كەشە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ تالداۋ كەشەنى حالىقارالىق عىلىمي-تەحنيكالىق ورتالىقپەن (حعتو) بىرلەسىپ, «مانيفەست. الەم. ءححى عاسىر – جاھاندىق دامۋ قاۋىپسىزدىگىنىڭ جاڭا پاراديگماسى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزدى. بۇل ءىس-شارا ەلىمىزدىڭ اۋماعىنداعى ەۋرووداق وكىلدىگىنىڭ قولداۋىمەن ۇيىمداستىرىلدى.
الدىمەن حعتو-نىڭ ءوزى قانداي ۇيىم ەكەندىگى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتا كەتەيىك. ول – 1992 جىلدىڭ قاراشا ايىندا امەريكا قۇراما شتاتتارى, ەۋروپالىق وداق, جاپونيا جانە رەسەي فەدەراتسياسى اراسىنداعى كەلىسىم نەگىزىندە قۇرىلعان ۇكىمەتارالىق مەكەمە. قازاقستان حعتو-مەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە 1995 جىلى قول قويىپ, ۇيىمنىڭ قاتارىنا ەنگەن. 2015 جىلى 9 جەلتوقساندا استانا قالاسىندا حالىقارالىق عىلىمي-تەحنيكالىق ورتالىقتىڭ قىزمەتىن جالعاستىرۋ تۋرالى كەلىسىم قابىلدانعان. سول ۋاقىتتان باستاپ ۇيىمنىڭ شتاب-پاتەرى استانادا ورنالاسىپ, قازاقستان رەسمي تۇردە قابىلداۋشى مەملەكەت بولىپ ەسەپتەلىپ كەلەدى.
ۇيىم قازاقستان, ارمەنيا, تاجىكستان, قىرعىزستان جانە گرۋزيا عالىمدارىنىڭ ىسكەرلىك بايلانىستارىن ورناتىپ, ولاردى قارجىلاندىرۋ جۇمىستارىن شەشەدى جانە ەو, جاپونيا, كورەيا رەسپۋبليكاسى, نورۆەگيا, رەسەي فەدەراتسياسى مەن اقش مەملەكەتتەرىنىڭ زەرتتەۋ ۇيىمدارىنىڭ ارىپتەستەرىمەن ىسكەرلىك بايلانىستارىن ۇلعايتۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى.
بۇگىنگى كۇنگە دەيىن حعتو نانوتەحنولوگيالاردى قولدانۋ ارقىلى جاسالعان قۇنى 1 ملرد. اقش دوللارىنان اساتىن 2 753 حيميالىق, بيولوگيالىق, راديولوگيالىق جانە يادرولىق پوليگونداردىڭ زالالدى ايماقتارىن تەكسەرىپ, ولاردىڭ ادام دەنساۋلىعىنا قانشالىقتى زياندى ەكەنىن انىقتاعان زەرتتەۋ جوبالارىن قارجىلاندىرىپتى. سونىمەن قاتار, حعتو مۇشە مەملەكەتتەرىندەگى سەيسميكالىق بەلسەندىلىككە مونيتورينگ جۇرگىزۋ ارقىلى بولجاۋ سالالارى سياقتى عىلىمي-تەحنيكالىق جوبالاردى قولداۋعا دا كوڭىل بولەدى ەكەن.
قازاقستاندا حعتو قۇنى 80 ملن. اقش دوللارىنان اساتىن 210 عىلىمي جوبانى قارجىلاندىرىپتى. حعتو پايدالى دەپ ساناعان ەكولوگيا مەن الەۋمەتتىك دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى جوبالار جاپونياداعى «فۋكۋسيما» اپاتىنىڭ زاردابىن جويۋ جۇمىستارى كەزىندە پايدالانىلعان. ال كونفەرەنتسيا داستۇرگە اينالعان اشىق پىكىرتالاس پىشىمىندە ءوتىپ, قاتىسۋشىلار بايانداما جاساعان ساراپشىلارعا سۇراقتارىن اشىق قويىپ وتىردى. ونىڭ جۇمىسىن تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى كىتاپحاناسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى تيمۋر شايمەرگەنوۆ اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى.
ءوزىنىڭ كىرىسپە سوزىندە مودەراتور مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ ۇستىمىزدەگى جىلى جاڭا انتيادرولىق باستاما: «مانيفەست. الەم. ءححى عاسىر – جاھاندىق دامۋ قاۋىپسىزدىگىنىڭ جاڭا پاراديگماسى» اتتى باستاما كوتەرگەنىن ايتا كەلىپ, ونىڭ بۇگىنگى كۇننىڭ ۇردىستەرىنە قورىتىندى جاساعان ماڭىزدى قۇجات ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇگىنگى تاڭدا يادرولىق قارۋ جاساۋ تەحنولوگياسىنا قول جەتكىزەتىن جاڭا قاۋىپتەر تۋىپ جاتىر, سونىڭ ىشىندە يادرولىق نىساندارعا كيبەرقاۋىپتىڭ ءتونىپ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە, يادرولىق ماتەريالدار باقىلاۋسىز تاراپ, كەيبىر تەرروريستىك ۇيىمدار ونى قازىردىڭ وزىندە قولعا ءتۇسىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ وتىر. وسىنداي قاتەرلەر يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىستەردى جەتىلدىرىپ وتىرۋدى تالاپ ەتەدى, دەي كەلىپ, ول العاشقى ءسوزدى جاپونيانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى يتيرو كاۆەباتاعا بەردى.
وسىنداي فورۋمنىڭ وتكىزىلىپ وتىرعانى وتە ورىندى جانە پايدالى دەپ بىلەمىن. جاپونيا حعتو قۇرىلعان كەزىنەن باستاپ, ونىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ, كومەك قولىن سوزىپ كەلەدى. بىلتىرعى جىلدىڭ قازان ايىندا استاناعا جاساعان ساپارىندا جاپونيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى سيندزو ابە «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتە» ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلار الدىندا ءسوز سويلەپ, وندا ءبىزدىڭ ەلدىڭ قازاقستانمەن حعتو شەڭبەرىندەگى ىنتىماقتاستىعىنا ارنايى توقتالىپ, بۇل ءىستىڭ الداعى ۋاقىتتا دا تەرەڭدەي تۇسەتىنىنە سەنىم بىلدىرگەن ەدى, دەي كەلىپ, سودان بەرى قانداي سالالاردا ورتاق جوبالار ىسكە اسىرىلىپ جاتقانى تۋرالى باياندادى. سونىڭ ىشىندە جاپونيانىڭ بيولوگيا, حيميا, ەكولوگيا, اتوم رەاكتورى جانە ت.ب. سالالار بويىنشا جاسالاتىن جوبالارعا قارجىلىق قولداۋ بىلدىرەتىنىن ايتتى.
ەكىنشى بولىپ ەۋروپالىق وداقتىڭ قازاقستانداعى وكىلەتتى ءمينيسترى, ساياسات, ءباسپاسوز, جانە اقپارات ماسەلەلەرى جونىندەگى ءبولىم باسشىسى كامەن ۆەليچكوۆ سويلەدى. اتالعان ماسەلەنىڭ قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلەرىنىڭ قاتارىنا سايلانعالى وتىرعان كەزەڭدە تالقىلانعاندىعىنىڭ ماڭىزى زور. تاياۋ ارادا ەۋروپالىق وداق پەن قازاقستان اراسىندا حالىقارالىق يادرولىق قاۋىپسىزدىك, سونىڭ ىشىندە تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان كەلىسىم ءوز كۇشىنە ەنەدى. وسى ورايدا, قازاقستان ەو-نىڭ ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇلكەن ارىپتەسى ەكەنىن ايتا كەتەيىن. قازاقستاننىڭ ۋران ءوندىرىسى بويىنشا الەمدە ەكىنشى ورىن الاتىندىعى دا بۇل باعىتتاعى كەلىسىمدەردىڭ ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەدى, دەدى ك.ۆەليچكوۆ.
ودان ءارى شەشەن قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋ, ونى تاراتپاۋ باعىتىنداعى ىستەرى مەن باستامالارىن جوعارى باعالادى. سونىمەن قاتار, ەو مەن قازاقستاننىڭ حعتو شەڭبەرىندەگى ىنتىماقتاستىعى تۋرالى اڭگىمە قوزعادى.
وسىدان كەيىن ءسوزدى قازاقستان رەسپۋبليكاسى قاۋىپسىزدىك كەڭەسى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ازامات ءابدىمومىنوۆ الدى. ول قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ جانە الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ, يادرولىق جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىن تاراتپاۋ, شەكتەۋ مەن ازايتۋ باعىتىنداعى قازاقستاننىڭ باستامالارىنىڭ ورىندالۋ بارىسى تۋرالى باياندادى.
كونفەرەنتسيانىڭ باسقا دا سپيكەرلەرى قاتارىندا حالىقارالىق عىلىمي-تەحنيكالىق ورتالىقتىڭ باسقارۋشىلار كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى: لوۋرەنس اتىنداعى ليۆەرمور ۇلتتىق زەرتحاناسىنىڭ (اقش) الەمدىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, دوكتور رونالد ف.لەمان II, اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىنىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك جانە تاراپتاۋ بيۋروسى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى سايمون ليماج, حالىقارالىق عىلىمي-تەحنيكالىق ورتالىقتىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى دەۆيد كليۆ, ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ كومەك كورسەتۋ جونىندەگى باس ديرەكتورات بولىمشەسى جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى ەددي مەيەر ءوز وي-پايىمدارىن ورتاعا سالدى. سونداي-اق, قازاقستان رەسپۋبليكاسى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ جەتەكشى قىزمەتكەرلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى قاتىستى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا جارىسسوزگە قاتىسقاندار جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تاراتپاۋ, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك, الەمدە قالىپتاسىپ وتىرعان قازىرگى احۋالعا بايلانىستى وسى باعىتتا جاڭا, ناقتى تەتىكتەردى ازىرلەۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»