«التىن بەلگى» ارالى

جىل سايىن ۇبت قورىتىندىسى بويىنشا كوش باستايتىن مەكتەپتىڭ سىرى نەدە؟ حالقىنىڭ سانى كىشىگىرىم ءبىر وبلىستىڭ تۇرعىندارىنا پارا-پار ماقتاارال اۋدانىندا «مىناۋ جوعارى وقۋ ورنىنىڭ عيماراتى عوي» دەسەڭ كوز دە, كوڭىل دە سەنەتىن مەكتەپتەر بار. بىراق, مەكتەپتىڭ ساۋلەتى ونىڭ ءبىلىم كورسەتكىشى ەمەس. ايتىپ وتىرعانىمىز, سىرتى قوڭتورعاي بولعانىمەن ءىشى التىن ب.مومىش ۇلى اتىنداعى مەكتەپ-گيمنازياسى. بيىلعى ۇلتتىق بىرىڭعاي تەس­تىلەۋدە وسى مەكتەپ گيمنا­زيا­سى­نىڭ 40 تۇلەگى «التىن بەلگىگە» يە بولدى. ۇبت-دا ەڭ جوعارى 114,69 ۇپاي­عا يە بولىپ, رەسپۋبليكالىق ءبىلىم سا­لاسىندا كوش باستاعان ءبىلىم وشا­عىنىڭ وسى جەتىستىگىنىڭ سىرى نەدە, تۇپقازىعى قانداي؟! «نەگە وسى مەكتەپ-گيمنازيا جىل سايىن رەسپۋبليكادا كوش باس­تاي­دى. بالكىم, العىر, ءبىلىمدى بالا­لار­دى ىرىكتەپ الا ما؟! شىنىن ايت­ساق, مۇعالىمدەردىڭ پىكىرىنەن كەيىن ءوزىمىزدىڭ ۇشقارىلاۋ ويلاعا­نى­مىزعا ىشتەي وكىنىپ قالدىق. جالپى, 2004-2016 وقۋ جىلدارىندا 839 مەكتەپ ءبىتىرۋشىنىڭ 793-ءى ۇبت سىناعىنا قاتىسقان. ولار­دىڭ 185-ءى «التىن بەلگى», 117-ءى «ءۇز­دىك ات­تەستات» يەگەرى اتان­عان. 441 وقۋ­شى­سى 100-دەن اسا بالل جي­ناعان مەك­تەپ-گيمنازيادا قو­لى, قۇرى­عى ۇزىن كىلەڭ باي-باع­لان­نىڭ بالا­لارى وقىمايدى ەكەن. مەك­تەپ وقۋ­شىلارىنىڭ الەۋمەتتىك جاع­دايىنا كەلسەك, بالالاردىڭ دەنى كوپ بالالى جانە از قامتىلعان وت­باسى­لاردان شىققان. جار­تىلاي جە­تىم, تۇل جەتىمدەر دە بار. بارلىق گاپ – مەكتەپتە ءبىلىم, تاربيە جۇيەسى جاق­سى جولعا قويىل­عان­دىعىندا ەكەن. – انىعىن ايتساق, ءبىزدىڭ مەك­تەپ­تىڭ ديرەكتوردان جولى بولعان, – دەيدى ۇزدىك سىنىپ جەتەكشىسى اقمارال بەرمانوۆا. – قازىر جەتىسىپ جۇرگەن ەشكىم جوق. قاي مۇعالىمدى الساڭ دا جۇكتەمەسى از بولسا پانگە, وقۋشى ۇلگەرىمىنە قىزىعۋشىلىعىن جوعالتادى. تۇرمىستىق ماسەلەسىنە الاڭداي بەرەدى. ال, ءبىزدىڭ جوعارى ساناتتاعى ۇستازدارىمىزدىڭ ايلىق جۇكتەمەسى 27-30 ساعات. سوندىقتان, بار ىنتا-جىگەرىمىزدى, ءبىلىمىمىزدى وقۋ­شى ۇلگەرىمى جاقسى بولۋىنا جۇم­سايمىز. مەكتەپ ديرەكتورى ءومىرحان قو­زىباق اعامىز ۇزدىك ناتيجەگە جەت­كەن ۇستازدار قاۋىمىن جانە وقۋ­شى­لاردى ۇدايى كوتەرمەلەپ وتىرادى. مۇنىڭ ءوزى قاي-قايسىمىزعا ودان سايىن جاۋاپكەرشىلىك جۇك­تەيدى. دي­رەك­تورىمىز وتە ساۋاتتى. كەز-كەلگەن تاقىرىپتا ەركىن اڭگى­مەلە­سەمىز. ءبىلىمىمىزدى جەتىلدىرۋگە كۇش سالىپ وتىرادى. – ۇلگەرىمى تومەن, قابىلەتى جەت­پەيدى دەگەن وقۋشى بولمايدى. با­­لا­­لاردىڭ ءبارى تابيعاتىنان ال­عىر بولماعانىمەن, جەتەلەي بەر­سەڭ جاقسىعا ۇيرەنىپ كەتەدى. سون­­دىق­تان, – دەپ ءسوزدى جالعادى مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى نۇر­زادا المەتوۆا. – 5-ءى سىنىپ­تان باس­تاپ وقۋشىلارىمىز ساباققا بار ىنتا-جىگەرىمەن كىرىسەدى. ماقسات – بىرەۋ. ايتۋلى ازامات بولۋ. ءمى­نە, ءبىز بيىلعى وقۋ جىلى­نىڭ ءوزىن­دە ۇبت-عا دايىندىق رەتىن­دە 95 رەت ارالىق ەمتيحان تاپسىر­دىق. شا­راپات قونىسباەۆا دەگەن قى­زىمىز 125 ۇپايعا دەيىن جيناپ ءجۇردى. ۇبت-دا 124 بالل الدى. اناس­تاسيا زاحاروۆا دەگەن وقۋشىمىز 11 رەت 125 بالل جينادى. دەنساۋ­لىعىنا بايلانىستى ءبىرىنشى سىنىپتان باستاپ ۇيىندە ساباق العان ديانا سارسەكباي دەگەن وقۋشى قىزىمىز 122 ۇپايمەن «التىن بەل­گى» الىپ ءبارىمىزدى قۋانتتى, – دەيدى. نۇرزادا المەتوۆا ساباقتىڭ كەز-كەلگەن مەزگىلىندە مۇعالىمنەن رۇق­­سات الىپ ءوتىپ جاتقان ساباق بو­­ي­ىن­­شا تەست الاتىندىقتارىن ايتا­­­دى. بۇعان ءپان مۇعالىمىنىڭ ءوزى ءمۇد­دەلى. بۇل مەكتەپتىڭ وقىتۋشىلارى تاڭعى جەتى جارىمنان كەشكى ساعات سەگىزگە دەيىن مەكتەپتە. بۇل مەك­تەپ­تىڭ جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى «ءۇي­گە بارساق, ساباق وقۋعا مۇمكىندىك جوق» دەپ قوسىمشا ساباق الادى. ب.مومىش ۇلى مەكتەپ-گيمنازيا­سى مەملەكەتىمىزدە ۇبت باستالعالى كوش باسىندا ماڭدايى جارقىراپ كە­لەدى دەدىك. ۇستازداردىڭ ايتقانى ءبىر بولەك, مەكتەپ باسشىسى وسى جۇ­مىستى قالاي ۇيلەستىردى. ءبىز مەكتەپ دي­رەكتورى ءومىرحان قوزىباقتى تىڭدادىق. – ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, ەكو­نو­ميكامىز نارىقتىق جۇيەگە كوشتى. ءومىردىڭ بارلىق سالالارى, سونىڭ ىشىندە ءبىلىم الەمى دە باسە­كەلەستىك بازارىنان بەرىك ورىن الدى, – دەدى ول. – ەلدىڭ ءبىر قيى­رىندا ورنا­لاسقانىنا قاراماي, كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى ب.مومىش­ ۇلىنىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن ءبىلىم ورداسىنىڭ ەلدەگى باسەكەگە قابىلەتتى ءبىلىم بەرۋ ين­ۆەستي­تسيالىق ساياساتىنا ءۇل­كەن ۇلەس قوسىپ وتىرعان ۇجىم ەڭ­بەگىن ايتىپ كەتسەم دەپ ەدىم. مەك­تەپ تاريحى­نا توقتالساق, 1995-1999 جىلداردا ەكسپەريمەنت الاڭى بولىپ, 1999-2001 جىلدار ارالى­عىندا گيمنازيا سىنىپتى مەكتەپ, 2001-2009 جىلداردا كوپ سالالى مەكتەپ-گيمنازيا, ال 2009 جىلدان باستاپ مەكتەپ-گيمنازيا ستاتۋسىنا يە بولعان. بۇل مەكتەپتەن تۇلەپ ۇشقان تۇلەكتەر ءتۇرلى سالادا ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ جاتىر. مەكتەپ-گيمنازيادا 110 مۇعالىم جۇمىس جاساۋدا. ب.مومىش ۇلى اتىن­داعى مەكتەپ-گيمنازيا پەدا­گوگيكالىق ۇجىمى ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرى بولعاندىعىنا قاراماستان اۋىز­بىرشىلىگى, ىنتىماعى جاراسقان. ءبىرىنىڭ كەمشىلىگىن ءبىرى تۇزەپ, ءبىرى­نىڭ جەتىستىگىنە ءبىرى قۋانا بىلەدى. مۇنداعى ۇستازدار شەتىنەن ءوز ءىسىنىڭ جاقسى مامانى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ىزدەنىس ۇستىندە ءجۇر­­گەن شىعارماشىل جاندار. الدى عىلىمي جوبالارىن ءتيىستى دەڭگەي­لەردە دالەلدەپ, وندىرىسكە ەنگىزىپ وتىر. سولاردىڭ ءبىرى – فيزيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى نۇرزادا المە­توۆا. ول وزىمەن قاتار شاكىرت­تەرىن دە عىلىم الەمىنە جەتەلەپ ءجۇر. وقۋشىسى اسقار قاينا­زا­روۆ­پەن بىرگە كۇن ەنەرگياسىمەن جا­رىقتاندىرۋ جوباسىن جاسا­دى. ەڭبەكتەرى 2011 جىلى گرە­كيا­دا وتكەن «حالىقارالىق ءپان رەي­تينگى» وليمپياداسىنان سەرتي­في­كات الىپ كەلدى. قىتايعا بارىپ, كۇن ساۋلەسىنەن قۋات الاتىن باتەرەيا شىعاراتىن زاۋىتتىڭ ءونىم­دەرىمەن جوبالارىن سالىستىرىپ كوردى. وسىلاي دايىن بولعان جوبا بۇرىنعى اۋدان اكىمى سەرىك تۇر­بەكوۆ تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, جەتىساي قالاسىنىڭ ساياباقتارى مەن كىرەبەرىس كۇرە جولداردى جارىقتاندىرۋعا پايدالانىلىپ وتىر. سونداي-اق, 2013 جىلعى ءساۋىر ايىنىڭ 13 جۇلدىزىندا سا­مات ايتۋعانوۆ «نازارباەۆ زيات­كەر­لىك مەكتەبىندە» وبلىس كول­ە­مىندە ۇيىمداستىرىلعان عىلى­مي جارىس­قا «تۇرمىستىق قالدىق­تاردان بيوگاز ءوندىرۋ» تاقىرى­بىن­داعى عىلىمي جوباسىمەن قاتى­سىپ, ول جاڭاشىلدىعىمەن دايەك­تەلىپ, قازىر سونىڭ اياسىندا وبلىس كولە­مىندە كىشىگىرىم زاۋىتتار سالىنۋدا. قاي ۋاقىتتا بولماسىن زامان كوشى كىمدى بولسا دا ءوز ىرقىنا باعىندىرىپ, ءومىردىڭ اساۋ تولقىنى زاماناۋي جاڭالىقتارعا باتىل شەشىم قابىلداي بىلۋگە ۇيرەتەدى. ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى پەداگوگتار ءۇشىن بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ جان باسىنا شاققانداعى قارجىلاندىرۋ بويىنشا ۆاۋچەرلىك-مودۋلدىك جۇيە ىسكە اسىپ كەلەدى. ءۇش دەڭگەيلى كەمبريدج تەحنولوگياسىن وقىتۋ مەن وقۋ ۇدەرىسى ءوزىنىڭ وڭ شەشىمىن تاۋىپ وتىر. جەكە تۇلعانى سىني تۇرعىدان ويلاۋعا باۋلۋ, وي ەركىندىگىنە ىرىق بەرىپ, جاعداياتتى جان-جاقتى ساراپتاۋعا مۇمكىندىك تۋعىزۋ جانە ءتيىمدى باعىتتى تاڭداۋ – كەمبريدج تەحنولوگياسىنىڭ مىندەتى. مەكتەبىمىزدە وسى ماقساتتا بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ كەلگەن 21 مۇعالىم بار. جاڭا تەحنولوگيانىڭ ماقساتى – بالالارعا ءوز بەتىنشە ءبىلىم الۋدىڭ يكەم داعدىلارىن, بىلىكتىلىكتەرىن قالىپتاستىرۋ جانە العان بىلىمدەرىن ومىردە قولدانا بىلۋگە ۇيرەتۋ. ەلباسىمىز بىزگە الەمدىك دەڭ­گەيدە دامۋ ءۇشىن ءۇش تۇعىرلى ءتىل سايا­ساتىن مىندەتتەگەنى بەلگىلى. سەبەبى, 30 ەلدىڭ قاتارىنا ءبىز تەك قانا قازاقشا سويلەۋ ارقىلى كىرە المايتىنىمىز بەلگىلى. ويتكەنى, الەم سويلەپ وتىرعان اعىلشىن جانە ورىس تىلدەرىن مەڭگەرمەي, الپاۋىت ەلدەرمەن تەرەزەمىزدى تەڭەستىرە المايمىز. مەكتەپ-گيمنازيامىزدا 2011-2012 وقۋ جىلىنان باستاپ اعىل­شىن تىلىنەن التى سىنىپ, ورىس تىلىنەن ەكى سىنىپ, قازاق تىلىنەن ءبىر سىنىپ تەرەڭدەتىلىپ وقىتىلادى. تاجىريبەلى ۇستازدارىمىز شاكىرت­تە­رى­مىزدىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرى مەن قابىلداۋلارىن ەسكەرە وتىرىپ ءداستۇرلى وقىتۋ پروتسەسىندەگى ءتيىم­دى, قازىرگى زامان تالابىنا ساي جاڭا­شىل ءادىس-تاسىلدەردى ۇشتاس­تىرا وتىرىپ, ءبىلىم نارىمەن سۋسىن­داتۋدا. مەكتەپ-گيمنازيانى بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ ون ەكىسى «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا شەتەلدەردە ءبىلىم الىپ, قوعامدا ادامزات يگىلىگى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋدە. اتاپ ايتقاندا, جاندوس بايقوڭىروۆ, مۇحتار بارلىباەۆ, دياس كوشەر­باەۆ انگليادا, ايگەرىم وڭالباەۆا كانادادا, بەكجان ادامبەكوۆ نو­ۆو­سيبيرسكىدە, مۇحاممەدجان سەيىت­جاپپار ۇلى تۇركيادا, راۋان نادي­روۆ پورتۋگاليادا, ءۋاليحان قال­تۇرسىن مالايزيادا, باعداتكۇل اقىل­­بەكوۆا شۆەيتساريادا, نۇر­سۇل­تان ەشبەكوۆ كيپردا. ال نۇر­­­­جان وڭال­تاەۆ قازىرگى تاڭدا فران­­­­تسيانىڭ اس­تاناسى پاريجدە «Schlum­berger» مۇناي كومپانيا­سىنىڭ قارجى سالاسىنىڭ ديرەكتورى. مەكتەپتە ادىستەمەلىك جۇيە قالىپ­تاسقان. 12 ادىستەمە بىرلەستىگى, 7 شى­عارماشىلىق توپ جوسپارلى جۇمىس جۇرگىزۋدە. مەكتەپ وقۋ­شى­لارى مەكتەپىشىلىك ينتەللەكتۋالدى سايىستاردا بەلسەندىلىك تانىتادى, ءتۇرلى اۋداندىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق ءپان وليمپيادالارى مەن بايقاۋلارعا قاتىسىپ, ءوز مۇمكىندىكتەرى مەن بىلىكتىلىگىن دالەلدەپ كەلەدى. ۇبت سىناعىندا مەكتەپتىڭ جو­عا­رى كورسەتكىشتەرگە جەتۋ جانە ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ جولدارى تۋ­رالى تاراتا ايتار بولساق. ءبىرىن­شى­دەن, مەكتەپىشىلىك 5-11 سىنىپ وقۋ­شىلارى اراسىندا جاپ­پاي 2006-2007 وقۋ جىلىنان باس­تاپ ءار توقسان سايىن جانە جىل­دىق «+5» تەستىن الىپ وتىرمىز. بۇل جۇيە وقۋشىلاردى تەستكە داع­دىلان­دىرادى جانە ءپان مۇعا­لىمىنىڭ وقۋ باعدارلاماسىن قان­شالىقتى دەڭگەيدە مەڭگەرت­كەنىن كورسەتەدى. ەكىن­شىدەن, 10-11 سىنىپ­تارعا ساباق بەرەتىن وزات ءتاجىري­بەلى مۇعالىمدەر ىرىك­تەلىپ تاعاي­ىندالادى. جىل باسىندا جاۋاپ­كەرشىلىكتەرى ءجونىن­دە ەسكەرتىلەدى. ۇشىنشىدەن, اتا-انالارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس جۇرگىزەدى. ءار تەستىڭ قورى­تىندىسىن دەر كەزىن­دە حابارلاپ وتىرادى. قاجەت كەزىندە ولاردى مەك­تەپكە شاقى­رىپ, سۇحباتتاسادى. ءتور­تىنشى­دەن, ساباقتان تىس ۋاقىت­تا قو­سىمشا ساباقتار ۇيىمداس­تىرى­لادى. ول وقۋ جوسپارىنىڭ ۆاريا­تيۆتى ساعاتىنىڭ ەسەبىنەن بەرى­لەدى. بەسىنشىدەن, ينتەراكتيۆتى تاقتا­لارعا تەست جيناقتارى ەنگىزىلىپ, سونى­مەن ۇزدىكسىز جۇمىس جاسالىنا­دى. وقۋشىلار قاتە كەتكەن جۇمىس­تى ءپان مۇعالىمدەرىمەن بىرلەسە وتى­رىپ شەشەدى, تۇسىنبەگەن ساۋالدارى­نا جاۋاپ الادى UStudy, Aitest, KZ-تەst, ت.ب سايتتارىنا كىرىپ دايىندا­لادى. التىنشىدان, تاعى ءبىر ەرەك­شەلىك – بىزدەر ماتەماتيكا پانىنە اسا ءمان بەرىپ, دەن قويامىز. ما­تەماتيكاعا كوڭىل ءبولۋ – ءبىلىم ساپا­سىنىڭ كوتەرىلۋىنىڭ باستى شارتى. جەتىنشىدەن, ماتەماتيكا­دان تەست العاننان سوڭ, ءپان مۇعالىمدەرى ارىپپەن بەلگىلەنگەن جاۋاپتى قابىلداماي, شىعارۋ جولىنا نازار اۋدارادى, دۇرىس جاۋاپ­تى سول بويىنشا باعامدايدى. سەگى­زىن­شىدەن, ماتەماتيكا ساباق­تارىن­دا اۋىزشا ەسەپتەۋلەردى دا­عدى­لى جۇيەگە ەنگىزگەنبىز. توعىزىن­شىدان, 5-11 سىنىپتار ارا­لىعىندا ءار تاقىرىپتى وتكەن سوڭ, ما­تە­ماتيكالىق ديكتانت الىنىپ وتىرادى. ونىنشىدان, ءپان مۇعالىمدەرى ماتە­ماتيكا ساباقتارىندا دەڭگەي­لەپ وقىتۋ تەحنو­لوگياسىنىڭ ەلە­مەنت­تەرىن پايدا­لانادى. وقۋشى­لار­دى دەڭگەي­گە ءبولىپ, تاپسىرمالاردى ورىنداتىپ, قاتەمەن جۇمىس جۇرگىزۋدە ىلگەرى جىلجۋىن باقىلاپ وتىرادى. بۇل – «بولاشاق كىلتى – بىلىمدە» ەكەنىن تەرەڭ تۇسىنگەن زەردەلى ۇر­پاق پەن ۇرپاققا ساپالى ءبىلىم بەرۋدەن, ىزدەنۋدەن تالماعان ونەگەلى ۇستازدارىمىزدىڭ جەمىسى. وقۋ­شىلارىمىزدىڭ بويىنا سىڭىرگەن ساپالى ءبىلىم مەن ۇلتتىق رۋح جىگە­رى, ولاردىڭ ەتەر ەڭبەگى ءبىز – ۇستاز­دار قاۋىمىنىڭ قازاقستان مەملە­كەتىنىڭ دامۋىنا قوسقان ءبىلىم ينۆەس­تيتسيامىز دەپ بىلەمىن. بىلىكتى ۇستاز وسىلاي دەيدى. ءسوز باسىندا مەكتەپ-گيمنازيانىڭ وقۋشىلارى ىرىكتەلگەن بە دەگەن ادامي كۇدىگىمىزدى ايتتىق. ءبىز عانا ەمەس, ۇبت وتكىزۋگە كەلگەن كوميسسيا توراعالارى دا كۇماندانادى ەكەن. سوڭعى ەكى جىلدا العاشقىسى «وسى قانشالىقتى مۇمكىن» دەپ وقۋ­شى­لارعا سىرتتاي باقىلاۋ جاساپ, ارتىنان شىنايى بىلىمگە كوزدەرى جەتىپتى. اڭگىمە بارىسىندا نۇرزادا ءال­مەتوۆا وقۋشىلارعا «ءجۇزىمىز سال­قىن, جۇرەگىمىز مەيىرىمدى» دەپ قال­دى. تۇسىنە بىلگەنگە, وسى سوزدە ۇلكەن تاربيە وشاعى بار. ويتكەنى, بۇل ۇستازدار ابىروي-اتاقتى ارزان بەدەلدەن ەمەس ءوز ماڭداي تەرى, ەتكەن ەڭبەگىنەن ىزدەيدى. ۇستازدار قاۋىمىمەن كەزدەسۋ­ىمىزدە بىرگە بولعان اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ جاڭا باسشىسى لەسحان قويلىباەۆ مەكتەپ-گيم­نازيانىڭ وزىق تاجىريبەسىن اۋدان مەكتەپتەرىنە تاراتپاق نيەتتە. «التىن شىققان جەردى بەلدەن قاز» دەگەن وسى. باقتيار تايجان, «ەگەمەن قازاقستان» وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ماقتاارال اۋدانى