كەشە اقوردادا مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى جونىندەگى كوميسسيانىڭ كەزەكتى ونلاين رەجىمدەگى بەينە-سەلەكتورلىق وتىرىسى ءوتىپ, سىبايلاس جەمقورلىق ماسەلەسى قارالدى.
ونىڭ جۇمىسىنا استانا جانە الماتى قالالارى مەن وبلىس اكىمدەرى, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ءجونىندەگى وڭىرلىك كوميسسيانىڭ مۇشەلەرى, ءبىلىم دەپارتامەنتىنىڭ باسشىلارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارى قاتىستى. وتىرىستا ۇلتتىق قور قارجىسىن ءتيىمدى پايدالانۋ مەن اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ءبىلىم جۇيەسىندەگى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدار جونىندەگى ماسەلەلەر, سونداي-اق, مەملەكەتتىك ورگانداردا سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيىنىڭ رەيتينگىن وتكىزۋدىڭ ماقساتقا ءسايكەستىگى جايى تالقىلاندى.
مەملەكەتتىك حاتشى ءوزىنىڭ سوزىندە «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى پرەزيدەنت جارلىعىمەن كوميسسيانىڭ اتاۋى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى ءجونىندەگى كوميسسيا دەپ وزگەرتىلگەندىگىن قاپەرگە سالا كەتتى. كوميسسيا قۇرامىنان باسقا جۇمىسقا اۋىسۋىنا بايلانىستى قايىربەك سۇلەيمەنوۆ شىعارىلعاندىعىن ايتا كەتكەن ءجون.
گ.ابدىقالىقوۆا كەلەسى كەزەكتە بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋ بويىنشا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا ءبىلىم سالاسىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلعانىن تىلگە تيەك ەتتى. بەلگىلى بولعانداي, بەس جىل ىشىندە ءبىلىم سالاسىنا بولىنگەن قارجى 2011 جىلعى 1 تريلليون تەڭگەدەن 2015 جىلى 1 تريلليون 368 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن وسكەن. ايتسە دە بۇل سالاداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قابىلدانعان ءىس-شارالار جەتكىلىكسىز ءارى ءبىلىم جۇيەسىندەگى جەمقورلىقتى تومەندەتە المايتىندىعىن كورسەتىپ وتىر ەكەن. تارقاتىپ ايتقاندا, 2014-2015 جىلداردىڭ جانە 2016 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىنىڭ قارجىسىن تەكسەرۋ ناتيجەسىندە 116 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعان زاڭ بۇزۋشىلىق فاكتىلەرى انىقتالعان. بيۋدجەتتىك جانە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى زاڭنامالاردى بۇزعانى ءۇشىن 1040 لاۋازىمدىق تۇلعا اكىمشىلىك جاۋاپتىلىققا تارتىلىپتى. 386 ءبىلىم جۇيەسىنىڭ قىزمەتكەرى جەمقورلىق قىلمىستارى ءۇشىن سوتتالعان كورىنەدى.
اتالعان پروبلەماعا قاتىستى اتاپ كورسەتەتىن ءبىر جايت – قوعامدا سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىنا دەگەن ءتوزبەۋشىلىك كوزقاراس ارتىپ كەلەدى ەكەن. دەگەنمەن, الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جوعارى ءبىلىم بەرەتىن مەكەمەلەردە ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىن كورسەتكەنى ءۇشىن سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرىنىڭ كوپتەپ ورىن الاتىندىعىن كورسەتىپتى. بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەرگە ورنالاستىرۋ ماسەلەسى دە وتكىر كۇيىندە قالىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن قامتىلۋ ازىرگە تەك 50,8 پايىزدى قۇراپ وتىر ەكەن.
سونداي-اق, گ.ابدىقالىقوۆا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋ بويىنشا تەڭدەسى جوق شارالار قابىلدانعانىن جەتكىزدى. مۇنداي قارجىلىق قولداۋ, اسىرەسە, الەمدىك ەكونوميكالىق كۇردەلى جاعدايدا بانكتىك, يندۋستريالىق, قۇرىلىس جانە باسقا دا ەكونوميكالىق سەكتورلارعا داعدارىسقا قارسى ءىس-شارالاردى قولعا الۋمەن ۇشتاسىپ جاتىر. مىسالى, ۇلتتىق قوردان ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك نەگىزگى باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋعا مەملەكەت ايتارلىقتاي قاراجات بولگەندىگى ءمالىم. ەندى وسى قارجىلاردى پايدالانۋدا ءتيىمدىلىك پەن اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى تالاپ ەتىلەتىن بولادى.
وكىنىشكە قاراي, ۇلتتىق قور ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن جەكەلەگەن جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋى بارىسىندا ەلەۋلى بۇزۋشىلىقتار تابىلىپ جاتقانىنا نازار اۋدارىلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا جانە ادال باسەكەلەستىككە تۇسۋگە ايتارلىقتاي كەدەرگىلەر كەلتىرەتىنى انىق.
تاعى ءبىر ەرەكشە اتاي كەتەتىنى, 2015 جىلدان باستاپ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسىن ماقساتسىز پايدالانۋ جانە ۇرلاۋ فاكتىلەرى بويىنشا مەملەكەتكە 21,8 ميلليارد تەڭگە سوماسىندا زالال كەلتىرگەن 53 قىلمىستىق ءىستى تىركەگەن. وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسى ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنە قوعامدىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋدى كوزدەيتىن شەشىمدەر قابىلداۋدا اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ تاپسىرىلعاندىعىن قاپەرگە سالا كەتكەن ءجون.
سونداي-اق, وتىرىس بارىسىندا باس پروكۋرور ج.اسانوۆ, ۇلتتىق بانك توراعاسى د.اقىشەۆ, قارجى ءمينيسترى ب.سۇلتانوۆ, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ە.ساعاديەۆ, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى ءمينيسترى ت.دوناقوۆ بايانداما جاساپ, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا جان-جاقتى توقتالدى.
كوميسسيا شەشىمىمەن ۋاكىلەتتى ورگاندارعا بارلىق ورىن العان زاڭ بۇزۋشىلىق فاكتىلەرىن انىقتاۋدى جانە الداعى ۋاقىتتا وسىنداي جونسىزدىكتەر قايتالانباۋى ءۇشىن الدىن الۋ شارالارىن ازىرلەۋ تاپسىرىلدى. قورىتىندىسىندا كوميسسيا مەملەكەتتىك ورگاندارعا ناقتى ۇسىنىمدار مەن تاپسىرمالار بەردى.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»