بۇل زاڭ ەڭ الدىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى مەن اۋىلدى كوركەيتۋگە باعىتتالعان زاڭ. ءوزگەرىستەر مەن وسۋلەر ۋاقىت تالابىنان تۋىندايدى دەسەك, جەر زاڭىنا وزگەرىس ەنگىزۋ دە ۋاقىت تالابى. عالامدىق داعدارىستار كەلەدى, كەتەدى. بىراق ەلدىڭ, مەملەكەتتىڭ, قوعامنىڭ دامۋى توقتاماۋى كەرەك. 2050 جىلعا دەيىن دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلامىز دەپ وتىرمىز. ۇلتتىق مەنشىگىمىز, ۇلتتىق بايلىعىمىز – كەڭ-بايتاق جەرىمىزدى ەل يگىلىگىنە جاراتىپ, توزدىرماي, قۋراتپاي, تولىققاندى يگەرە الماي وتىرىپ, سول 30 ەلدىڭ قاتارىنا قالاي قوسىلماقپىز, قالاي «ماڭگىلىك ەل» بولماقپىز؟
امەريكا, ازيا مەملەكەتتەرىن بىلاي قويعاندا, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءتۇرلى عىلىمي فورۋمدارعا قاتىسا ءجۇرىپ, ەۋروپانىڭ تۇگەلگە جۋىق ەلدەرىندە بولىپ قايتىپپىن. قاي ەلىندە بولساڭ دا اينالاڭ جاپ-جاسىل, مۇنتازداي تازا. ءتىپتى, ۇلكەن قالالاردىڭ اراسىنداعى شاقىرىمداردا شاڭى اسپانعا شىعىپ, جابايى جاتقان الاقانداي جەردىڭ جوقتىعىنا تاڭعالىپ, كوز الدىما ۇشى-قيىرسىز, انا باسىنان مىنا باسىنا دەيىن قاراۋسىز قالىپ, جەتىمسىرەپ, كۇتۋسىز جاتقان داليعان دالام ەلەستەۋشى ەدى. ارينە, ەۋروپانىڭ قوڭىرجاي كليماتىنىڭ دا ءرولى زور. ونداعى حالىقتىڭ الاقانداي جەرلەرىن ايالاۋعا دا مۇمكىندىكتەرى مول شىعار.
دەگەنمەن, بارىن ۇقساتا ءبىلىپ, ەلدىڭ يگىلىگىنە جاراتا ءبىلۋ ادام فاكتورىنا كەپ تىرەلەرى حاق. نايزانىڭ ۇشىمەن, بىلەكتىڭ كۇشىمەن, ەرجۇرەك بابالارىمىزدىڭ قاسىقتاي قانىنىڭ قۇنىمەن ساقتالىنعان جەرىمىزدى ايالايتىن الاقاندارعا سەنىپ تاپسىرماساق جەردىڭ توزعانى توزعان, قۋراعانى قۋراعان. كۇتىلمەسە قۇنارلى جەرلەرىمىزدىڭ ءوزى قۇمعا اينالىپ كەتپەي مە؟ قاي زاماندا بولسا دا قازاقتىڭ جەرى قازاقتى ەمىزۋى كەرەك. قازاق اشىقپاۋى, قازاق تارىقپاۋى كەرەك. قازاقتىڭ جەرى قازاققا قىزمەت ەتۋى كەرەك.
«ءشوپ قورىعان ءيتتىڭ» ۇستانىمىمەن «ويباي, جەردى ساتىپ جىبەرگەلى جاتىر ەكەن!» دەپ بايبالام سالا بەرمەي, بايىپپەن ءماسەلەگە بويلاپ كورەيىكشى. بوس جاتقان جەر تەككە جاتقانشا پايدا اكەلۋى ءتيىس. پايدا اكەلۋى ءۇشىن وعان تەر توگىلۋى كەرەك, قارجى سالىنۋى كەرەك. ول ءۇشىن ءىستىڭ كوزىن تابۋ كەرەك. ارينە, جەر بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ, قازاقتىڭ ورتاق مەنشىگى, ورتاق جەرى, ورتاق مەكەنى. ورتاق ەكەن دەپ 17 ملن. حالىق تەڭدەي ءبولىپ الدىق دەيىك. بىراق, «باياعى جارتاس سول جارتاس» كۇيىندە, قاڭىراعان جەر قاڭىراعان كۇيىندە قالا بەرمەي مە؟ ودان دا جەردىڭ جاعدايىن, بابىن بىلەتىندەر, اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسى بار, جۇمىس كۇشىن ۇيىمداستىرا الاتىندار ساتىپ الىپ, قارجى سالىپ, قاتالاپ جاتقان ەن دالادان سۋ شىعارىپ, ەگىنىن ەگىپ, ءونىمىن الىپ, ەلدى تويدىرسىن, شەتسىز-شەكسىز, سۋسىز قۋ دالامىز كوك مايسالى كوكوراي القاپقا اينالسىن. كاسىپورىندار سالىنىپ, جۇمىس ورىندارى اشىلسىن. ءۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەن حالىققا ءۇي سالسىن, جاڭا ەلدى مەكەندەر اشسىن. ءولى دالاعا تىرشىلىك اكەلسىن. سوندا اۋىل-اۋىلدا جەكە شارۋاشىلىقتىڭ كوزىن تاپپاي, نە قولى قىسقا بولىپ, كەمپىر-شالدىڭ زەينەتاقىسىن اڭدىپ وتىرعان تالايدىڭ ەكى قولىنا ءبىر كۇرەك تە تابىلار ەدى. بىراق, مۇنىڭ ءبارى, ارينە, زاڭنىڭ اياسىندا بولۋى ءتيىس. ساتىپ الۋىن الىپ, ايتەۋىر كوڭىلى توق, جەكە مەنشىگىم بار دەپ تىر-تىر قاسىنىپ, جەردى يگەرمەيتىن «قوجايىنداردان» جەردى مەملەكەتكە قايتارىپ الاتىنداي دا زاڭ شىعارىپ قويۋ كەرەك.
ال ەندى شەتەلدىكتەرگە 25 جىلعا جالعا بەرۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, ءوز ەلىنە سيماي جاتقان كەيبىر ۇلتتاردى قاپتاتىپ كەرەگى جوق. 25 جىلدا تامىرى اجىرىقتىڭ تامىرىنداي تەرەڭگە كەتىپ, ەلدى «ارامشوپتەن» تازالاي الماي قالامىز با دەگەن قاۋىپ تە جوق ەمەس. ودان دا جەردى جالعا الىپ يگەرەمىن دەسە تمد ەلدەرىندەگى اعايىندارعا بەرگەن وڭ بولار. ءوزىمىز وڭتۇستىكتە تۇرعاندىقتان وزبەك اعايىنداردىڭ ولەرمەن ەڭبەكقورلىعىنا ءتانتىمىن. كەز كەلگەن جەردى گۇلدەندىرىپ, جايقالتىپ جىبەرەدى. ويتكەنى, ديقانشىلىق ولاردىڭ قانمەن كەلە جاتقان اتاكاسىپتەرى.
سول سياقتى الىس-جاقىن شەتەلدەردەن, ماسەلەن, تۇركيادان, ءوزبەكستاننان, قىتايدان ت.ب. ەلدەردەن كوشىپ كەلىپ جاتقان ورالمان قانداستارىمىزدىڭ كوبى جەردىڭ بابىن بىلەتىن, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ مايىن سورىپ, جىلىگىن شاعىپ كەلگەندەر. ساتىپ الاتىن اقشالارى جوق بولسا, ولارعا جانە «قولىمنان ءىس كەلەدى» دەگەن تۇرعىلىقتى حالىققا جەڭىلدىكتەرمەن جالعا بەرۋ كەرەك. كەلەشەكتە تىرلىكتەرى العا باسىپ جاتسا وزدەرى-اق ساتىپ الادى.
قورىتا ايتقاندا, ەشقانداي مۇددە ۇلتتىق مۇددەدەن جوعارى تۇرماۋى ءتيىس. قاتارداعى قازاققا قازاقتىڭ جەرى قانداي قىمبات بولسا, ۇكىمەت باسىنداعى قازاققا دا سونداي قىمبات دەپ سەنەمىن. جەر – كيەلى دۇنيە. ونى شەتەلدىكتەرگە ساتساق جەردىڭ دە كيەسى ۇرادى, ارۋاقتار دا كەشىرمەيدى. شەتەلدىكتەرگە ساتايىن دەپ جاتقان دا ەشكىم جوق. ويتكەنى, جەر بىزدىكى, قازاقتىكى. سوندىقتان سابىر ساقتايىق, اعايىن.
سپانديار بەكجىگىتوۆ,
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق كارديولوگيالىق ورتالىقتىڭ باس دارىگەرى,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى