ماروككو شەگىرتكەسىنىڭ جانىندا كرىلوۆتىڭ شىرىلداۋىق شەگىرتكەسى ناعىز اينالايىننىڭ ءوزى ەكەن. كوگالدى قۋىپ گولايتتاپ شىبىق باسىن سىندىرمايتىن, قىس كەلەتىنىن بىلمەي بۇرسەڭدەپ شارۋاقور قۇمىرسقانىڭ ەسىگىن قاعاتىن شىرىلداۋىق شەگىرتكە جاتىپىشەر جالقاۋ بولىپ مىسالعا ىلىكسە, ماروككو تۇقىمداس شەگىرتكەلەر توپتاسىپ ۇشىپ جايىلىمعا قونعاندا, ءبىر ساباق قالدىرماستان جەپ كەتەدى.
بيىل شاردارا, ارىس جانە ورداباسى اۋداندارىنىڭ ءبىرتالاي ديقاندارىنىڭ باقشالىعىنا ءتۇسىپ, شارۋالاردى ويبايلاتىپ كەتتى.
شاراسى تاۋسىلعان شارۋالار باقشالىقتى باسىپ قالعان شەگىرتكەلەردى ۇركىتىپ قۋ ءۇشىن بالالارىمەن جەلپۋىش الىپ, جۇمىلىپ قاز-قاتار جۇيەك-جۇيەككە تۇسسە, ەندى ءبىرى تۇتىندەتىپ وت جاعۋدا. ءپىسىپ ۇلگەرمەگەن قاۋىن-قاربىزدى ءپالەگىنەن ءۇزىپ, جاپىراعىن جەپ قويعان جالماۋىزدار ەشتەڭەدەن تايىنبايدى. ميلليونداعان شىعىن شەككەن شارۋالار ەگىس القاپتارىن تاستاپ كەتۋگە شاق ءجۇر. وسىعان بايلانىستى وبلىس اكىمدىگىندە ءتيىستى مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن ءتۇرلى جيىندار ءوتتى.
ءبىزدىڭ انىقتاعانىمىز, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراستى «رەسپۋبليكالىق فيتوسانيتارلىق دياگنوستيكا جانە بولجامدار ادىستەمەلىك ورتالىعى» وقو فيليالىنىڭ ماروككو شەگىرتكەسىنىڭ وشاعىن انىقتاۋداعى سالعىرتتىعى بولسا, ەكىنشىدەن, مينيسترلىك مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى كەش وتكىزگەندىكتەن شەگىرتكەلەر بەل الىپ كەتكەن.
وسى جاعدايعا بايلانىستى اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىمەن بريفينگ ءوتكىزگەن وقو اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى سەرىك تۇربەكوۆ جان-جاقتى تۇسىنىك بەردى.
سەرىك وردابەك ۇلىنىڭ ايتقانىنداي, شەگىرتكەنىڭ 122 ءتۇرى بولادى ەكەن. وسىنىڭ 118-ءى قاۋىپسىز, كەيبىرى «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن. ولتىرسەڭىز, جاۋاپقا تارتىلاسىز. ال ماروككو, يتاليالىق پرۋس سياقتى شەگىرتكەلەر قاۋىمى – ەگىستىكتىڭ جاۋى. بۇلاردى انىقتاپ جويۋ – اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندەگى ارناۋلى بولىمدەردىڭ جۇمىسى.
ال ماروككو شەگىرتكەلەرىندەي توپتانىپ ەمەس, ساياق جۇرەتىن شەگىرتكەلەردەن كەلەتىن قاۋىپتى وبلىس ءوز مىندەتىنە الادى.
اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى اعىمداعى جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن 48 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, ساياق شەگىرتكەگە قارسى كۇرەس جۇمىستارى ءۇشىن 26,7 مىڭ گەكتارعا جۇمىس ءجۇرگىزىلگەنىن ايتادى. ياعني, وبلىس ءوز ءمىندەتىن ورىنداعان.
ال ماروككو شەگىرتكەسىنىڭ جىرتقىشتىعى سول, جەيتىن كوك تابىلماسا, كيىز ءۇيدىڭ تۇتە-تۇتەسىن شىعارادى ەكەن. اشىقسا, قويعا جابىلىپ ءجۇنىن جەپ كەتەدى. سوندىقتان, 1911 جىلى ءىى نيكولاي پاتشا زامانىندا تۇركىستان ايماعىندا وسى شەگىرتكەگە بايلانىستى زاڭ قابىلدانىپ, جويۋ جۇمىستارىنا ۇكىمەتتەن قارجى ءبولىنگەن.
– مۇنىڭ تۇقىمىن تۇزداي قۇرتۋ مۇمكىن ەمەس, – دەيدى سەرىك تۇربەكوۆ.
ماروككو شەگىرتكەسى جۇمىرتقاسىن كۇن كوزى مولىراق تۇسەتىن, شەگە قاقساڭ زورعا كىرەتىن كەرىش جەرگە سالادى ەكەن. تۇقىم سالاردا كەرىشكە دەنەسىنەن سۇيىقتىق ءبولىپ, ءجىبىتىپ الادى. ءبىر انالىعى 150-گە دەيىن جۇمىرتقا سالادى. شەگىرتكەلەردىڭ ءبىر شارشى مەتردەگى سانى 5-تەن اسقان جاعدايدا قاۋىپتى بولىپ ەسەپتەلەدى. ولاردىڭ تۇقىم سالعان جەرىن GPS ارقىلى ءدال انىقتاپ, جورگەگىندە جويۋدى ۇيىمداستىرۋ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاتىستى «رەسپۋبليكالىق فيتوسانيتارلىق دياگنوستيكا جانە بولجامدار ادىستەمەلىك ورتالىعى» ەكەندىگىن ايتتىق. ال ولار نەگە يە بولا الماي قالدى؟!
ماروككو شەگىرتكەسىنىڭ الدى 31 ناۋرىزدا ويانىپ, تىرشىلىك بەلگىسىن بەرگەن. 5-6 ساۋىردە جويۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتۋى كەرەك بولسا, تەندەر كەش وتكىزىلىپ, قولدارىندا قاجەتتى قارجى بولماعان.
بۇل شەگىرتكەلەرىڭىز ەرتەگىدەگىدەي كۇن ساناپ وسەدى. ماسەلەن, 31 ءساۋىر مەن 1 مامىر ارالىعىنداعى شەگىرتكە 4 جاسقا جەتەدى. مينيسترلىك اۋى مەن باۋىنا شۋالىپ جۇرگەندە بەس, التى, جەتى جاسقا وتكەن شەگىرتكەلەر كۇشەيىپ, وزدەرى بۇرىن اياعى جەتىپ ۇلگەرمەگەن سىردىڭ ارعى بەتىنە ۇشقان.
بۇعان دەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراستى وقو اۋماقتىق ينسپەكتسياسى انىقتالعان 91,37 مىڭ گەكتار جەرگە حيميالىق وڭدەۋ جۇرگىزىپ, شەگىرتكەنىڭ تۇقىمىن تۇزداي قۇرتتىق دەپ راپورت بەرىپ جاتقاندا ماروككو شەگىرتكەسى شاردارا اۋدانىنىڭ قازاقستان, سۇتكەنت, دوستىق, كوكسۋ, ۇزىن اتا اۋىلدارىنداعى شارۋالاردى ۇلارداي شۋلاتىپ جاتقان.
