قالىڭ ەلگە اسەم تابيعاتىمەن, اۋەلەگەن ءان-كۇيىمەن, اسقاق تۇلعالارىمەن جاقسى تانىس ارقاداعى قارقارالى اۋدانى – شارۋاشىلىقتىڭ جايىن دا ۇمىت قالدىرىپ كورمەگەن بەرەكەلى ءوڭىر. ونەركاسىپ ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى اۋداندا بۇل كۇندەرى 96 پايىزدى قۇراپ وتىر. كورسەتكىشكە كەرى ىقپالىن تيگىزىپ وتىرعان – تەمىر رۋداسىن تاسۋدى ۋاقىتشا توقتاتىپ قويعان «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كومپانياسى. دەگەنمەن, شامامەن ءبىر ايدان سوڭ, قازىر تاۋ-كەن كەشەندەرىن دايارلاپ بولىپ قالعان «التاي پوليمەتال» جشس ىسكە قوسىلماق, بۇل كەمشىلىكتىڭ ورنىن سول كاسىپورىن تولتىرۋى ءتيىس.
تاراتىپ ايتقاندا, بيىلعى جىلدىڭ العاشقى توقسانىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, اۋداندا ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمى 970 ميلليون تەڭگەگە جەتكەن. ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ نەگىزگى بولىگى «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كومپانياسىنا قاراستى «وركەن-كەنتوبە» وكىلدىگىنە تيەسىلى. العاشقى توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «وركەن-كەنتوبە» كاسىپورنى 777,4 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمىن شىعارىپ, 196 مىڭ تونناعا جۋىق كەن وندىرگەن, 180 مىڭ توننادان استام تەمىر كونتسەنتراتتارىن شىعارعان.
«قازاقمىس» كورپوراتسياسى» جشس-نە قاراستى قاراعايلى بايىتۋ فابريكاسى دا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا 72,9 مىڭ توننا مىس كونتسەنتراتىن شىعارىپ, جوسپاردى اسىرا ورىنداپ وتىر. كاسىپورىنعا شيكىزات «اقباستاۋ» كەن ورنىنان جەتكىزىلەدى. «ابىز» كەنىشىندە دە كەن ءوندىرۋ جۇمىستارى قايتا جاندانعان.
اۋداندا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن جوبالار بويىنشا جۇمىستار جالعاسۋدا. سولاردىڭ ءبىرى «كوكتاسجال» مىس كەن ورنىندا تاۋ-كەن كەشەنىن سالۋ جانە پايدالانۋ» جوباسى بويىنشا جۇمىستار اياقتالۋعا جاقىن. بارلىق اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا 2016 جىلى 1,1 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنعان. ءبۇگىنگى كۇنى كاسىپورىندا 300-دەن استام جۇمىسكەر ەڭبەك ەتسە, سونىڭ 220-سى جەرگىلىكتى تۇرعىندار.
سونىمەن قاتار, «الايعىر» كەن ورنىندا پوليمەتالل كەندەرىن ءوندىرۋ» جوباسى جۇزەگە اسىرىلا باستاعان. جوبانى جۇزەگە اسىرۋشى «الايعىر بىرلەسكەن كاسىپورنى» جشس. ينۆەستيتسيا كولەمى – 41,14 ملرد. تەڭگە. جىلىنا 60 مىڭ توننا قورعاسىن كونتسەنتراتىن شىعارۋ جوسپارلانعان. جوبا 2014-2020 جىلدار ارالىعىندا جۇزەگە اسىرىلادى.
ال اۋداننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ازىرگە قاپى جوق. بۇل سالادا جالپى ءونىم 1906,1 ميلليون تەڭگەنى نەمەسە 140 پايىزدى قۇراپ وتىر. پايىزعا شاققاندا, ەت ءوندىرۋ – 101,9, جۇمىرتقا – 101,5, ءسۇت – 125,4, جىلقى باسى – 110,3, سيىر – 105,7, قوي-ەشكى – 94, ءۇي قۇستارى 100,8 پايىزدى قۇراپ وتىر.
ايتا كەتۋ كەرەك, اۋدان بيۋدجەتىنە تيەسىلى كىرىستىڭ 44,3 ميلليون تەڭگەسى ءالى تۇسپەگەن. دەسە دە, بيۋدجەت قاراجاتى تولىعىمەن يگەرىلۋدە. قوسىمشا سالىقتار بويىنشا جوسپاردىڭ جارتىسىنان كوبى ورىندالعان.
قارقارالى اۋدانى بويىنشا مەجەلەنگەن ەگىستىك كولەمى – 52 مىڭ گەكتار. قازىرگى ۋاقىتتا تۇقىم سەبۋ جۇمىستارى قارقىن العان. كەيىنگى مالىمەتكە سۇيەنسەك, اۋدان بويىنشا 33,9 مىڭ گەكتارعا ەگىن سەبىلگەن.
اۋداندا قۇرىلىس جۇمىستارى ماندىماي تۇر. اۋدان اكىمى حالەل ماقسۇتوۆتىڭ ايتۋىنشا, قولعا الىنعان قۇرىلىستاردىڭ كەيبىرى, قاراجات جەتىسپەۋشىلىگى سالدارىنان, جىل اياعىنا دەيىن دە بىتپەۋى مۇمكىن. بيىل وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن باستالعان قۇرىلىستار تولىعىمەن اياقتالسا دا جامان بولماس ەدى. وسى كۇزدە 24 جاس وتباسى جاڭا باسپانامەن قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس. بۇل ماقساتقا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 100 ميلليون تەڭگە قاراجات بولىنگەن بولاتىن.
قارقارالىدا كاسىپكەرلىك تە قانات جايىپ كەلەدى. بيىلعى جىلدىڭ وزىندە 60-شاقتى جاڭا سۋبەكت پايدا بولىپ, تيىسىنشە 70 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. جاقىندا كوكتاس اۋىلىندا جاڭا ناۋبايحانا, وسى اۋىلدىڭ ىرگەسىنەن وتەتىن كۇرە جولدىڭ بويىنان ءدامحانا اشىلماق.
بولشەك ساۋداداعى تاۋار اينالىمى جامان ەمەس. بىرنەشە كاسىپورىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن تۇراقتى شىعارىپ وتىر. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا, اۋدان ورتالىعى قارقارالى قالاسىندا قوناق ءۇي, مەيرامحانا مەن تويحانا سالىنۋدا. بۇل نىسانداردىڭ قۇرىلىسىنا 250 ميلليون تەڭگە شاماسىندا قاراجات جۇمسالادى. ال كەلەسى جىلدان باستاپ, قاراعاندى-قارقارالى تاس جولىنىڭ بويىندا كەمپينگ تۇرعىزىلماق.
الداعى جىلى اۋدان ورتالىعىندا 120 ورىندىق بالاباقشا قۇرىلىسىن باستاۋ جوسپارلانىپ وتىر. وعان بارلىق كوممۋنيكاتسيا جەلىلەرى تارتىلعان جەر دە ءبولىنىپ قويعان. قيىنى – اۋىز سۋ ماسەلەسى. اۋدان باسشىلىعى سۋ تاپشىلىعىن بولدىرماۋ ماقساتىندا قوسىمشا سۋتاسىعىش كولىكتەردى دە ىسكە قوسقان. جاڭا سۋ جولدارىن سالۋ ءىسى كەيىنگە قالدىرىلۋمەن كەلەدى. بيۋدجەتتەگى وزگەرىستەرگە وراي, اۋداننىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامالارى قايتا جاسالىپ, وعان سەگىز ميلليون تەڭگەدەي قاراجات جۇمسالعان. اۋىز سۋعا قاتىستى ەكى ميلليارد تەڭگە تۇراتىن جوبانىڭ قۇرىلىسى تەك 2018 جىلى قولعا الىنادى دەپ جوسپارلانعان.
اۋداندا قازىر شاعىن بيزنەستىڭ 1610 سۋبەكتىسى بار. بۇل سالادا اۋدان بويىنشا بارلىعى 3317 ادام جۇمىس جاسايدى. وسى سالادا 3 ايدا بارلىعى 57 جاڭا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى تىركەلىپ, وندا 70-كە جۋىق جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلعان. شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا 525 ميلليون تەڭگەنىڭ ونىمدەرىن شىعارعان.
اعىمداعى جىلى اۋداننىڭ 189 كاسىپكەرى ءتۇرلى كوزدەردەن بارلىعى 997,9 ميلليون تەڭگە نەسيە الىپتى. ونىڭ ىشىندە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا دا الىنعان نەسيەلەرگە بىرنەشە جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا.
تۋريستەردى تارتۋ ماقساتىندا بار دەمالىس ۇيلەرىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ ءىسى قولعا الىنعان. جۇمىس ىستەپ تۇرعان بارلىق دەمالىس ۇيلەرى مەن ساۋىقتىرۋ لاگەرلەرىندە سەرۆيستىك قىزمەتتى جاقسارتۋعا دەن قويىلعان. اۋداندا تۋريزم سالاسىن ءتيىستى دەڭگەيدە دامىتىپ, حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋ ءۇشىن ءتيىستى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ قاجەت. وڭىرگە تۋريستەردىڭ از كەلۋىنە بىردەن-ءبىر سەبەپ – قاراعاندى-قارقارالى تاس جولىنىڭ جاعدايى. رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى جول بولسا دا, جوندەۋ كورمەگەنىنە كوپ بولعان. قازىر قارقارالى-كوكتاس ارالىعىنداعى 42 شاقىرىمدىق جولدى جوندەۋدىڭ سمەتالىق قۇجاتتارى دايىن. جوبا قۇنى – 6 ميلليارد تەڭگە.
قارقارالى قالاسىنىڭ ءوزى ءۇشىن دە ەڭ ءبىر جايسىز ماسەلە – جول پروبلەماسى. مۇنداعى جولداردى جوندەۋگە 300 ميلليون تەڭگە كەرەك بولسا, سونىڭ تەك 10 ميلليونى عانا ءبولىنىپ وتىر. بۇل قاراجات اۋدان ورتالىعىنداعى ءبىر كوشەنى ورتاشا جوندەۋدەن وتكىزۋگە عانا جەتەدى. بۇيىرتسا, توقتار اۋباكىروۆ كوشەسى جوندەلىپ قالار, ءويتكەنى بيىل قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرىنىڭ مەرەيتويى. ال باسقا كوشەلەر مەن جولدار, قانشا ەكەنىن قايدام, ايتەۋىر كۇتە تۇرۋلارىنا تۋرا كەلەدى...
قايرات ءابىلدينوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى وبلىسى,
قارقارالى اۋدانى