الدىندا الىپ قازان شۇڭقىرداي, تەكشەلەنگەن تەرەڭ كەنىش جاتقاندا, ادام ءوزىن توبەدە تۇرعانداي سەزىنەدى. ويداعى توپىراعى ءتۇرلى-ءتۇستى كەمپىرقوساقتى ەلەستەتەتىن كارەر الاقانداعىداي كورىنەدى. گەولوگ قىز ءلاززات سارسەنباەۆا دالانىڭ مامىردان ماۋسىمعا اۋىسار شاقتاعى سۇلۋلىعىن بالا كەزىنەن جۇرەككە توقىعان, بىراق تىلمەن جەتكىزە العان ەمەس. قۇيىپ جاۋماي, نۇر سەبەلەپ قانا تۇرعان ءتۇبىت بۇلتتىڭ تورعىنداي قالقىپ كوشۋىن-اي. جاسىل قىردان جانعا جاعىمدى جىبەك سامالدىڭ ەسۋىن قاراشى. كراسنووكتيابر بوكسيت كەن باسقارماسىنىڭ كەنىشتەرى جاتقان جوعارى توبىل وڭىرىندە كوپ وسەتىن جيدە اعاشى سيرەن گ ۇلىن توككەننەن كەيىن ماۋسىمدا گۇلدەيدى. شوق-شوق جيدەنىڭ جۇپار ءيىسىن سامال جەل اتىراپقا الىپ قاشىپ جاتقانداي.
كارەردەگى ەكسكاۆاتورلار مەن كەن جىنىسىن ارتقان اۋىر جۇكتى ماشينالار قۇمدا تىنىم تاپپايتىن ءىرى قۇمىرسقالاردى ەسكە تۇسىرەدى. ولاردىڭ گۇرىلى الىپ ويىقتان شىقپاي-اق اۋاعا جۇتىلىپ جاتىر. سوندىقتان, كارەر جارىنان قاراپ تۇرعاندارعا ولار مىلقاۋ, قۇمىرسقالار سەكىلدى كورىنەدى. گەولوگ قىز كاسكاسىنىڭ كۇنقاعارىنىڭ تۇسىنا قولىن قالقالاپ, اسپانداعى تىرناعا قارادى. بەلينسكي كەنىشىنە كەلسە, قالقىپ ۇشقان نەمەسە دالادا جايىلعان تىرنادان كوز العىسى كەلمەيدى. كوكتەمدە ولاردى قارسى الاتىن دا, كۇزدە شىعارىپ سالاتىن دا ءوزى سەكىلدى. ال كراسنوگور كەنىشىنىڭ كارەرلەرى جاتقان ايماقتاعى كولدەردە اققۋ كوپ. باۋىرىن قارعا توسەپ ەرتە كوكتەمدە جەتكەن اققۋلارىن ءلاززات سارسەنباەۆا سوناۋ قارا كۇزگە دەيىن باقىلايتىن. جۇمىستا ءجۇرىپ كول بەتىندە جۇزگەن ولاردى ساناپ قوياتىنى دا بار. كارەرگە تۇسكەنشە سامال جەلگە بەتىن توسىپ وسىلاي ۇزاق تۇردى.بۇگىندە كراسنووكتيابر بوكسيت كەن باسقارماسىنداعى بەلينسكي كەنىشىنىڭ اعا گەولوگى بولىپ وتىرعان ءلاززات سارسەنباەۆانى وسى مەحناتتى ماماندىققا ماگنيتتەي تارتقان تۋعان جەردىڭ تابيعاتى ەكەنى راس. ۇستازدارى مەكتەپ وقۋشىلارىن وسى كەنىشتەرگە ەكسكۋرسياعا ءجيى اكەلەتىن. سوندا وعان گەولوگيا سىرى كوپ سالا, جۇرت بىلە بەرمەيتىن, جۇمباق ماماندىق بولىپ سانالاتىن. ول مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ ەش جاققا بۇرىلعان جوق, ءىرگەدەگى رۋدنىي يندۋستريالىق ينستيتۋتىنىڭ گەولوگيا فاكۋلتەتىنە قۇجات تاپسىردى. ل.ءسارسەنباەۆا – اناسىنىڭ كوزىنىڭ اعى مەن قاراسىنداي جالعىز پەرزەنتى. جالعىز قىز گەولوگ ماماندىعىن قالاعاندا اناسى نە ىستەرىن ءبىلمەي قينالدى, قينالعان جوق-اۋ كادىمگىدەي قايعىردى.
– انامدى تىڭداعانىم جوق, تىڭداي دا المايتىن ەدىم. ءتىپتى, باسقا ماماندىققا ول كىسىنىڭ ماجبۇرلەۋىمەن بارعاننىڭ وزىندە ءبارىبىر كەيىن تاستاپ كەتۋىم مۇمكىن ەدى. مەن جوعارى سىنىپقا بارعان سوڭ-اق گەولوگيادان باسقا سالانى ويلاي المادىم, – دەيدى ل.سارسەنباەۆا. جۇرەك قالاۋى دەگەن وسى بولار. بىراق ول اناسىن ۇياتقا قالدىرعان جوق جانە ءوز تاڭداۋىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەپ تە شىققان ءتارىزدى. ينستيتۋتتى ۇزدىك ءبىتىردى. اۋەلدە عىلىم جولىنا تۇسكىسى كەلگەن, بىراق قايتا ويلانىپ, وندىرىسكە بارۋدى شەشتى.
جيىرمادان ەندى عانا اسقان جاۋقازىن قىز قارا كۇزگە تامان كراسنوگور كەنىشىندەگى كارەرلەرگە جۇمىسقا ءتۇستى. اناسىنىڭ جىلايتىنىنداي دا بار عوي, ەكسكاۆاتورشىلاردىڭ بارلىعى ەر كىسىلەر. 190 مەتردەي تەرەڭدىكتەگى كارەردە ىلعي ەر ادامنىڭ ورتاسىندا جۇمىس ىستەۋ قىز بالاعا وڭاي ما؟ قارا كۇزدەگى سۋىقتى ايتپاڭىز. اسپاندى قورعاسىنداي اۋىر بۇلت تۇمشالاپ الادى, قارا سۋىق ماڭدايدى جارادى, اۋىق-اۋىق قار ۇشقىنداپ قويادى. ۇستاعان تەمىر دە, جەر دە سۇيەكتەن وتەردەي مۇزداي. ۇستىندە قالىڭ شالبار, فۋفايكا, اياعىندا كەرزى ەتىك, باسىندا جىلى قالپاقتىڭ سىرتىنان باسىپ كيىپ العان كاسكاسى بار قىزدى ەكسكاۆاتورشىلار «اينالايىن» دەپ قارسى العان جوق. ول ەر كىسىلەردىڭ سۋىق جانارىنان-اق: «قىز بالانىڭ جۇرەتىن جەرى ەمەس بۇل, باسقا جەر جەتپەيدى مە؟» دەگەن ويدى وقيتىن. ول كەلگەن بەتتە ەكسكاۆاتور ءشومىشىن قايدا سالۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندىردى. ونى وسى كەنىشتە 20 جىلدان بەرى ەكسكاۆاتورشى بولىپ ىستەپ كەلە جاتقان موسقال كىسى تىڭداعان جوق. «سەن بىلەسىڭ بە, عۇمىرىمدى وسىندا وتكىزىپ كەلە جاتقان مەن بىلەمىن بە؟» دەگەندەي, كەندى ءوز بىلگەنىمەن ارشي بەردى. جۇمىسشىلار ونى جاسسىنىپ, قىز بالاسىنىپ قانشا دۇرسە جاۋاپ بەرسە دە, جۇمىس بابىندا گەولوگ مامانعا دورەكىلىك تانىتپاۋ كەرەكتىگى, بىلاپىت سويلەمەۋ باسشىلىق تاراپىنان ەسكەرتىلگەن بولاتىن.
– سوندا دا ۇلكەن كىسىلەردىڭ: «ءاي, قىزىم, جولدان بىلاي تۇر» نەمەسە: «ويپىر-اي, سەن نە بىلەسىڭ؟» دەگەن سوزدەرىن ەستىپ ءجۇردىم. بىراق بارلىعىنا شىدادىم. العاشقى دورەكىلىكتەردىڭ بارلىعى دا جۇمىسشىلار تاراپىنان بولۋى ءتيىس دەپ ويلادىم. ال مەن ولارعا مامان رەتىندە جۇمىستى تۇسىندىرۋدەن تانبادىم, – دەيدى ءلاززات. ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسىن ايتساق, شىناشاقتاي قىز كارەردەگى بارلىق جۇمىسشىنى اقىرى جەڭدى. كوزدەرى وتتى, التىن كىرپىك, اي قاباق قىزدىڭ شيكىوكپە ەمەس, گەولوگيا سالاسىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلەتىن مىقتى مامان ەكەنىن ولار كوپ ۇزاماي مويىنداپ-اق قالعان.
بوكسيت – كومىر كەنى ەمەس. بۇل – ءوزىنىڭ تابىلۋى دا, ارشىپ الۋى دا كۇردەلى كەن. ونى تۇزەيتىن مينەرالداردىڭ توپىراقتاعى بەلگىسى دە ءتۇرلى-ءتۇستى بولادى. ارشىلعان كارەرلەردىڭ كەمپىرقوساق ءتارىزدى قىزىل, جاسىل, سارى, بوز سەكىلدى ءتۇرلى جولاقتاردان تۇراتىنى دا سوندىقتان. ءتۇسىنە قاراي قۇرامىنداعى اليۋميني دە ءتۇرلى. ونىڭ بارلىعىن انىقتاۋعا قاجەتتى قۇرالى جوق گەولوگ بارلىعىن دا كوز شامامەن مولشەرلەيدى. ال ەكسكاۆاتور ءشومىشىنىڭ جەرگە ءار قادالعانى قارجى تۇراتىنىن جۇمىسشىلار دا, گەولوگ, ماركشەيدەر ماماندار دا ءبىلۋى ءتيىس. سوندىقتان كەننىڭ تۋرا قايدا بۇرىلعانىن جەر قازىپ بارا جاتقان ەكسكاۆاتورشى ءبىلىپ, ءشومىشى ءدىتتەگەن جەرگە تۋرا ءتۇسىپ وتىرۋى قاجەت. كەن قازۋ جۇمىسىنداعى باستى تالاپتار – ۋاقىتتى, قارجىنى ۇنەمدەۋ جانە كەندى تازا قازۋ بولىپ تابىلادى.
ول كراسنووكتيابر بوكسيت كەن باسقارماسىنا كەلگەلى كراسنوگور كەنىشىنەن بىرنەشە جاڭا كارەرلەر ارشىلىپ, ولاردان الىنعان كەن پاۆلودار ەلەكتروليز زاۋىتىنا ارتىلدى. بەلينسكي كەنىشىنە اعا گەولوگ بولىپ اۋىسقان ءبىر جىلدىڭ ىشىندە بۇل جەردەن №9, №17 كارەرلەر ارشىلۋ ۇستىنە. مىسالى №17 كارەر كۇزدە بوكسيت كەنىنىڭ العاشقى تونناسىن بەرەتىن بولادى.
– بيىل ءبىزدىڭ بەلينسكي كەنىشى 1 ميلليون 28 مىڭ توننا بوكسيت كەنىن شىعارىپ, وسىنشا كولەمدەگى كەندى پاۆلودار ەلەكتروليز زاۋىتىنا ارتاتىن بولادى. جىل سايىن وسىنداي كولەمدە, ياعني ءبىر ميلليون توننادان ارتىق كەن ارتىپ وتىرامىز, – دەيدى بەلينسكي كەنىشىنىڭ اعا گەولوگى.
كراسنووكتيابر بوكسيت كەن باسقارماسىنداعى ەڭ ءىرى كەنىشتىڭ ءبىرى وسى بەلينسكي كەنىشى. كەن باسقارماسىنىڭ باسشىلىعى ءوتكەن جىلى كراسنوگور كەنىشىندە قاتارداعى گەولوگ بولىپ ىستەيتىن ءلاززات سارسەنباەۆاعا بەلينسكي كەنىشىنىڭ اعا گەولوگى بولۋعا سەنىم ارتتى. قازىر ونداعى كەننىڭ ساپاسىنا, كولەمىنە, ارتىلۋىنا جانە ايلىق, جىلدىق جوسپارلانۋىنا وسى قارشاداي قازاقتىڭ قىزى جاۋاپ بەرەدى. ول ءبىزدى وسى كەنىشتەگى شيكى كەندى مايدالاپ جاتقان قويماعا ەرتىپ اكەلدى. زاۋىتقا ارتۋعا دايىنداپ قويعان شيكى كەن ءۇيىندىسى الىستان مىسىردىڭ پيراميدالارىن ەسكە سالادى. كارەرلەردەن كەلگەن شيكى كەن وسى جەردە ۇساقتالادى, اراسىندا ءىرى تاستار كەتپەۋى كەرەك, ولار زاۋىتتاعى ماشينالارعا تۇرىپ قالسا سىندىرىپ, ىستەن شىعارادى. سوندىقتان وسى جەردەن كەندى مايدالاپ, تاستارىن ىرىكتەپ جىبەرەدى. ونىڭ بارلىعى دا گەولوگ مامانداردىڭ باقىلاۋىن, ساپاسىن تەكسەرۋىن قاجەت ەتەدى.
كراسنووكتيابر بوكسيت كەن باسقارماسىنىڭ باسشىلىعى ءلاززات سارسەنباەۆا سەكىلدى بىلىكتى جاس ماماننىڭ قادىرىن بىلمەي قالمادى. وعان بيىل كوكتەمدە بەلينسكي كەنىشىنىڭ قاسىنداعى وكتيابر پوسەلكەسىنەن ەكى بولمەلى پاتەر بەردى. جاس مامانعا جۇمىسىنا الاڭداماي كىرىسۋگە تولىق جاعداي جاسالدى. بەس جىلدا قاتارداعى گەولوگتان اعا گەولوگ لاۋازىمىنا كوتەرىلۋ جاس مامان ءۇشىن وتە جاقسى جەتىستىك, وعان ءوزىنىڭ بىلىكتىلىگىنىڭ ارقاسىندا جەتتى.
– مۇنداعى گەولوگ ماماندار وزىمىزدە جانە قازاقستاندا, ءتىپتى شەتەلگە شىعىپ تا وقىپ تۇرامىز, ءتۇرلى سەمينارعا قاتىسامىز. ويتكەنى, ءوندىرىس ىلعي جاڭا تەحنولوگيالارمەن, تەحنيكالارمەن, جابدىقتارمەن تولىعۋى كەرەك. ونىڭ بارلىعى دا از شىعىنمەن كوپ كەن ءوندىرۋ ماقساتىنا سايادى. ءبىزدىڭ كراسنووكتيابر بوكسيت كەن باسقارماسىنىڭ وسى ۇدەدەن شىعىپ وتىرۋى مەنى قۋانتادى, – دەيدى ل.سارسەنباەۆا. سونىمەن قاتار, ءلاززات گەولوگيا عىلىمى جەتىستىكتەرىن قاداعالاپ وتىرۋعا تىرىسادى, وسى سالا دامي تۇسسە ەكەن دەيدى. كارەرلەردىڭ بەتىن ارشىعاننان كەيىن كەندى الىپ شىعۋعا سوڭعى جىلدارى قوسىلعان اسا ءىرى جاڭالىق بار دەپ ايتۋعا بولماس. قانداي كەن ءتۇرى دە, ونىڭ ىشىندە بوكسيت تە جەر قىرتىسىنىڭ تەرەڭىندە جاتادى. ەڭ از دەگەندە 170-190 مەتر تەرەڭدىككە دەيىن قازىلادى. جەر استىنداعى سۋدى سورىپ الماي, بوكسيتتى قىرتىستاردى الۋ مۇمكىن ەمەس. وسىنىڭ سالدارىنان جەر استى تۇششى سۋىنىڭ باعىتى وزگەرىپ كەتەتىن كەزدەر از بولمايدى. مۇنان جاقىن ماڭداعى ەلدى مەكەندەردى اۋىز سۋسىز قالدىراتىن كەزدەرى دە بولادى. جاڭا اشىلعان بوكسيتتى لابوراتورياعا جىبەرەدى, ونىڭ ناتيجەسى 12 ساعاتسىز دايىن بولمايدى. بۇل ۋاقىتتا ماماندار دا, كەنشىلەر دە كەندى ارتا الماي, ءجىپسىز بايلانادى. جاس گەولوگتى وسىنداي ماسەلەنىڭ بارلىعى دا تولعاندىرادى. عىلىم وسىنىڭ ءبارىن بولاشاقتا جەڭىلدەتەتىنىنە سەنىمى دە بار.
جاس ماماننىڭ ايتۋىنشا, قازىر كەندى وندىرۋگە قاراعاندا, كەن ورىندارىن بارلاۋ جۇمىسى كەنجەلەپ قالدى. ينستيتۋتتى ءبىتىرگەن جىلى ءلاززات جۇمىسىن وسى كەن ءىزدەستىرۋدەن باستاعىسى دا كەلگەن. الايدا, گەولوگ بولىپ, دالا كەزۋ قىز بالاعا وڭاي ەمەس, وسى سەبەپتى ونى قوستانايداعى گەولوگيا ەكسپەديتسياسى المادى. سوسىن كراسنووكتيابر بوكسيت كەن باسقارماسىنا كەلگەن بولاتىن. گەولوگيا سالاسى قىزدار تۇگەل ەر جىگىتتىڭ وزىنە دە وڭاي جۇمىس ەمەس. ءوندىرىستىڭ وزىندە ولار تاڭ اتقاننان كەشكە دەيىن جەلدىڭ وتىندە, بوراندى, ايازدى كۇندەرى دە تىنىمسىز دالادا جۇرەدى. كوبىنە كەن باسقارماسىندا جاستار جاعى تۇراقتامايدى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە جاستار بۇل ماماندىققا جۇرەك قالاۋىمەن بارۋى ءتيىس, ءىستى بىلەتىن تەوريالىق ءبىلىمى, وقۋ ورنى قابىرعاسىندا جۇرگەندە جيناعان ءتاجىريبەسى دە جەتكىلىكتى بولۋى قاجەت. ال ديپلوم العان جاستاردىڭ كوبى كابينەتتە وتىرىپ ىستەيتىن قىزمەتتى قولايلايدى, سوسىن استاناعا اسىعادى.
ءلاززات ءوزىنىڭ ماماندىعىنىڭ دا, بىتىرگەن ءىسىنىڭ دە ماڭىزىن بىلەدى. ەۋرازيالىق توپ قۇرامىنا كىرەتىن «قازاقستان ءاليۋمينيى» اكتسيونەرلىك قوعامىنا جارتى عاسىردان استى. كراسنووكتيابر بوكسيت كەن باسقارماسى – «قازاقستان ءاليۋمينيىنىڭ» قۇرامىنداعى ءوندىرىس. ونىڭ وندىرگەن كەنى وڭدەلەتىن پاۆلودار ەلەكتروليز زاۋىتى قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىنداعى ىسكە اسىرىلعان العاشقى ءىرى يندۋستريالىق جوبالاردىڭ ءبىرى. زاۋىت – ەلىمىزدىڭ الليۋميني وندىرەتىن بىرەگەي ءارى ەڭ ءىرى كاسىپورنى. وندا 2010 جىلدان باستاپ, 20 كيلولىق ا8 جانە ا85 ماركالى قۇيمالاردى جىلىنا 250 مىڭ توننا كولەمىندە وندىرەدى. ال اليۋميني سىمدارىنىڭ, مەتالدىڭ پايدالانبايتىن سالاسى بار ما؟ بۇكىل ءومىرىمىز ەلەكتر قۋاتىنا تاۋەلدى. وسى تۇرعىدان العاندا بوكسيتتىڭ دە, ونى وندىرەتىن كەن باسقارماسىنىڭ دا, زاۋىتتىڭ دا ماڭىزى شارىقتاپ جۇرە بەرمەي مە؟ بۇل تاۋەلسىز ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ دا قارىشتاپ دامۋىنا قوماقتى ۇلەس ەكەنى ايقىن. وسىنداي ۇلەسكە ءوزىنىڭ مىسقالداي بولسا دا قاتىسىنىڭ بارلىعىنا قۋانادى.
اعا گەولوگ قازىر بەلينسكي كەنىشىندەگى كارەرلەردى كۇنارا ارالايدى, جۇمىستىڭ كولەمىن, كەننىڭ ءتۇر-ءتۇسىن, ساپاسىن باعامداپ قويادى. كەنشىلەرمەن كەزدەسەدى. كارەردىڭ جار قاباعىندا تۇرعان كاسكالى قىزدىڭ كوز جانارى الىستى شولىپ تۇر. كوك اسپان مەن قىراتتىڭ كوكجيەگى استاسىپ كەتكەندەي, ساعىم ويناپ قويادى. قوس تىرنا قاناتىن جايىپ, قالقىپ ءجۇر. ءلاززات كارەرگە قاراي اياڭدادى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي وبلىسى,
ليساكوۆ قالاسى