وتكەن اپتادا ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە «استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەربول شورمانوۆ باسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ, وسى جىلدىڭ سوڭىندا حالىقارالىق كورمەگە قاتىسۋىن راستاعان مەملەكەتتەردىڭ پاۆيلوندارى وزدەرىنە تاپسىرىلاتىنىن, سوعان وراي بۇل ەلدەر جىلدىڭ سوڭىنان باستاپ پاۆيلوندارىن تولتىرا باستايتىندىقتارىن حابارلاعان ەدى. وسىعان بايلانىستى كومپانيا باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارىن اڭگىمەگە تارتىپ, كورمە پاۆيلوندارىنىڭ تاقىرىپتىق مازمۇنمەن تولتىرىلۋى تۋرالى ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك.
– قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان پاۆيلونىنىڭ تۇجىرىمداماسى ءازىرلەندى جانە بەكىتىلدى. سالانىڭ تاقىرىپتىق تۇجىرىمداماسى «بولاشاق ەنەرگياسى مۇراجايى» رەتىندە ۇسىنىلادى, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى. – قازاقستان پاۆيلونى عيماراتىنىڭ 7 قاباتىنا «بولاشاق ەنەرگياسى» تاقىرىبى جەكە-جەكە بولىنەدى. ياعني ءاربىر قابات ەنەرگيا ءتۇرىنىڭ بەلگىلى ءبىر تۇرىنە بەرىلەدى. ماسەلەن عارىش, كۇن, بيوماسسالار, جەل, سۋ ەنەرگياسى جانە كينەتيكالىق ەنەرگيا. سەگىزىنشى قابات تۇتاستاي «استانا – بولاشاق قالاسى 2050» ەكسپوزيتسياسىنا ارنالادى.
5000 شارشى مەتر اۋدانعا ۇلتتىق پاۆيلون ورنالاستىرىلادى, ول ەكى نەگىزگى ايماققا ءبولىنەدى: قازاقستانمەن تانىسۋ ايماعى; «جاسامپازدىق ەنەرگيا» ايماعى. پاۆيلوننىڭ ءبىرىنشى بولىگىندە قازاقستاننىڭ كوز تارتار تابيعي لاندشافتى, ءمادەنيەتى, تاريحى, قازىرگى ۋاقىت تىنىسى جانە بولاشاعى ۇسىنىلادى. «جاسامپازدىق ەنەرگيا» ايماعىنىڭ كونتەنتىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا جۇمىس ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىمەن بىرلەسە جۇرگىزىلۋدە. ەنەرگەتيكا جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى وتاندىق عالىمداردىڭ ۇزدىك جوبالارىن جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستامالارىن, رەسپۋبليكا وڭىرلەرىندە ىسكە اسىرىلاتىن جانە ءساتتى ىسكە اسىرىلعان «جاسىل ەكونوميكا» جوبالارى جانە توكاماك قازاقستاندىق تەرمويادرولىق رەاكتورى ۇلگىسىن ۇسىنۋ جوسپارلانۋدا.
– كورمە قالاشىعىنىڭ تاقىرىپتىق پاۆيلوندارىنىڭ مازمۇنى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– «بولاشاق ەنەرگياسى» كورمەسىنىڭ تاقىرىبىن اشۋدىڭ كەلەسى ۋچاسكەسى 2 تاقىرىپتىق پاۆيلون بولادى, ولاردى مازمۇندى تولتىرۋ كورمەنىڭ «بولاشاق ەنەرگياسى» تاقىرىبىمەن جان-جاقتى ۇيلەسىم تابۋعا ءتيىس. ەگەر باستى پاۆيلوندا, قازاقستان پاۆيلونىندا كەلۋشىلەر جاڭعىرتىلعان ەنەرگيانىڭ بارلىق تۇرلەرىمەن تانىساتىن بولسا, تاقىرىپتىق پاۆيلونعا كەلۋشىلەرگە ەنەرگيا ەۆوليۋتسياسى تانىستىرىلادى. ەنەرگيانىڭ قازىرگى كەزەڭى مەن بولاشاعىن زەردەلەۋگە جانە تۇسىنۋگە, ءححى عاسىردىڭ ەنەرگەتيكالىق پروبلەمالارىن كورۋگە, تەحنولوگيالىق جانە زياتكەرلىك جەتىستىكتى, ءبىزدىڭ پلانەتاعا اسەر ەتەتىن ەنەرگيانى تۇتىنۋ پروبلەمالارىن كورۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن قاتار, ۇيىمداستىرۋشىلار كورمەنىڭ باستى ماقساتىنا تولىق قول جەتكىزۋ مىندەتىن قويۋدا. ولار جاۋاپكەرشىلىككە شاقىرادى, ادامداردىڭ تابيعاتقا زيان كەلتىرۋدى ازايتىپ, پلانەتادا ەنەرگيا تۇتىنۋدى جوسپارلاۋدى جانە باقىلاۋدى ۇيرەنۋگە ۇندەيدى.
كورمەنىڭ تاقىرىپتىق مازمۇنىندا ۇزدىك تاجىريبەلەر ايماعى پاۆيلونى ەرەكشە مانگە يە. اتالعان پاۆيلون كاسىبي قاتىسۋشىلار جانە تۋريست-كەلۋشىلەر ءۇشىن دە كورمەنىڭ كوركىنە اينالادى دەپ كۇتىلۋدە. مۇندا جاڭعىرتىلعان ەنەرگيا كوزدەرىن ءوندىرۋ, ساقتاۋ جانە تاسىمالداۋ سالاسىنداعى الەمدىك 25-30 ۇزدىك تاجىريبەلەر ۇسىنىلادى. وزىق شەشىمدەر مەن تەحنولوگيالار مىنانداي 5 نەگىزگى ساناتتا ۇسىنىلادى: جاڭعىرتىلعان جانە بالاما ەنەرگيا; ەنەرگيالىق تيىمدىلىك; ەنەرگيانى ساقتاۋ; ەنەرگيانى تاراتۋ جانە تاسىمالداۋ; تابيعي قورلاردى وڭتايلى قولدانۋ. ىرىكتەۋدى ارنايى قۇرىلعان حالىقارالىق ىرىكتەۋ كوميتەتى جۇزەگە اسىرادى, ونىڭ قۇرامىنا بىرنەشە نوبەل سىيلىعى لاۋرەاتتارى جانە الەمدىك ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ بەلگىلى قايراتكەرلەرى مەن كورنەكتى عالىمدار كىرەدى. بۇل جۇمىستى ۇلتتىق كومپانيا حالىقارالىق كوميتەت حاتشىلىعى فۋنكتسيالارىن وزىنە العان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتپەن ىنتىماقتاستىقتا جۇرگىزەدى.
تىركەۋ قۇجاتتاماسىنا ءسايكەس ەكسپو-2017 تاقىرىپتىق مازمۇنى پاۆيلون شەڭبەرىنەن شىعىپ, كورمە كەشەنىنىڭ اشىق ايماقتارىمەن تولىقتىرىلۋى ءتيىس. قوعامدىق ايماقتار «بولاشاق ەنەرگياسى» تۇجىرىمدامالىق نەگىزدەرىنە ارنالادى جانە ەكسپو تاقىرىبىن اشۋدى جالعاستىرادى. كورمەگە كەلۋشىلەر ءۇشىن جايلى, رەكرەاتسيالىق ايماقتار قۇرۋ جوسپارلانۋدا, وندا ولار دەمالىپ, ەكسپو تاقىرىبى بويىنشا قوسىمشا, قىزىقتى اقپارات الادى, سونداي-اق, قازاقستاندىق جانە حالىقارالىق سۋرەتشىلەردىڭ تاقىرىپتىق ەكسپوزيتسيالارى مەن ينستاللياتسيالارىن جانە ينتەراكتيۆتىك وبەكتىلەردى كورە الادى.
– اتقارىلىپ جاتقان ۇيىمداستىرۋشىلىق شارالاردىڭ ءوزى قىرۋار قارجى شىعىنداۋدى قاجەت ەتەدى. وسى رەتتە كورمە جۇمىسىنا دەمەۋشىلەر تارتۋ جايى قالاي؟
– «استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق ارىپتەستەر جانە دەمەۋشىلەر تارتۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. تەك قارجىلىق قولداۋ كورسەتەتىن كومپانيالار عانا ەمەس, سونداي-اق, قىزمەتتەر تۇرىنە كومەك كورسەتۋشى كومپانيالار دا دەمەۋشى بولا الادى. بۇل قوعام شىعىندارىن قىسقارتۋعا كومەكتەسەدى, وسىلايشا بيۋدجەتكە جۇكتەمەنى ازايتادى. مۇنداي كومپانيالار قاجەتتى ماتەريالدار, تەحنيكانى ۇسىنادى, بەلگىلى ءبىر قىزمەتتەر كورسەتەدى. قازىرگە دەيىن دەمەۋشىلىك قارجىنىڭ جالپى مولشەرى 111 ملن. ەۋرونى قۇرايتىن ءىرى شەتەلدىك, ترانسۇلتتىق كومپانيالارمەن مەموراندۋمدار جاسالعان.
– كورمەنىڭ مادەني باعدارلاماسى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– 2017 جىلى استانا قالاسى «استانا ەكسپو-2017» حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە, ۇلتتىق جانە الەمدىك مادەني اعىمدارعا سايكەس كەلەتىن, بىرەگەي, ءار الۋان باعدارلاما ۇسىنىلاتىن ەلدىڭ مادەني ءومىرىنىڭ ەپيتسەنترىنە جانە الەمدىك ءىرى مادەنيەت الاڭدارىنىڭ بىرىنە اينالادى. كورمەنىڭ مادەني-ويىن-ساۋىق باعدارلاماسى ەكسپو-2017 مازمۇنىنىڭ نەگىزىندەگى «بولاشاق ەنەرگياسى» تاقىرىبىنا بايلانىستى قۇرىلعان. ەلوردادا وتەتىن حالىقارالىق شارانىڭ اشىلۋ جانە جابىلۋ سالتاناتى, كۇن سايىنعى شەرۋ, كەشكى شوۋ جانە باسقا ارنايى ءىس-شارالارمەن, كورمە اۋماعىنداعى مادەني-ويىن-ساۋىق باعدارلاماسى «استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق جەتەكشىلىگىمەن ۇيىمداستىرىلادى. سونىمەن قاتار, باعدارلاما مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىمەن بىرلەسە ىسكە اسىرىلاتىن, اكادەميالىق, ۇلتتىق ونەر باعىتتارى بويىنشا ىرىكتەلگەن مادەني ءىس-شارالاردان تۇراتىن بولادى.
– «استانا ەكسپو-2017» حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنە قاتىسۋشى ەلدەر دە ءوز تاراپتارىنان مادەني ءىس-شارالار ۇيىمداستىراتىن بولار.
– ارينە, ەكسپو-2017-گە قاتىساتىن ءاربىر ەلگە ۇلتتىق كۇندەر, مادەني ءىس-شارالار جانە شوۋ وتكىزۋ مۇمكىندىگى ۇسىنىلادى. ۇلتتىق كۇندەر ەكسپو پلازادا وتكىزىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. ءىس-شارالار حالىقارالىق قاتىناستارعا جانە مادەني الماسۋعا جاردەمدەسەتىندەي ۇيىمداستىرىلادى. ۇلتتىق كۇندەر باعدارلاماسىنا كەلەسى ءراسىمدەردى قوسۋ ۇسىنىلۋدا: تويلاۋشى ەلگە قۇتتىقتاۋ سوزدەرىن ءبىلدىرۋ, ۇلتتىق تۋدى كوتەرۋ جانە مەملەكەتتىك ءانۇرانداردى ورىنداۋ, رەسمي تۇلعالاردىڭ ءسوز ءسويلەۋى, فوتوسەسسيالار, قوناق كىتاپشالارىنا جازبالار قالدىرۋ. قاتىسۋشى ەلدىڭ مادەنيەتىمەن تانىستىراتىن ءىس-شارالار باعدارلامانىڭ ءتۇيىنى بولماق.
بۇل رەتتە سول ەلدەردىڭ بەلگىلى ءارتىستەرىن جانە باسقا ونەر وكىلدەرىن شاقىرۋ ۇسىنىلۋدا. وسىعان بايلانىستى بۇل ءىس-شارالار فورماتىنا جانە اۋقىمىنا قاراي امفيتەاتردا, ەنەرگيا حوللىندا, كونگرەسس ورتالىعىندا نەمەسە ونەر ورتالىعىندا وتكىزىلۋى مۇمكىن. اتاپ ايتقاندا, بارلىق ءىس-شارالار 6 الاڭدا شوعىرلاندىرىلادى: كونگرەسس-تسەنتر, امفيتەاتر, ەنەرگيا حوللى, ونەر ورتالىعى, ۇلتتىق كۇن ساحناسى جانە كورمە اۋماعى. بارلىق الاڭدار جوعارى تەحنيكالىق دەڭگەيدە جابدىقتالادى, بۇل سوڭعى تەحنولوگيالاردى قولدانۋمەن بىرەگەي جانە ويىن-ساۋىق كورىنىستەرىن ۇيىمداستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كورمە قالاشىعىنداعى كونتسەرتتىك الاڭدارداعى ءىس-شارالاردان باسقا كورەرمەندەرگە الەمگە ايگىلى ديۋ سولەي تسيركىنىڭ كورىنىستەرىن كورۋگە, لۋنا-ساياباعىن ارالاۋعا جاعداي جاسالىپ, الىستان كەلگەن شەتەلدىك قوناقتارعا قازاق حالقىنىڭ قولدانبالى ونەرىمەن, ۇلتتىق ويىندارىمەن جانە ادەت-عۇرىپتارىمەن, ەتنو-قالاشىقتاعى ۇلتتىق اس مازىرىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى.
وسى رەتتە ەرەكشە ەسكەرەتىن ماسەلە, حالىقارالىق مامانداندىرىلعان ەكسپو-2017 كورمەسى قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى ەكونوميكالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبا ەكەندىگى انىق. ەڭ الدىمەن, كورمەنىڭ «بولاشاق ەنەرگياسى» تاقىرىبىنىڭ ماڭىزدىلىعىن تىلگە تيەك ەتكىم كەلەدى.
دۇنيەجۇزى بويىنشا ءداستۇرلى ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدان گورى, بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنە باسىمدىق تانىتۋ بايقالادى. الەمدىك داعدارىستىڭ تىعىرىققا تىرەگەنىنەن كەيىن, دامىعان ەلدەردىڭ كوبى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە باعدارلامالار قابىلداپ, بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن تابۋ مەن پايدالانۋ سالاسىنىڭ دامۋىنا جان-جاقتى ۇلەس قوسۋى تەگىن ەمەس.
ەكسپو-2017 كورمەسىنە 90 مەملەكەت, 15 حالىقارالىق ۇيىم قاتىساتىندىعىن راستادى. جالپى, جۇزدەن اسا مەملەكەت قاتىسادى دەپ جوسپارلانۋدا. ەندەشە, جۇزدەن اسا مەملەكەت ۇزدىك تەحنولوگيالارى مەن سالا جەتىستىكتەرىن كورمە اياسىندا ۇيىستىرادى. بۇل قازاقستاننىڭ بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدا الەمدىك «حاب», ياعني ورتالىققا اينالۋىنا ۇلكەن مۇمكىندىك.
اڭگىمەلەسكەن
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
استانا