ارينە, شارۋالار اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە باعىنىستاعى سالالاردىڭ جاۋاپسىزدىعىنان وسىنداي شىعىنعا ۇرىندى دەپ كەسىپ-ءپىشىپ ايتۋعا بولمايدى. شەگىرتكەلەردىڭ وڭدەۋ جۇمىستارىنان امان قالۋىنىڭ ءبىر سەبەبى كوكتەم جاڭبىرلى بولىپ, كودەدەي ۇيىسقان ءشوپ استىندا قالعان. حيميالىق وڭدەۋگە قاتىسقان ماماندار كۇن-ءتۇن القاپ باسىندا ءجۇرىپ, الدى ۋلانىپ اۋرۋحانادا جاتىر.
وبلىس اكىمى اۋماقتىق ينسپەكتسيادان قايران بولماعاننان كەيىن سەرىك تۇربەكوۆكە تاپسىرما بەرگەن. كونكۋرس جەڭىمپازى «وسىمدىك قورعاۋ» جشس حيميالىق وڭدەۋ جۇمىستارىنا ۇشاق, دەلتاپلان پايدالانعانىمەن قاراعاندىدان الدىرىلعان ياك-12 ۇشاعى 25 گرادۋس ىستىق بولعاندا ۇشا الماعان. سوندىقتان, ونى قايتارىپ, تارازدان ان-2 ۇشاعىن الدىرعان. وڭدەۋ ءتيىمدى بولىپ, زيانكەستەردىڭ 90-92 پايىزى ولگەنىمەن قالىڭ ءشوپ استىندا قالعان 5-10 شەگىرتكەنىڭ ءوزى قاۋىپ ەكەن.
بولار ءىس بولدى. وسىعان بايلانىستى دەمبىل-دەمبىل جيىن وتكىزىپ, شەگىرتكەلەردى جويۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جاتقان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن وبلىس اكىمدىگىنىڭ اڭگىمە بارىسىندا كىنانى ءبىر-بىرىنە اۋدارۋعا تىرىساتىندىعى بايقالىپ قالادى.
بۇدان شارۋاعا كەلىپ-كەتەرى جوق, ەشقايسىسى دا ۇتىسقا شىقپايدى. ماسەلە, كىنالىنى تابۋ ەمەس, ەكونوميكالىق شىعىننىڭ ورنىن تولتىرۋدىڭ جولىن ءىزدەۋ. تاعدىر تالقىسىنا سالىپ قويساق, شارۋالاردى القاپتاردان بەزدىرىپ الامىز. ماماندار ازىرگە مىناداي جولدار ۇسىنىپ وتىر.
بىرىنشىدەن, اۋماقتاردى ساپالى تازارتىپ, شەگىرتكەلەردىڭ بىرىگىپ, توپتاسۋىنا مۇمكىندىك بەرمەۋ. وسى ماقساتقا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنەن 10 مىڭ گەكتاردىڭ ۋلى حيميكاتتارى ءبولىنىپ, وبلىسقا جەتكىزىلدى. قوسىمشا تاعى 6,5 مىڭ گەكتارعا حيميكات ءبولىنىپ جاتىر.
ەكىنشىدەن, بولجام ورتالىعى جانە اۋماقتىق ينسپەكتسيالار ماماندارى مەن اۋىل وكرۋگتەرىنىڭ اكىمدەرى قالىپتاسقان جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, تۇقىم سالىنعان الاڭداردى انىقتاۋ بويىنشا شارالاردى تەز ارادا قابىلداۋى قاجەت.
2016 جىلى زالالدانعان الاڭداردىڭ كولەمدەرى ۇلعايۋىنا بايلانىستى 2017 جىلى ءۇيىرلى شەگىرتكەلەرمەن كۇرەسۋ بويىنشا شارالاردى قابىلداۋ بۇگىننەن باستالۋى كەرەك.
كرىلوۆ مىسالىنداعىداي, «قىس كەلەرىن بىلمەي جاز بويى كوگالدى قۋىپ گولايتتاعاننىڭ» زيانىن ەكى تاراپ تا ۇعىنىپ, بىرلەسىپ جۇمىس جاساۋى كەرەك.
باقتيار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى