كەشە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سانكت-پەتەربۋرگ حالىقارالىق ەكونوميكالىق فورۋمى اياسىندا ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ توڭىرەگىندە پىكىر الماستى
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋنمەن كەزدەسۋى بارىسىندا قازاقستان مەن بۇۇ اراسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىن تالقىلادى, سونداي-اق, قارىم-قاتىناستى ودان ءارى دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارىن قاراستىردى. سونىمەن قاتار, نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن پان گي مۋن حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى مەيلىنشە وزەكتى ماسەلەلەر جونىندە پىكىر الماستى.
مەملەكەت باسشىسى بۇۇ-مەن قارىم-قاتىناستا پان گي مۋننىڭ باس حاتشى قىزمەتىندە قول جەتكىزىلگەن ءوزارا ءتۇسىنىستىكتىڭ دەڭگەيى جوعارى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
بۇۇ – اسا ماڭىزدى ۇيىم, وعان الەمنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى قولداۋ كورسەتىپ, بەدەلىن نىعايتۋعا, مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە ءتيىس دەپ سانايمىن. اسىرەسە, قازىرگى كۇردەلى احۋال كەزىندە بۇل وتە قاجەت. ءوزىڭىز بىلەسىز, قازاقستان بەيبىتشىلىكتى, ينتەگراتسيا مەن ءوزارا ءتۇسىنىستىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ۇسىنىس ءبىلدىردى. ءبىزدىڭ ەل وركەنيەتتەردى بىرىكتىرۋ ءۇشىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزىن وتكىزىپ كەلەدى. يادرولىق قارۋدان ارىلۋ جونىندەگى ۇسىنىس بىزدەن باستاۋ الدى. بيىل ءبىز سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلۋىنىڭ 25 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز. ءسىز ول جەردە بولدىڭىز. بۇدان بولەك, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ سوڭعى سەسسياسىندا ءبىز ادامزات جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدان ارىلۋى قاجەتتىگى جونىندە باستاما كوتەردىك, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
پان گي مۋن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ۇيىممەن سەرىكتەستىك قارىم-قاتىناستارىنىڭ دامۋىنا قوسقان جەكە ۇلەسىن اتاپ ءوتىپ, قىزمەتتىڭ بارلىق باعىتى بويىنشا بۇۇ-عا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىپ كەلە جاتقانى ءۇشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆقا العىس ايتتى.
ال قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتينمەن كەزدەسۋى بارىسىندا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى سالالارى مەن باعىتتارىن قامتيتىن, سونداي-اق, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ دامۋىنا قاتىستى كەڭ اۋقىمدى ماسەلەلەردى تالقىلادى. بۇدان بولەك, الەمدىك جانە وڭىرلىك كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر مەن ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتە ءتۇسۋ پەرسپەكتيۆالارى دا قاراستىرىلدى.
كەشە ەلباسى, سونداي-اق, الەمدەگى ءىرى-ءىرى كومپانيالاردىڭ باسشىلارىمەن كەزدەستى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ «افك سيستەما» ااق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ۆلاديمير ەۆتۋشەنكوۆپەن كەزدەسۋىندە كومپانيامەن ەنەرگەتيكا جانە مۇناي حيمياسى سالاسىنداعى ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ جولدارى تالقىلاندى. سونىمەن قاتار, تاراپتار بىرقاتار بىرلەسكەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ پەرسپەكتيۆالارىن قاراستىردى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ DP World كومپانياسى باسقارماسىنىڭ توراعاسى سۇلتان احمەد بين سۋلايەممەن كەزدەسۋى بارىسىندا كولىك-لوگيستيكا, سونىڭ ىشىندە تەمىرجول سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ پەرسپەكتيۆالى باعىتتارىن تالقىلادى. سونداي-اق, DP World كومپانياسىنىڭ «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى مەن اقتاۋ پورتىن دامىتۋ ىسىنە قاتىسۋى جونىندەگى ماسەلەلەر قاراستىرىلدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ كومپانيانىڭ ءوز قىزمەتى سالاسىنداعى كوشباسشىنىڭ ءبىرى ءارى ءبىزدىڭ ەلدىڭ ستراتەگيالىق سەرىكتەسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ال DP World باسشىسى قازاقستانمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ تيىمدىلىگىن ايتىپ, ونى تەرەڭدەتە تۇسۋگە مۇددەلىلىك ءبىلدىردى.
مەملەكەت باسشىسى «ەكسون موبيل» كورپوراتسياسى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى رەكس تيللەرسونمەن كەزدەسۋىندە قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز سالاسىن دامىتۋعا كومپانيانىڭ قاتىسۋى ءجونىندەگى ماسەلەلەر, سونداي-اق, بىرقاتار ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋ بارىسى تالقىلاندى.
قازاقستان باسشىسى بىرلەسىپ ءجۇرگىزگەن جۇمىستار كەزەڭىندە قول جەتكىزىلگەن تابىستى ىنتىماقتاستىققا نازار اۋداردى. رەكس تيللەرسون نۇرسۇلتان نازارباەۆتى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاپ, وسى جىلدارى ەلىمىزدىڭ زور جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەنىن اتاپ ءوتتى.
سونداي-اق, «ەكسون موبيل» كورپوراتسياسى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەلىمىزبەن سەرىكتەستىك قارىم-قاتىناستاردىڭ ودان ءارى دامي بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
ال پەتەربۋرگ حالىقارالىق ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ جالپى وتىرىسىنا كەلەتىن بولساق, وندا ءسوز سويلەگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سوڭعى ۋاقىتتا تورتكۇل دۇنيەنىڭ جاھاندىق داعدارىس جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىعىنا جان-جاقتى توقتالدى.
الەم سەگىز جىلدان بەرى تىنىمسىز ساپىرىلىسقان تولقىن مەن داعدارىستى باستان وتكىزىپ كەلەدى. الەمدىك ەكونوميكانىڭ وسىمىنە قاتىستى ەڭ ۇستامدى دەگەن بولجامداردىڭ ءوزى ورىندالماي جاتىر. تاياۋ جىلدارعى جاھاندىق ەكونوميكانىڭ وسىمىنە ارنالعان ساراپشىلاردىڭ باعاسى تۇراقتى تۇردە تومەندەپ كەلەدى. 2016 جىلعا دامۋشى ەكونوميكادان كاپيتالدىڭ سىرتقا اعىلۋى رەكوردتىق دەڭگەيدە, ياعني 450 ميلليارد دوللار شاماسىندا بولجانىپ وتىر. سونىمەن قاتار, ەكونوميكانى دامىتۋعا كاپيتال قۇيۋ دا ونىڭ قوسىمشا وسىمىنە كەپىل بولا المايدى, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
قازاقستان باسشىسى شيكىزات باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى بارلىق ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىن ايتارلىقتاي السىرەتكەنىن, بىراق, يمپورتتاۋشى ەلدەردە دەفلياتسيالىق قىسىم كۇشەيە تۇسكەنىن دە تىلگە تيەك ەتتى. كىرىس بارلىق ءوندىرۋشى كومپانيالاردا كۇرت ازايىپ, ۇكىمەتتەر مەن ورتالىق بانكتەردە ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى جانداندىراتىن مۇمكىندىكتەر ازايعانىن اتاپ ءوتتى.
ازاماتتاردىڭ, ونىڭ ىشىندە الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندەگى ورتا تاپتىڭ تۇرمىسى تومەندەۋى بايقالادى. بۇل ءۇردىس الەۋمەتتىك شيەلەنىستىڭ بەلەڭ الۋىنا اكەلدى. بۇگىندە ءبىز مۇنى الەم بويىنشا – باتىستا دا, شىعىستا دا, سولتۇستىكتە دە, وڭتۇستىكتە دە بايقاپ وتىرمىز, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ن.نازارباەۆ الەمدەگى ەكونوميكالىق جانە ساياسي احۋالدىڭ ناشارلاۋىنان كوشى-قون پروبلەماسىنىڭ كۇردەلەنە تۇسكەنىن اتاپ كورسەتتى. ءتۇرلى حالىقارالىق قۇرىلىمداردىڭ باعالاۋىنشا, كەدەيلىك پەن قاقتىعىستاردان قاشقان بوسقىنداردىڭ جالپى سانى 40 ميلليون مەن 60 ميلليون ادام ارالىعىندا قۇبىلىپ تۇر, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى وسى ورايدا.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, سونداي-اق, حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ جاھاندىق داعدارىستىڭ باستاپقى كەزەڭىنەن ۋاقتىلى ساباق الۋعا ق ۇلىقتى بولماۋى الەمدىك ەكونوميكا پروبلەمالارىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. جاھاندىق ەكونوميكاداعى داعدارىستىڭ باستى سەبەبى, كەزىندە ورىن العان جاعدايلاردان حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ساباق الماعانىندا بولىپ وتىر. جاھاندىق داعدارىس باستالعاندا وسىنى ەسكەرۋ كەرەك ەدى. حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىن رەفورمالاۋ ءالى كۇنگە ءسوز جۇزىندە قالىپ كەلەدى. جارىلعان «قارجى كوپىرشىكتەرىنىڭ» ورنىنا توقتاۋسىز جاڭاسىن «ۇرلەۋدەن» پايدا تابۋدىڭ سوڭىنا ءتۇسۋ كۇشىندە قالۋدا. قازىرگى كەزدە بارلىق قيىندىقتى ينتەگراتسيا مەن جاھاندانۋدان كورۋ ءۇردىسى قالىپتاستى. شەكاراعا بيىك دۋالدار سالۋعا شاقىرعان ۇندەۋلەر بارلىق تۇستان ەستىلۋدە. بىراق, ەگەر ادىلەتتىلىك تۇرعىسىنان قاراساق, جاھاندىق ەكونوميكا ينتەگراتسيانىڭ مولدىعىنان ەمەس, كەرىسىنشە, ونىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن زارداپ شەگىپ وتىر, دەدى ن.نازارباەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ايتۋىنشا, كوپتەگەن مەملەكەتارالىق قوندىرمالاردىڭ بيۋروكراتتالعانى سونشالىق, ۇلتتىق ەكونوميكالارعا كەدەرگى كەلتىرۋدە. وسى بيۋروكراتيزم ەۋروپادا دا, امەريكادا دا, ازيادا دا ينتەگراتسياعا مۇلدە قارسىلىقتى كۇشەيتە تۇسۋدە. ءبىزدىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەڭ جاس مەملەكەتارالىق بىرلەستىك رەتىندە وسى قاتەردى ەسكەرۋى كەرەك. دەزينتەگراتسيا جانە ەكونوميكالىق وقشاۋلانۋ ىشكى پروبلەمالاردىڭ بىردە- بىرەۋىن شەشپەيدى. بۇل ءوزىن ءوزى الداۋ عانا بولادى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ءتيىمدى جانە تۇراقتى ەۋروپالىق وداقتىڭ بولعانىنا مۇددەلى, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسى ەۋروپالىق وداق پەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ بىرلەسكەن فورۋمىن وتكىزۋ جونىندە بۇرىن دا ايتقانىن, وعان ساراپشىلاردى, عالىمداردى, بيزنەسمەندەردى شاقىرىپ, قۇرىلعان بىرلەستىكتىڭ ءمان-جايىن كەڭىنەن ءتۇسىندىرۋ كەرەكتىگىن جەتكىزگەنىن كولدەنەڭ تارتتى. ەۋرووداق پەن ەاەو اراسىنداعى بايلانىس ورتاق ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ, ەكونوميكالىق بەلدەۋ ۇلى جىبەك جولىن جاڭعىرتۋ ارقىلى بيىك بەلەستەردى باعىندىرۋعا بولاتىندىعىن دا ايرىقشا اتادى.
