنگەنىن ءبىلۋى ءتيىس. ونىڭ ءبىرىنشىسى بازالىق نەمەسە مەملەكەت تاراپىنان كەپىلدەندىرىلگەن مەديتسينالىق كومەك. ول تولىقتاي رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى. مۇنداعى مەديتسينالىق كومەك ءتۇرلەرىنە جەدەل مەديتسينالىق جاردەم, سانيتارلىق اۆياتسيا, الەۋمەتتىك ءمانى بار اۋرۋلار, توتەنشە جاعدايلاردا كورسەتىلەتىن كومەكتەر, جاپپاي ەگۋ سەكىلدى باسقا دا بىرقاتار كومەكتەر جاتادى. ال ەكىنشى پاكەت مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى. بۇل پاكەت بويىنشا ادامدارعا كورسەتىلەتىن امبۋلاتوريالىق-ەمحانالىق كومەك, ستاتسيونارلىق جانە ونى الماستىراتىن كومەك, جوعارى تەحنولوگيالار قولدانىلاتىن مەديتسينالىق كومەك تۇرلەرى قامتىلادى. بۇل كومەك تۇرلەرى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشى ازاماتتارعا تيەسىلى ءارى قولجەتىمدى بولماق. ءمامس جۇيەسى مەملەكەتتىڭ, جۇمىسپەن قامتۋشىنىڭ جانە جۇمىس بەرۋشىلەر مەن ءوزىن-ءوزى ەڭبەكپەن قامتىعان ازاماتتاردىڭ مىندەتتى ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنەن قۇرالاتىن بولادى. جارنا تولەۋدەن ەلىمىزدەگى 15 ساناتتاعى ازاماتتار بوساتىلادى. ولاردىڭ ىشىندە ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقاندار, «التىن القا», «كۇمىس القا» العان انالار, زەينەتكەرلەر, مۇگەدەكتەر, جۇكتى ايەلدەر, اسكەري قىزمەتشىلەر, تاعى باسقالار بار.
جۇماعالي يسمايىلوۆ كەلەسى جىلدان باستاپ ومىرىمىزگە ەنەتىن مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى نە بەرەدى دەگەن سۇراققا توقتالدى. كوپتىڭ كوكەيىندەگى ناقتى ماسەلە دە وسى بولسا كەرەك. مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەندە ادامداردىڭ امبۋلاتورلىق ەم قابىلداۋعا, العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك الۋعا قولجەتىمدىلىگى ارتادى جانە دارىگەرلەر جۇكتەمەسى ازايادى. قازىر دەنساۋلىق سالاسىندا كادرمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ الالىعى, كەزەك كۇتۋ سەكىلدى كورىنىستەردىڭ بارلىعى راس. مىسالى, ستاتسيونارلىق اۋرۋحانالاردا دارىگەرلەر جەتكىلىكتى. ال ەمحانالارعا بارعان ناۋقاس كۇن ۇزاققا دارىگەرلەر ەسىگىن كۇزەتۋمەن وتىرادى. ويتكەنى, ەمحانالاردا جالپى پراكتيكاداعى ءبىر دارىگەرگە 2000 ادامنان جۇكتەمە كەلەدى. مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ ارقىلى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن دامۋ ۇيىمى ەلدەرىندەگى ستاندارتتارعا جۋىقتاتىپ, ءار دارىگەرگە جۇكتەمەنى 2000 ادامنان 1500 ادامعا دەيىن تومەندەتۋگە قول جەتكىزىلەتىن بولادى. ارينە, جۇكتەمە ازايعاندا ەم ساپاسى جوعارىلايتىن بولادى.
ەكىنشىدەن, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى ارقىلى قارجىلاندىرعاندا ادامداردى امبۋلاتورلىق دارىمەن قامتاماسىز ەتۋ قىزمەتى جاقسارادى. قازىر بۇل ءۇشىن ەلىمىزدەگى ءار ادامعا مەملەكەت تاراپىنان 46 اقش دوللارى كولەمىندە قارجى جۇمسالادى. ال مۇنى الداعى ۋاقىتتا حالىقتىڭ جان باسىنا شاققاندا 186 اقش دوللارى كولەمىنە جەتكىزۋ ماقسات تۇتىلىپ وتىر. ناۋقاستاردىڭ تەگىن دارىگە قولجەتىمدىلىگى دە ارتاتىن بولادى. بۇل حالىق دەنساۋلىعىنىڭ جاقسارۋىنا ىقپال ەتەدى.
