مەملەكەت باسشىسى الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ ورىن الۋىنا بايلانىستى ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ء(ۇيدب) ەكىنشى بەسجىلدىعىنىڭ باعدارلاماسىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى تاپسىرعان بولاتىن. بۇل جاڭارتىلعان قۇجات ۇكىمەتتە وسى ماۋسىم ايىندا قارالماق. ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆتىڭ ايتۋىنشا, داعدارىس كەزەڭىندە ناق وسى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى ەكونوميكانى ودان ءارى دامىتۋدىڭ سەنىمدى تەتىگىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. ناتيجەسىندە كاسىپكەرلەر مەن ينۆەستورلار جاڭا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ۇستىندە.
اتالعان ماسەلەلەرگە بايلانىستى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆپەن اڭگىمەلەسىپ, الەمدىك داعدارىستىڭ ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋ ىسىنە تيگىزىپ جاتقان اسەرى, پرەزيدەنتتىڭ ينۆەستورلار تارتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنىڭ ورىندالۋ بارىسى, تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دامۋ باعىتىندا قولعا الىنىپ جاتقان شارالار تۋرالى ايتىپ بەرۋىن سۇرادىق.
– اسەت ورەنتاي ۇلى, الەمدىك داعدارىستىڭ ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا اسەرىن تيگىزىپ, ونىڭ ءوسىمىن باياۋلاتقاندىعى راس پا؟ يندۋستريالاندىرۋ ءىسى وڭىرلەر جاعدايىنا قالاي اسەر ەتۋدە؟
– ارينە, داعدارىس كاسىپورىندار جۇمىسىنا قيىندىقتارىن كەلتىرۋدە. كاسىپكەرلەر بانكتەردىڭ نەسيەلەردى بۇرىنعىداي ىقىلاسپەن بەرۋ جاعدايى ازايعاندىعىن ايتىپ وتىر. ونىمدەرگە دەگەن سۇرانىس ەلدىڭ ىشىندە دە, سونداي-اق شەتەلدەردە دە, سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ نەگىزگى ساۋدا ارىپتەستەرىمىز رەسەي مەن قىتاي نارىقتارىندا دا تومەندەپ كەتتى.
دەگەنمەن, سوعان قاراماستان, ەلىمىزدىڭ جاڭادان قۇرىلعان نەمەسە جاڭعىرتىلعان كوپتەگەن كاسىپورىندارى بۇرىنعىسىنشا تۇراقتى قالپىندا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە, ءبىز دە بوسقا قاراپ وتىرعانىمىز جوق. جاڭا ءوندىرىستەردى قۇرۋ ۇستىندەمىز. وسى رەتتە اتالعان باعىتتاعى جوبالاردىڭ ساپاسى بۇرىنعىعا قاراعاندا الدەقايدا جاقسارا تۇسكەندىگىن ايتقىم كەلەدى.
ءيا, قازىرگى كۇنى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ 2014-2019 جىلدارعا ارنالعان ەكىنشى بەسجىلدىعىنىڭ ءىس-شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ ۇستىندەمىز. بۇل كەزەڭدە ءبىز 500 جاڭا ءوندىرىستى ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. مۇنىڭ 128-ءى وتكەن جىلى پايدالانۋعا بەرىلدى. بيىلعى جىلى 120 جوبا ىسكە قوسىلىپ, بۇل بىزگە 14 مىڭ جاڭا جانە تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى. مۇنىڭ سىرتىندا جاڭادان سالىناتىن 100-گە تارتا وندىرىستەردىڭ قۇرىلىستارى جۇرگىزىلۋدە. ولاردىڭ ىشىندە تۇپكىلىكتى ونىمدەر شىعارۋعا باعىتتالعان ءىرى جانە ورتا دەڭگەيلى جوبالار از ەمەس.
بيىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا تەمىرجول دوڭعالاقتارىن جانە ولاردىڭ بىلىكتەرىن شىعاراتىن ءوندىرىس ورنى ىسكە قوسىلماق. وسى ارقىلى تەمىرجول ماشينا جاساۋ كلاستەرى قۇرىلىپ بولماق. ويتكەنى, وسىنىڭ الدىندا ۆاگوندار, لوكوموتيۆتەر, رەلستەر شىعارۋ ءىسى جولعا قويىلعان ەدى. مۇنىڭ سىرتىندا, اقمولا جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارى ءۇشىن ءارتۇرلى بوسالقى بولشەكتەر مەن تەتىكتەر شىعارىلا باستايدى.
ءتۇرلى پەستيتسيدتەر مەن گليفوساتتان باستاپ ءارتۇرلى اگروحيميالىق ونىمدەر شىعارۋ پاۆلودار وبلىسىندا قولعا الىندى. كورەيالىق ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن «يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى» ارناۋلى ەكونوميكالىق ايماعىندا جوعارعى تەحنولوگيالىق قۇرالدار مەن اسپاپتار ءوندىرىسى قۇرىلسا, سول پارك ورنالاسقان الماتىدا ەت جانە مال مايى ءوندىرىسى ىسكە قوسىلماق. بۇلاردىڭ بارلىعىنىڭ جۇزەگە اسۋى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنا جوسپارلانىپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ءبىز جوبالاردى تاڭداپ الۋ ماسەلەسىن جاقسارتۋ جونىندەگى جۇمىستاردى جالعاستىرۋ ۇستىندەمىز. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدىڭ 12 وبلىسىندا يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا قۇرىلعان جاڭا ءوندىرىس ورىندارى وسى وڭىرلەردەگى ونەركاسىپتىك ءونىمدەردىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن, ياعني 25 پايىزدان استامىن وندىرۋدە. دەمەك, يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى قازىردىڭ وزىندە ەكونوميكامىزدىڭ ساپالى تۇرعىدان وسىمىنە وڭ اسەر ەتىپ وتىر دەپ ايتا الامىز.
– دەمەك, يندۋستريالاندىرۋ ءىسى ءوڭىرلەردىڭ دامۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزىپ وتىر ەكەن. ەندەشە, وسىنداي جوبالاردى ناقتى مىسالمەن ايتا كەتسەڭىز.
– بارلىق جاڭا وندىرىستەر وڭىرلەرگە وڭ اسەر ەتىپ وتىرعاندىعى انىق. ءويتكەنى, جاڭا ءوندىرىس دەگەنىمىز – جاڭا جۇمىس ورىندارى, مەملەكەت قازىناسىنا تۇسەتىن سالىقتار, جۇمىسشىلارعا تولەنەتىن ەڭبەكاقىلار, ونىڭ ۇستىنە جاڭا وتاندىق تاۋارلار مەن قىزمەتتەر بولىپ تابىلادى عوي.
ەگەر ناقتى مىسالعا كەلسەك, جامبىل وبلىسىنىڭ مىڭارال اۋىلىندا «مىڭارال تاس كومپانياسى» جشس فرانتسۋزدىڭ Vicat Group كومپانياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, جىلىنا قازىرگى زامانعى «قۇرعاق تاسىلمەن» 1,2 ميلليون توننانىڭ ءونىمىن شىعاراتىن تسەمەنت زاۋىتىن ىسكە قوستى. وسى كاسىپورىننىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى اۋىلداعى 500 ادام تۇراقتى جۇمىس تاپتى. كومپانيا وسى اۋىلداعى مەكتەپتى ءجوندەپ بەردى, وعان 10 ميلليون تەڭگە قارجىسىن جۇمسادى. سونداي-اق, اۋىلداعى از قامتىلعان, كوپ بالالى نەمەسە جەتىم بالالار وتباسىلارىنا كومەگىن كورسەتىپ وتىر.
اقتوبەدە قازاقستاندا ءبىرىنشى رەت رەلس زاۋىتى ىسكە قوسىلىپ, وسىنىڭ ناتيجەسىندە 800-دەن استام جۇمىس ورنى قۇرىلدى. زاۋىتتا رەلستەر مەن فاسوندىق پروكات ساپاسىن تەكسەرەتىن زەرتحانا جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ قىزمەتكەرلەرى رەسەي مەن يتاليانىڭ زەرتتەۋ ورتالىقتارىندا وقىتىلۋدا. زاۋىت ونىمدەرى ىشكى قاجەتتىلىكتەر ءۇشىن, سونداي-اق, تمد ەلدەرىنە ەكسپورتتاۋ ءۇشىن شىعارىلادى.
تاعى ءبىر مىسال. «Kaz Minerals» كومپانيالار توبى پاۆلودار وبلىسىندا اسا ءىرى جوبا – بوزشاكول كەن بايىتۋ كومبيناتىن ىسكە قوستى. ول 100 مىڭ توننا تازارتىلعان مىس شىعارادى. ونىمدەردى وتكىزۋدە پروبلەما جوق. بارلىق ءونىم شەتەلدەرگە ەكسپورتتالادى. ەڭ باستىسى, بوزشاكولدەگى ەڭبەك ونىمدىلىگى قازاقستاندا وسى ۋاقىتقا دەيىن جۇمىس ىستەپ كەلگەن مىس وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا قاراعاندا, 15 ەسە جوعارى بولماق. مۇندا 1,5 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلدى. وندا قازىر ەكىباستۇز قالاسىنىڭ ماڭايىندا ورنالاسقان اۋىل ادامدارى دا جۇمىس تاۋىپ وتىر. ءبىز بۇل كەن-بايىتۋ كومبيناتى مەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى جاڭا جوبا ناتيجەسىندە پايدا بولعان اقتوعاي كەن-بايىتۋ كومبيناتىنىڭ ەلىمىزدىڭ مىس يندۋسترياسىنىڭ تۋ ۇستاۋشىلارى بولاتىندىعىنا تولىق سەنىم ارتامىز.
«Karazhal Operating» جشس امەريكالىق Halliburton ترانسۇلتتىق كومپانياسىنىڭ قاتىسۋىمەن قاراعاندى وبلىسىندا باريت كەندەرىن وڭدەيتىن وندىرىستىك كەشەن اشتى. بۇل قاراجال سەكىلدى شاعىن قالادا 100 تۇراقتى جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ماڭعىستاۋ وبلىسىندا قازازوت زاۋىتى جاڭعىرتىلدى. اممياك قىشقىلىن گرانۋلدەۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسى ەنگىزىلدى. ناتيجەسىندە, زاۋىت قۋاتتىلىعى 50 پايىزعا ارتتى. ونىڭ شىعارعان ونىمدەرىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى ەكسپورتقا جونەلتىلۋدە. مۇندا 900 ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى.
اتىراۋداعى مۇناي-حيميا كلاستەرىندە وتكەن جىلى ەلىمىزدە ءبىرىنشى رەت دايىن پوليمەرلىك ونىمدەر ءوندىرىسى ىسكە قوسىلدى. ونىڭ بارلىق ونىمدەرى ىشكى رىنوكتا پايدالانىلادى. ءوندىرىس ورنىنىڭ ىسكە قوسىلۋىنا بايلانىستى ماقات اۋدانىندا 600 قوسىمشا جۇمىس ورنى قۇرىلدى.
ەگەر ايتا بەرسەك, وسىنداي مىسالدار وتە كوپ.
– اسەت ورەنتاي ۇلى, ونەركاسىپ ءۇشىن قاجەت بولىپ تابىلاتىن كولىكتىك, ەنەرگەتيكالىق جانە باسقا دا ينفراقۇرىلىمدار ماسەلەسىن شەشۋدىڭ ءساتى ءتۇستى مە؟
– ارينە! قۋات تاپشىلىعى, جىلجىمالى قۇرام تاپشىلىعى ماسەلەلەرى شەشىمىن تاپتى. اۆتوجولدار مەن تەمىرجولدارى ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرلەرىن ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىرۋعا كىرىستى. ءتىپتى, بۇعان تاڭدانىپ قاجەتى جوق. ءويتكەنى, يندۋستريالاندىرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاما بيۋدجەتىندەگى قارجىنىڭ 60 پايىزدان استامى ناق وسى ءىستەردى جولعا قويۋعا باعىتتالعان بولاتىن.
بيزنەستى (شوب, ەكسپورتتاۋشىلار, ينۆەستورلاردى) قولداۋ ءۇشىن ارناۋلى باعدارلامالار ازىرلەنىپ, ونى قارجىلاندىرۋ قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى, قازاگرو, «دامۋ» قورى, كاسىپكەرلەر ءۇشىن جاقسى تانىس «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى ارقىلى جۇرگىزىلدى.
كولىكتىك, ەنەرگەتيكالىق جانە ونەركاسىپتىك جوبالاردى ەسەپكە الساق, التى جىل ىشىندە ەلىمىزدىڭ ناقتى سەكتورىندا 8700-دەن استام شاعىن, ورتا جانە ءىرى كومپانيالار قولداۋعا يە بولدى. مۇنىڭ ءوزى 193 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ەكونوميكامىزدا قۇرىلعان جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ تورتتەن ءبىرى نەمەسە 23,1 پايىزى وسى ءىستىڭ ۇلەسىنە ءتيدى.
قورىتا ايتقاندا, قازاقستاندا جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ساپاسىن كۇشەيتكەن جانە ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن وڭىرلەرىنىڭ ەكونوميكاسىنىڭ ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتكەن جاڭا يندۋستريالىق بازا پايدا بولدى. وڭدەۋ سالاسىنىڭ 26 جاڭا ەلەۋلى ماڭىزدى سەكتورى قۇرىلدى. ەكسپورتقا شىعارىلاتىن ونىمدەر نومەنكلاتۋراسى 777-دەن 824 تاۋارعا دەيىن ءوستى.
– سونىمەن, يندۋستريالاندىرۋ تيىمدىلىگى قازىردىڭ وزىندە سەزىلىپ وتىر دەپ ايتۋعا بولاتىن شىعار؟
– يندۋستريالاندىرۋ – ساۋدا, قۇرىلىس, اۋىل شارۋاشىلىعى, ەنەرگەتيكا, قارجى سەكىلدى سەكتورلارمەن قاتار, ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ جەكە ءبىر شەكتەۋلى بولىگى عانا بولىپ تابىلادى جانە وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ دامۋى ءۇشىن عانا جاۋاپ بەرەدى. بىراق, سوعان قاراماستان, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ول ەكونوميكالىق دامۋدا بارعان سايىن ۇلكەن ءرولگە يە بولا تۇسۋدە. ول قازاقستاندىقتارعا جاڭا جۇمىس ورىندارىن, تۇراقتى جالاقىنى ۇسىنۋدا. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ ءومىرىمىز ءۇشىن اسا قاجەتتى ساپالى تاعام ءونىمدەرىنىڭ, ءدارى-دارمەكتەردىڭ, كيىمدەر مەن اياق كيىمدەردىڭ, ءۇي جيھازدارى مەن قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ جانە باسقا دا كوپتەگەن زاتتاردىڭ جاڭا تۇرلەرى وندىرىلە باستادى.
يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن كاسىپورىنداردىڭ ۇلكەن ءبولىگى (ولار 700-گە جۋىق) تۇراقتى جۇمىس ىستەپ قانا قويماي, 1 تريلليون تەڭگەنىڭ ونىمدەرىن سىرتقى رىنوكتارعا ەكسپورتتادى. ءبىزدىڭ كاسىپورىندارىمىز قازىر يران, قىتاي, رەسەي جانە باسقا دا الىس شەتەلدەردىڭ رىنوكتارىنا كىرۋدە. مۇنىڭ سىرتىندا ونەركاسىپشىلەردىڭ, ينجەنەرلەردىڭ جاڭا ۇرپاقتارى ءوسىپ-جەتىلىپ, ولار نەعۇرلىم ماڭىزدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرا باستادى.
باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءىسى قولعا الىنعان ۋاقىتتان (2010 جىلدان) باستاپ 6,2 تريلليون تەڭگەنىڭ ونىمدەرى ءوندىرىلدى. مۇنىڭ 446 ميلليارد تەڭگەسى 2016 جىلدىڭ 1 توقسانىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە وڭدەۋ سالاسىنىڭ ءوسىم قارقىنى بويىنشا ءبىز پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى بىرقاتار ەلدەردىڭ (مىسال ءۇشىن ايتقاندا, بەلارۋس پەن رەسەيدىڭ) الدىنا تۇستىك.
– ءبىر كەزدەرى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن سىناۋشىلار كوپ بولاتىن. جوبالار جۇمىس ىستەمەي جاتىر, بۇل ىستە بوياماشىلىق پەن دابىرا تۋدىرۋشىلىق كوپ دەپ ايتىلاتىن...
– وكىنىشكە وراي, ونداي ادامدار ءالى دە بار. ونداي ادامدار كوبىنەسە ءوزىنىڭ وندىرىستىك قۋاتىنا ءالى دە تولىق جەتە قويماعان كاسىپورىندار جايلى ايتادى. شىن مانىنە كەلگەندە, ول كاسىپورىندار ماۋسىمدىق جاعدايعا بايلانىستى جۇمىس كولەمىن ازايتۋى مۇمكىن. مىنە, وسى جاعدايدى ەسەپكە الۋ نەگىزىندە دۇرىس ەمەس.
2015 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, 898 جاڭا ءوندىرىس ورنىنىڭ تەك 21-ءى عانا توقتاپ تۇردى. بۇل – جالپىنىڭ 2 پايىزىن عانا قۇرايتىن كورسەتكىش.
توقتاپ تۇرعان كاسىپورىنداردىڭ نەگىزگى سەبەبىنە كەلسەك, ولار بيزنەس-مودەلدىڭ دۇرىس بولماۋى, اينالىم قارجىسىنىڭ بولماۋى نەمەسە جەتكىلىكسىزدىگى, نەسيەلەندىرۋدەگى پروبلەمالار, ونىمدەردى ساتىپ الۋداعى تۇتىنۋشىلىق قابىلەتتىڭ تومەندەۋى سەكىلدى ماسەلەلەردەن تۋىندايدى. بارلىق توقتاپ تۇرعان جوبالار وڭىرلىك بولىپ تابىلادى جانە ولار اكىمدەردىڭ باقىلاۋىندا تۇر. ولاردى ساۋىقتىرۋ جونىندەگى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ماسەلەن, وسىنداي ءىس-شارالاردىڭ ءناتيجەسىندە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى كەراموگرانيت پەن توقىما ءوندىرىستەرىنىڭ, الماتى وبلىسىنداعى «ەلەاس» ءدارى-دارمەك زاۋىتىنىڭ جۇمىسى قايتا جالعاستى. «قازاقستان دامۋ بانكى» اق قارجىلاندىرعان «ازيا كەراميكا» جشس جۇمىسى 2011 جىلى توقتاعان ەدى. بۇل جوبا «يفك» اق-قا بەرىلدى. جاڭا ينۆەستور تابىلدى. ول – «زەردە» ۇەۇ» جشس. اتالعان زاۋىت 2015 جىلدىڭ مامىر ايىنان باستاپ جۇمىسىن قايتا جالعاستىردى.
بۇل جەردە بارلىق وندىرىستەردىڭ 96-97 پايىزى بيزنەسمەندەردىڭ ءوز ەسەبىنەن سالىنعاندىعىن ءتۇسىنۋىمىز جانە بۇل جايتتى اتاپ ءوتۋىمىز قاجەت. دەمەك, بۇل – ولاردىڭ ءوز ينۆەستيتسيالارى جانە ءوز تاۋەكەلدەرى.
ال بۇل جەردەگى مەملەكەتتىڭ ءرولى نەسيەلەردى ارزانداتۋ, سالىقتى جەڭىلدەتۋ, ەلەكتر قۋاتى, سۋ, جىلۋ جانە جولدارمەن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ىسكەر ادامدار مەن كومپانيالاردى, ينۆەستورلاردى قارجىلارىن وڭدەۋ ونەركاسىبىنە جۇمساۋىنا ىنتالاندىرۋ بولىپ تابىلادى. ارينە, اتالعان ءىس-شارالار ءۇشىن دە ءتيىستى قاراجات ءبولىنەدى. ويتكەنى, بىزگە ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋعا ءبارىبىر تۋرا كەلەدى. ال بيزنەسمەندەردىڭ الىپ جاتقان نەسيەلەرى, ولار – قايتاتىن قارجىلار. ول نەسيەلەردى كاسىپكەرلەر بانكتەردەن الادى. دەمەك, مۇنداي جاعدايدا قارجىلاردىڭ قايتپاي قالۋى مۇمكىن ەمەس. ءويتكەنى, بانكتەردىڭ بولىنگەن نەسيە قاراجاتتارىن قايتارىپ الۋدى قالاي باقىلايتىندىقتارىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى.
– وتكەن جىلى كوپتەگەن ەلدەردە ينۆەستيتسيالار قۇيىلىسىنىڭ كۇرت تومەندەگەندىگى بايقالدى. بۇل جاعداي قازاقستانعا دا قاتىستى ما؟
– تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار نەگىزىنەن العاندا تاۋ-كەن ونەركاسىبىندە 58 پايىزعا, شيكى مۇناي وندىرۋدە – 62 پايىزعا, ساۋدا سالاسىندا – 47 پايىزعا تومەندەدى. بىراق, وسىنداي جاعدايعا قاراماستان, يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ باسىمدىق بەرىلىپ وتىرعان باعىتتارى بويىنشا ينۆەستيتسيالار كولەمى كەرىسىنشە وسە ءتۇستى. ماسەلەن, ماشينا جاساۋ سالاسىنا كەلگەن ينۆەستيتسيالار كولەمى 7 ەسە, تاعام ونەركاسىبىنە – 30 پايىزعا, مۇناي ونىمدەرىن وڭدەۋ وندىرىسىنە – 81 پايىزعا ءوستى.
سونىمەن, تازا شيكىزاتتىق جوبالارعا ينۆەستيتسيالاردىڭ تومەندەۋى شيكىزات باعاسىنىڭ قۇلدىراۋىنان ورىن الىپ وتىرعاندىعىن كورسەتسە, ءوندىرۋ مەن وڭدەۋگە قاتىستى يندۋستريالىق جوبالارعا كەلگەن ينۆەستيتسيالار كولەمى ارتا تۇسۋدە. مۇنىڭ ءوزى يندۋستريالاندىرۋ اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ وڭ ءناتيجەلەر كورسەتكەندىگىن بىلدىرەدى.
– ينۆەستورلارمەن جۇمىس – ءسىزدىڭ مينيسترلىگىڭىزدىڭ ماڭىزدى باعىتى. سوڭعى ۋاقىتتارى ينۆەستورلار قارجىلارىن وڭىرلەرگە كوبىرەك سالىپ جاتقاندىعى ايقىندالىپ وتىر.
– بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ بارلىق جۇمىسىمىز جاڭا كۇردەلى جاعدايعا اۋىسۋدا. بۇل جۇمىستىڭ ەرەكشە ماڭىزدىلىعى ەسكەرىلە وتىرىپ, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا پرەمەر-مينيستر باسقاراتىن ۇكىمەتتىك كەڭەس جۇمىس ىستەي باستادى. وڭىرلەردە مۇنداي كەڭەستەردى وبلىس اكىمدەرى باسقارۋدا. كاسىپكەرلەردىڭ ۇلتتىق پالاتاسىمەن, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىمەن جانە ەلشىلەرمەن ءىس-قيمىل الگوريتمى ازىرلەندى. ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىن 10 ەلدەگى ءبىزدىڭ ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەردە ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىندەگى ارناۋلى كەڭەسشىلەر ىسكە كىرىستى.
ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى ينۆەستورلار ءۇشىن بارلىق ماسەلەلەرىن ءبىر جەردەن شەشەتىن «ءبىر تەرەزەگە» اينالىپ وتىر. بۇل تەرەزە ارقىلى بيزنەسمەنگە 300-دەن استام قىزمەت كورسەتىلەدى. قىسقاسىن ايتقاندا, ينۆەستورلاردىڭ بارلىق ماسەلەلەرى بىزدە شەشىلەدى. ولارعا بۇرىنعىداي ءارتۇرلى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قىزمەتتىك دەڭگەيلەرگە جۇگىرىپ قاجەتى جوق.
قازىر ءبىز شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن 200-دەن استام ينۆەستيتسيالىق جوبالار بويىنشا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزۋ ۇستىندەمىز. ولاردىڭ اراسىندا ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالارمەن ءبىرلەسكەن جوبالار بار. بيىلعى جىلى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن 30 ءوندىرىستى ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىرسا, 60 ينۆەستور جاڭا جوبالار جونىندە جاڭا قۇرىلىستار باستاماق.
ماسەلەن, «Tenaris» ترانسۇلتتىق گيگانتى اقتاۋداعى ارناۋلى ەكونوميكالىق ايماقتا مۇناي قۇبىرلارى زاۋىتىن ىسكە قوسپاق. بۇل زاۋىت جىلىنا 45 مىڭ توننانىڭ ءونىمىن شىعارادى. ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ قۇنى – 14,6 ميلليارد تەڭگە.
جامبىل وبلىسىندا «ەۋروحيم» كومپانياسى بيىلعى جىلى مينەرالدىق تىڭايتقىشتار ءوندىرىسى بويىنشا كەشەن قۇرىلىسىن باستاماق. مۇنداعى ينۆەستيتسيا كولەمى 300 ميلليارد تەڭگەدەن اسادى.
Hikma بريتانيالىق كومپانياسى ءدارى-دارمەك زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن قولعا الدى. مۇندا كۇردەلى ءدارى-ءدارمەكتەر شىعارىلاتىن بولادى. ينۆەستيتسيا كولەمى – 6,5 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجىنى قۇرايدى.
بۇلاردان گورى شاعىنىراق جوبالار دا بار. «Ipek Kagit Central Asia» تۇرىك كومپانياسى استانادا تۇرمىستىق جانە سانيتارلىق-گيگيەنالىق ماقساتتاعى قاعاز ونىمدەرىنىڭ قۇرىلىسىن ىسكە قوسپاق. ال يتاليانىڭ «Cremanini» كومپانياسى قازىرگى زاماندىق ەت وڭدەۋ زاۋىتىن سالماق.
ەلىمىزدەگى وڭىرلەردىڭ تەڭ جارىمى يندۋستريالاندىرۋ جوبالارىنىڭ ەسەبىنەن 2012-2015 جىلدار اراسىندا 1,5 تريلليون تەڭگەنىڭ قارجىسىن تارتتى. ماسەلەن, اقتوبە وبلىسى 889,3 ميلليارد تەڭگەنىڭ, شىعىس قازاقستان وبلىسى – 884,3 ميلليارد تەڭگەنىڭ, پاۆلودار وبلىسى – 855,7 ميلليارد تەڭگەنىڭ, الماتى وبلىسى – 757,6 ميلليارد تەڭگەنىڭ قارجىسىن تارتتى.
– اسەت ورەنتاي ۇلى, ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق دامۋىندا «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىنا قانداي ءرول بەلگىلەنىپ وتىر؟ بۇدان جاقسى ناتيجە كۇتۋگە بولا ما؟
– يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرعان كەزدە تۋىندايتىن تەحنولوگيالىق شاقىرۋلارعا وسى «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس. بۇل ەكى باعدارلاما ءوزارا ناقتى ۇيلەستىرىلگەن. «تسيفرلى قازاقستاننىڭ» نەگىزى – قازىرگى زاماندىق تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمدار قالىپتاستىرۋ, سونىڭ ىشىندە ەل حالقىن ينتەرنەتكە كەڭ جولاقتى قوسىلۋمەن كەڭىنەن قامتۋ, ورتالىقتار مەن زەرتحانالار قۇرۋ, حالىقتىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ.
ەكىنشىدەن, يندۋستريالاندىرۋدىڭ باسىم باعىتتارى بويىنشا بىلىكتى كادرلار دايىنداۋ ءۇشىن 11 جوعارى وقۋ ورنى, 10 كوللەدج بەلگىلەندى. مۇندا ماماندار حالىقارالىق ءبىلىم باعدارلامالارىمەن, ەڭ باستىسى, كەمبريدج, كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتتەرى سەكىلدى ارىپتەس الەمدىك جوو-لار قاتىسۋىمەن حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا وقىتىلادى.
ءبىز بولاشاقتا دۇرىس ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن كرەاتيۆتىك ادام كاپيتالىمەن جۇمىس ىستەيتىن كرەاتيۆتىك ەكونوميكانى دامىتۋ قاجەتتىگىن جاقسى تۇسىنەمىز. بۇل بىردەن ءبىر جول. سوندىقتان ءبىزدىڭ ستراتەگيامىز ەكى دەڭگەيدەن تۇرادى.
ءبىرىنشى دەڭگەي – ستراتەگيالىق. مۇنىڭ ەكى باعىتى بار. ولار – جاڭا ەكونوميكا ءۇشىن ادام رەسۋرستارىنىڭ جاڭا ۇرپاعىن قالىپتاستىرۋ جانە ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ. ارينە, بۇل ەكى باعىت ۇزاق مەرزىمدىك بولاشاقتا تيىمدىلىككە يە بولادى.
ەكىنشى دەڭگەي – يننوۆاتسيالاردى قىسقا مەرزىمدىك جانە ورتا مەرزىمدىك كەزەڭدە دامىتۋ. ول دا ەكى باعىتتان تۇرادى.
ءبىرىنشى باعىت بويىنشا, بىزگە بازالىق يندۋسترياداعى (اۋىل شارۋاشىلىعى, تاۋ-كەن ونەركاسىبى, ت.ب.) تەحنولوگيالىق الشاقتىقتى ەڭسەرۋ. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ءبىز ونىمدىلىكتى جانە ەنەرگيالىق تيىمدىلىكتى ارتتىرا الامىز.
ەكىنشى باعىت بويىنشا, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار سەكىلدى جاڭا سەكتورلاردى دامىتۋ. مۇندا تەحنولوگيالىق كوشباسشىلارمەن جانە ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالارمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەي وتىرىپ, بىلىكتىلىك مۇمكىندىكتەرىمىزدى ارتتىراتىن وڭىرلىك ورتالىقتار اشۋ قاجەت.
ماسەلەن, ءبىز تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىندە بىلىكتىلىك ورتالىعىن قۇرۋ جونىندە McKinsey-مەن كەلىسىمگە قول قويدىق. بۇل – ۇزدىك الەمدىك تاجىريبەلەر مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى تەز ەنگىزۋ مۇمكىندىگىن بەرەتىن ينۆەستيتسيالىق جوبا.
كوپتەگەن جوعارى تەحنولوگيالىق كومپانيالار, ونىڭ ىشىندە Google دە بار, بۇل ەرەكشە ورتالىقتىڭ قىزمەتىن وزدەرىنىڭ جاڭا ونىمدەرىن ەنگىزۋ ءۇشىن پايدالانا الادى.
كەلەسى جىلى ءبىز McKinsey-مەن بىرلەسىپ, الماتىداعى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركىندە جاڭا ماتەريالدار جانە ءادديتيۆتى تەحنولوگيالار جونىندەگى ورتالىقتى ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
قازاقستاننىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى وڭىرلىك ستارتاپ-حابقا اينالۋ. وسى ءۇشىن ءبىز استاناداعى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتتىڭ جانە الماتىداعى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركىنىڭ بازاسىندا ەكى جوعارى تەحنولوگيالىق كلاستەردى قۇردىق.
ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن بىزگە وڭىردەگى ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك قۇقىعىن ۇزدىك قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ, ستارتاپ-كاسىپكەرلىككە جاقسى قولداۋ جانە تالانتتاردى تارتۋ قاجەت. ءبىز جوعارى تەحنولوگيالىق سالانى دامىتۋ نەگىزگى بىلىكتىلىك قۇزىرەتىن ارتتىرۋ ىسىمەن ءوزارا تىعىز بايلانىستا وربيتىندىگىن تۇسىنەمىز. دەمەك, ءبىز بۇعان ادام كاپيتالىن ينۆەستيتسيالاعان جاعدايدا قول جەتكىزەمىز. بۇل – ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق مىندەتىمىز.
بۇعان قوسا ايتارىم, يندۋستريالاندىرۋدىڭ تۇزەتىلگەن باعدارلاماسى مەن «تسيفرلى قازاقستان» پلاتفورماسىندا قىزمەت ونىمدىلىگىن دامىتۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ باستى ماقساتى – مۇناي سەكتورىنا ەكونوميكانىڭ تاۋەلدىلىگىن تومەندەتۋ ماسەلەسىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل جەردە كۇتىلەتىن ناتيجەنىڭ شىنايى ەكەندىگىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ۇدەرىسى مەن يندۋستريالاندىرۋ – بۇل كۇردەلى جانە ۋاقىتتى قاجەت ەتەتىن مىندەتتەر.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. ۇلكەن ىسكە تولاعاي تابىس تىلەيمىز.
اڭگىمەلەسكەن
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»