پەتەربۋرگ ەكونوميكالىق فورۋمىنا ەۋروپانىڭ ءىرى كومپانيالارىنىڭ كوپتەگەن باسشىلارىنىڭ جانە ەۋروپالىق كوميسسيا توراعاسى جان-كلود يۋنكەر مىرزانىڭ قاتىسۋى ەو مەن ەاەو اراسىنداعى تىكەلەي ۇنقاتىسۋدىڭ باستالۋىن جەدەلدەتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن ۇلى جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى اراسىنداعى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ورتاق باعىتتارىن قالىپتاستىرۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارى عالامات, دەدى ن.نازارباەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتى تاعى ءبىر ماڭىزدى جوبا – ەاەو مەن اسەان ۇيىمدارى اراسىنداعى ءوزارا تىعىز ءىس-قيمىل ەكەنىن ايتا كەلىپ, رەسەيدىڭ باستامالارىنا قولداۋ ءبىلدىردى. ينتەگراتسيالار الەمدى كەيبىر ەلدەردىڭ كىممەن قاۋىمداسىپ, ىنتىماقتاسۋ كەرەكتىگى جونىندە جالعان تاڭداۋعا ۇرىنعانىنداي قاتەلىكتى قايتالاۋدان قۇتقاراتىنىنا مەن سەنىمدىمىن. ەڭ الدىمەن, ءبىزدىڭ ينتەگراتسيامىزدىڭ ءوزارا ىقپالداستىعىنا نەگىز بولاتىن, بارشاعا بىردەي قولايلى قاعيداتتاردى قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى دەپ سانايمىن. مەنىڭشە, ساياسي كونيۋنكتۋرانىڭ كەز كەلگەن كورىنىسىنەن ەكونوميكالىق پراگماتيزمنىڭ ايقىن باسىمدىعى ماڭىزدى بولۋعا ءتيىس, دەدى قازاقستان باسشىسى.
ەكونوميكانى ساياساتتىڭ, وڭىرلىك جانە جاھاندىق كەۋدەمسوقتىقتىڭ «وگەي بالاسىنا» اينالدىرعىسى كەلەتىن احۋال قالىپتاستىرۋ, مەنىڭشە, ءححى عاسىردا تابيعي زاڭدىلىققا قايشى. ءبىر-بىرىنە قارسى سانكتسيالار سالۋ مىسالىنان ءبىز بۇعان ايقىن كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. بۇل جاھاندىق ەكونوميكانىڭ دامۋىن ايتارلىقتاي قيىنداتادى, ولاردىڭ زاڭىنا باعىنبايتىنداي كورىنەتىن دامۋشى نارىقتارعا تەرىس اسەرىن تيگىزەدى. ينتەگراتسيالاردان مەن الەمدى ساۋدا پرەفەرەنتسيالارىنىڭ كەيبىر تار ايماقتارى اراسىندا «سۇيرەتۋ» ارەكەتىنىڭ ناقتى بالاماسىن كورىپ وتىرمىن. بۇل تۇرعىدان العاندا, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ ءرولى مەن ماڭىزىن تومەندەتۋ ەمەس, كەرىسىنشە, ارتتىرۋ ماڭىزدى. مۇنىڭ ءبارى جاھاندىق ساۋدانىڭ ءوسۋى مەن عىلىمي-تەحنولوگيالىق الماسۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن بولادى, دەدى ن.نازارباەۆ.
ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاعا قاتىستى باستامالارى جونىندە ايتا كەلىپ, قازاقستان باسشىسى رەسەيدىڭ جانە تمد-نىڭ وزگە ەلدەرىنىڭ ينۆەستورلارىن بۇكىل ءوڭىردىڭ ورنىقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا قولايلى جاعدايلار قالىپتاستىرۋ ءۇشىن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋعا شاقىردى.
سوڭىندا قازاقستان پرەزيدەنتى فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ بارشاسىنا تابىس تىلەدى.
ءاربىر ساپاردىڭ ءوزىنىڭ العا قويعان ماقساتى بولاتىنى تۇسىنىكتى. ەندەشە, ەلباسىنىڭ سانكت-پەتەربۋرگكە ساپارى دا ءوز ماقساتىنا جەتتى دەپ ايتۋعا بولادى. فورۋم اياسىندا وتكىزىلگەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وسىنىڭ ءبىر دالەلى بولسا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ القالى جيىندا سويلەگەن ءسوزى جاھاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالعانداردى قازاقستاننىڭ الەۋەتىنەن حاباردار ەتىپ قانا قويماي, قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەر ەلى ەكەنىنە كوزدەرىن جەتكىزدى.
عابيت ىسكەندەر ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان» –
سانكت-پەتەربۋرگتەن
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