ۇشىنشىدەن, كادر دايىنداۋ ءىسى جاقسارادى. ادەتتە, قاي سالانىڭ دا جۇمىسىن بىلىكتى كادرلار ىلگەرىلەتەدى. مەديتسينادا بۇل ءسوزدىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەدى. قازىر ۇزدىك كادرلار مەديتسيناداعى وڭالتۋ, قالپىنا كەلتىرۋ باعىتىندا دايىندالۋى ءتيىس. ويتكەنى, قازىر دۇنيە جۇزىندە مەديتسينا ارشىندى ادىممەن دامىپ وتىر. اۋرۋحانالاردا جوعارى جانە كۇردەلى تەحنولوگيالارمەن جۇرەككە, تاعى باسقا دا ورگاندارعا وپەراتسيالار جاسالادى. وپەراتسيا جاساۋ بار دا, ونىڭ ناتيجەسى بار. سول ءۇشىن ناۋقاستى وڭالتۋ قىزمەتى حالىققا كەڭىنەن قولجەتىمدى بولۋى ءتيىس.
جۇماعالي يسمايىلوۆ جۋرناليستەردىڭ «مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋگە جەرگىلىكتى جەرلەردەگى دايىندىق بارىسى قالاي؟» دەگەن سۇراعىنا دا جاۋاپ بەردى. ءبۇگىنگە دەيىن ەلىمىزدىڭ بارلىق شالعايىندا كوپ جۇمىستار اتقارىلدى. ەڭ باستىسى, دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ بىرىڭعاي ۇلتتىق جۇيەسى ەنگىزىلدى. وسىدان بەس جىل بۇرىن باستالعان بۇل جۇيە قازىر جاقسى قالىپتاسىپ ۇلگەردى. وسىنىڭ ارقاسىندا حالىققا كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ دەنى ورتالىقتاندىرىلدى. وبلىسارالىق مەديتسينالىق تاريفتەردى بىرىڭعايلاپ, تەڭەستىرىپ وتىراتىن كوميتەت تە جۇمىس ىستەيدى. الايدا, ءالى دە شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر جوق ەمەس. مىسالى, الەۋمەتتىك ماڭىزدى اۋرۋلار, حالىقتىڭ پسيحيكالىق, ناركولوگيالىق دەنساۋلىعى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردان اكىمشىلىكتەندىرىلەدى. ويتكەنى, تۋبەركۋلەز, پسيحيكالىق, جۇقپالى اۋرۋلار ازىرگە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلادى. مۇنى دا الداعى ۋاقىتتا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ورتالىقتاندىرۋعا دايىندىق ءجۇرىپ جاتىر.
جۇماعالي قازىباي ۇلى قوستاناي وبلىسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى وتە وزەكتى رەفورمانىڭ جۇرگىزىلۋىنە اسا قيىندىق تۋمايتىندىعىن ايتتى. جالپى, ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق سالاسىندا مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق جۇيەنىڭ ەنگىزىلۋىنە كادرلار دايارلاۋ وزەكتى ماسەلە بولسا دا, قوستاناي بۇل جونىنەن الدىڭعى قاتارداعى وبلىس. مۇندا دايارلىعى جاقسى, الەۋەتى جوعارى دەڭگەيدەگى كادرلار رەسۋرسى بار. سالانىڭ ينفراقۇرىلىمى دا ماقتاۋعا تۇرارلىق. بىرىڭعاي ۇلتتىق جۇيە جاقسى جۇمىس ىستەپ تۇر. جۇماعالي يسمايىلوۆ كەزدەسۋدى تۇيىندەي كەلە, مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋ, قور جۇمىسىن جەتىلدىرە ءتۇسۋ ناتيجەسى بۇگىننەن باستالعان جۇمىستارعا, ياعني كادرلار دايارلاۋ, مەنەدجمەنت, كورسەتىلگەن مەديتسينالىق قىزمەت, ادىستەمەلىك جۇمىستار دەڭگەيىنە بايلانىستى ەكەنىن ايتتى. تاعى ءبىر قۇلاققا جاعىمدى اقپارات, ساقتاندىرۋ قورىنداعى قارجىنىڭ ءبولىنۋى, مولدىرلىك, ءىستىڭ ساپالىق ناتيجەسىن باقىلاۋ ءۇشىن جۇرگىزىلەتىن جۇمىستارعا ازاماتتىق قوعام, ياعني ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار تارتىلادى. مۇنىڭ بولاشاقتا مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋىنا شەتەلدىك وزىق تاجىريبەلەردى تارتۋمەن دەڭگەيلەس جاقسى اسەرى بولادى دەگەن سەنىم بار.
ءتۇسىندىرۋ جۇمىسى الداعى ۋاقىتتا تەك دارىگەرلەر, مەديتسينالىق ۇيىمدار اراسىندا عانا ەمەس, كاسىپورىنداردا جۇرگىزىلمەك. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قوسىمشا قارجىلاندىرۋدىڭ يگىلىگىن ءار ادام كورۋ ءۇشىن وعان ۇلەس تە قوسا ءبىلۋى ءتيىس.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي