عاسىردان استام ۋاقىت بويى مۇناي ءوندىرىپ كەلە جاتقان ەلىمىزدە كومىرسۋتەگى سالاسىنىڭ الار ورنى ارينە ەرەكشە. جەتى قات جەر استىنان «قارا التىندى» ىزدەۋ, تابۋ, يگەرۋ – ەرەكشە ەڭبەكتى, تاباندىلىق پەن وراسان زور قايرات-جىگەردى تالاپ ەتەدى. ول اششى ماڭداي تەردىڭ ارقاسىندا ىسكە اسىرىلاتىن جۇگى اۋىر جۇمىس. قازاقستاننىڭ مۇنايشىلارى ءوز كاسىپتەرىن ابىرويلى اتقارىپ, ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە مول ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى.
مۇناي ونەركاسىبى سان ءتۇرلى ماماندىقتىڭ باسىن بىرىكتىرگەن الىپ كەشەن. ونىڭ ىشىندە اسىرەسە گەولوگيا سالاسىن ايرىقشا اتاۋعا بولادى. جەر ءنارىن ىزدەپ, جاڭا كەن كوزدەرىن اشىپ, مۇناي قورىن ۇلعايتۋدا گەولوگتاردىڭ ەڭبەگى ەرەن. مىنە, وسى ماڭىزدى سالادا ۇزاق جىلدار ەڭبەك ەتىپ, بۇكىل سانالى عۇمىرىن ارناعان بەلگىلى گەولوگ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءال-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, مينەرالدىق رەسۋرستار اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, جەر قويناۋىن بارلاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى ورال اقشولاقوۆ جۋىردا مەرەيلى 80 جاسقا تولدى. قازاق مۇناي-گاز سالاسىنىڭ دامۋىندا ايرىقشا قولتاڭباسى بار ارداقتى ازاماتتى وتاندىق مۇناي ءوندىرۋ كومپانياسى – «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» اق ۇجىمى شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتاپ, وعان زور دەنساۋلىق, باياندى عۇمىر, ءومىردىڭ بارلىق جاقسىلىعىن تىلەدى. اتاقتى گەولوگتىڭ ەڭبەك جولىن جاستارعا ۇلگى-ونەگە رەتىندە پاش ەتتى.
اتىراۋ – قازاق مۇنايىنىڭ قاراشاڭىراعى, التىن بەسىگى. ەلىمىزگە بەلگىلى مۇنايشىلاردىڭ دا وسى وڭىردەن كوپتەپ شىعۋى زاڭدىلىق دەرسىڭ... ورال اقشولاق ۇلى دا وسى ءوڭىردىڭ ءتول پەرزەنتى. ول 1936 جىلى 16 ماۋسىمدا گۋرەۆ قالاسىندا (قازىرگى اتىراۋ) دۇنيەگە كەلدى. اكەسى اقشولاق ەسحوجين ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, بىرنەشە مارتە مەملەكەتتىك ماراپاتتارعا يە بولىپ, قۇرمەتكە بولەنگەن ازامات ەدى. 1941 جىلى گۋرەۆ – ورسك مۇناي قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىندە مايدانعا شاقىرىلدى. 1945 جىلى سوعىستان امان-ەسەن ورالعان سوڭ ەلدەگى قىزمەتكە ارالاستى. اناسى ناحان ەسحوجيەۆا ەڭبەك مايدانىنا بەلسەنە قاتىسىپ, ەرەكشە كوزگە ءتۇستى.
ورال اقشولاق ۇلىنىڭ جاستىق شاعى قيىن كەزەڭدەرمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. دەسە دە ماقساتى ايقىن, جىگەرى جالىندى جاستى اۋىرتپالىق مۇقالتپادى, قايتا شىڭداي ءتۇستى. ول 1958 جىلى ي.گۋبكين اتىنداعى ماسكەۋ مۇناي ينستيتۋتىن مۇنايشى-گەولوگ ماماندىعى بويىنشا ءتامامداپ تۋعان جەرى گۋرەۆ قالاسىنا ورالدى. ەڭبەك جولىن مۇناي جانە گەولوگيا مەكەمەلەرىندە باستاپ, باتىس قازاقستان مۇناي-گاز بارلاۋ باسقارماسىنىڭ ەكسپەديتسياسىندا كوللەكتور, قاتارداعى تەحنيك-گەولوگ, ينجەنەر-گەولوگ, ورتالىق زەرتحانانىڭ باس ينجەنەرى, گەولوگيا ءبولىمىنىڭ باستىعى لاۋازىمدارىن اتقاردى. 1972 جىلى كازنيگري ينستيتۋتىنا قىزمەتكە اۋىسىپ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىمەن اينالىستى. 1976 جىلى گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءدارەجەسىن قورعاپ, عالىم اتاندى.
ال 1983 جىلى قايتادان وندىرىسكە اۋىسىپ «گۋرەۆمۇنايگازگەولوگيا» بىرلەستىگىنە قاراستى بالىقشى مۇناي-گاز بارلاۋ, ۇڭعىلاردى سىناۋ ەكسپەديتسياسىنىڭ, باتىس قازاقستان مۇناي-گاز بارلاۋ جانە ۇڭعىلاردى گەوفيزيكالىق زەرتتەۋ ەكسپەديتسياسىنىڭ باستىعى بولىپ ەڭبەك ەتتى. اتىراۋ, ماڭعىستاۋ, باتىس قازاقستان, اقتوبە وبلىستارىندا جۇرگىزىلگەن مۇناي-گاز بارلاۋ جۇمىستارىنا دا بەلسەنە قاتىسىپ, ەرەن ەڭبەك ءسىڭىردى. الماتى گەوفيزيكالىق ەكسپەديتسياسى پارتياسىندا باس گەولوگ, باسشى, «قازگەوفيزيكا» وندىرىستىك-گەولوگيالىق بىرلەستىگىندە ءبولىم باستىعى بولىپ ەڭبەك ەتتى.
بۇدان سوڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى گەولوگيا جانە جەر قويناۋىن قورعاۋ مينيسترلىگىندە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. ەلىمىزدىڭ تەرەڭ زەرتتەلمەگەن وڭىرلەرىنە كوڭىل اۋدارىپ پاۆلودار, زايسان, تەڭىز, شىعىس ارال جانە ت.ب. كەلەلى شوگىندى الاپتارىنا گەوفيزيكالىق زەرتتەۋلەر مەن ۇڭعىلار بۇرعىلاۋ كەرەكتىگىن دالەلدەپ بەردى. ناتيجەسىندە بۇل جۇمىستار جەر قويناۋىن زەرتتەۋشى كومپانيالاردىڭ ينۆەستيتسياسى ارقىلى ىسكە اسىرىلا باستادى.
ەلىمىز ەگەمەندىك العان العاشقى جىلداردان باستاپ تابيعي بايلىقتاردى يگەرۋگە ۇلكەن ءمان بەردى. ونى يگىلىككە جاراتۋ بويىنشا جۇيەلى ىستەر اتقارۋ قاجەت بولدى. سوندىقتان دا ورال اقشولاقوۆ شەتەلدىك مۇناي-گاز كومپانيالارىنىڭ تاجىريبەلەرىمەن تانىسۋعا بەل بۋدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ جۇمىس توبى قۇرامىندا امەريكا, كانادا, گەرمانيا, يسپانيا, گوللانديا, شۆەتسيا, تۇركيا, جاپونيا جانە تاعى دا باسقا ەلدەردىڭ ءىرى مۇناي كومپانيالارى وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ كەلىسسوزدەر ءجۇرگىزدى. ولاردىڭ باي تاجىريبەلەرىنە قانىعىپ, پىكىر تۇيىندەدى. اقىرىندا قوماقتى ينۆەستيتسيا تارتۋعا مۇمكىندىك الىندى.
ورال اقشولاق ۇلى قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققاننان كەيىن قازاقستان-كانادا بىرلەسكەن «دالا قابىلانى» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى, ال 2001 جىلدان باستاپ وسى كۇنگە دەيىن جەر قويناۋىن زەرتتەۋشىلەرگە كونسالتينگتىك كومەك كورسەتۋمەن جانە ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز بولجامدى قورلارىنىڭ كولەمىن انىقتاۋ جانە عىلىمي دالەلدەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسۋدا.
قازاق مۇنايىنىڭ قاراشاڭىراعى – اتىراۋدان تۇلەپ ۇشقان ازاماتتىڭ تۋعان جەرىنىڭ عانا ەمەس, جالپى ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سالاسىنىڭ دامۋىنا قوسقان ەڭبەگى وتە زور. ول گەولوگيا سالاسىنداعى عىلىمنىڭ دامۋىنا دا ايانباي تەر توكتى. بىلتىرعى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءال-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتانۋى وسىنىڭ جارقىن دالەلى. بۇل ءوز كاسىبىن شىنايى سۇيگەندىكتىڭ, تۋعان حالقىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن بۇكىل قاجىر-قايراتىن جۇمساۋى مەن تىنىمسىز ىزدەنىستىڭ, قايتپاس تاباندىلىقتىڭ ۇلگىسى ەكەندىگى انىق. مەملەكەتتىك سىيلىققا لايىق دەپ تانىلعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كومىرسۋتەگى قورىن عىلىمي تۇرعىدا سارالاۋ» اتتى عىلىمي ەڭبەكتە ەل قورىنداعى گەولوگيالىق-گەوفيزيكالىق ماتەريالدار تولىعىمەن سارالانىپ, وسى باعىتتاعى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ نەگىزگى جولدارى ۇسىنىلدى. سونداي-اق, كومىرسۋتەگى قورىنىڭ الەۋەتى ناقتى انىقتالدى. اتالعان ىرگەلى جۇمىستا ەلىمىزدەگى قوردالانعان گەولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولدارى دا ۇسىنىلدى. ءبىر توپ عالىمداردىڭ ۇزاق جىلعى ىزدەنىس, تاباندى قىزمەتىمەن اتقارىلعان ەڭبەك جانە وعان بەرىلگەن جوعارى ماراپات – قازاقستان مۇنايشىلارىنا ورتاق مەرەي, ۇلكەن ابىروي بولدى. مۇنايشى گەولوگ, گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بازار ەسقوجا عىلىمي ەڭبەككە قاتىستى بىلدىرگەن پىكىرىندە «ورال اقشولاق ۇلى ارالاسقان بۇل تۇجىرىمداما ۇلكەن عالىمداردىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعى مەن مول مۇمكىندىگىن كورسەتەتىن بىردەن ءبىر عىلىمي ەڭبەك» دەپ ايرىقشا اتاپ كورسەتتى.
ورال اقشولاق ۇلى 160-تان استام زەرتتەۋلەر مەن عىلىمي ماقالالار جاريالادى. ول – قازاقستان مۇناي ەكسپەديتسياسىنىڭ اۆتورى, ەلىمىزدەگى 15 شوگىندى الاپتى كەشەندى زەرتتەۋ مەن مۇناي-گاز بولجامدى كارتالارىنىڭ عىلىمي باسقارۋشىسى جانە باسقا دا تولىپ جاتقان ەڭبەگى ءالى تالاي بۋىننىڭ يگىلىگىنە جارايتىنىنا كۇمان جوق.
ورال اقشولاقوۆ ەمبى كەنىشتەرىنىڭ اشىلۋىنا ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىردى. ماڭعىستاۋ كەن ورىندارى قورىن ەسەپتەۋگە اتسالىستى. ۇزاق جىلعى جۇمىسىنىڭ ءنارلى ناتيجەسى ارداقتى ازاماتتىڭ ابىرويىن اسقاقتاتىپ, مەرەيىن ۇستەم ەتتى. «قۇرمەت» وردەنىمەن جانە كوپتەگەن مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى – مۇنىڭ بارلىعى ەلگە قىزمەت ەتۋدىڭ ەرەن ۇلگىسى.
ول – جان جارى قابيبا كەرەيقىزى ەكەۋى بيبىگۇل, مايرا, مارات, بولات ەسىمدى قىزدارى مەن ۇلدارىن, جەتى نەمەرە جانە ءبىر شوبەرە تاربيەلەپ وتىرعان ۇلاعاتتى شاڭىراقتىڭ وتاعاسى. پەرزەنتتەرى دە ەگەمەن ەلىمىزدىڭ دامۋى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتۋدە.
مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ماقتانىشى بولعان ابزال اعا, عالىم, گەولوگ, مايتالمان ماماننىڭ ەڭبەك جولى – دارا, داڭقتى جول. مۇنداي بيىكتەن كورىنۋ, اسقار اسۋلاردى باعىندىرۋ تەرەڭ ءبىلىم, زور ىزدەنىس, قايتپاس قايسارلىق, ماڭداي تەردىڭ ارقاسىندا كەلدى. اتىراۋدىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ءتول پەرزەنتى, ەل مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ارداقتى ارداگەرى ورال اقشولاق ۇلىنىڭ باعىندىرار بەلەستەرى ءالى از ەمەس ەكەنىنە ءشۇبا جوق. ول – وسىنى دالەلدەگەن قايراتكەر تۇلعا.
مارات اققۇل,
«ەگەمەن قازاقستان»